opgave 4Herstel Westerschelde onvoldoende
Van onze verslaggever
Peter de Graaf
plegen. Beide partners hadden daarvoor
BRUSSEL/DEN HAAG - De Europese
Commissie heeft geen goed woord over
voor de lakse en vrijblijvende manier
waarop Nederland omgaat met de
natuurwaarden in de Westerschelde. In
een vertrouwelijk rapport staat dat de
Nederlandse regering haar wettelijke
verplichtingen niet nakomt om
compenserende maatregelen te nemen
voor natuurschade als gevolg van
verdieping van de vaargeul. De Europese
Commissie dreigt Nederland voor het
Europees Hof van Justitie te dagen.
(…)
In de afgelopen jaren is de Westerschelde
met 1,80 meter verdiept ten behoeve van de
tankervaart naar Antwerpen. Die
baggeractiviteiten hebben nadelige gevolgen
voor de natuur in ‘een van de belangrijkste
en best bewaarde estuaria (wijde
trechtervormige riviermond waar eb en vloed
zich sterk laten gelden, red.) in West-
Europa’. Bij de ondertekening van het
overtreding van de milieuwetgeving.
bron: de Volkskrant, 22-9-2001
bron 4 Zeeuws-Vlaanderen en het havengebied van Antwerpen
vrij naar: De Grote Bosatlas, 52e druk, 2001
Aan de verdieping van de vaargeul in de Westerschelde (zie bron 3) zijn verschillende
dimensies te onderscheiden die te maken hebben met belangentegenstellingen.
54p→ Schrijf twee van deze dimensies onder elkaar op je antwoordblad.
Zet achter elke dimensie met welk belang ze te maken heeft.
Bij deze belangentegenstellingen is volgens bron 3 sprake van drie overheden op een
verschillende ruimtelijke schaal.
63p→ Noem deze drie verschillende overheden en de daarmee corresponderende ruimtelijke
schaal.
72p→ Noem een milieuprobleem dat het gevolg is van de uitdieping van de vaargeul.
Als gevolg van de verdieping van de Westerschelde ontstaat verlies van natuurwaarden.
In bron 3 wordt vermeld dat polders aan het water moeten worden teruggegeven ter
compensatie van dit verlies.
Gebied D in bron 4 komt hiervoor het meest in aanmerking, hoewel het eigenlijk geen
polder is.
83p→ Schrijf de letters A, B en C van de gebieden van bron 4 onder elkaar op je antwoordblad.
Zet achter elke letter een argument waarom het gebied niet geschikt is.
Ontwikkeling van het wereldklimaatIn onderstaande grafieken is de temperatuurafwijking (in °C) aangegeven ten opzichte van
de gemiddelde temperatuur in de periode 1940-1980. Deze gemiddelde temperatuur is in de
grafieken aangegeven met de 0-lijn.
bron: Berendsen, H., Landschap in delen, Assen, 1997
De temperatuurgegevens waarop grafiek A van bron 8 is gebaseerd, zijn verkregen door
thermometermetingen. De temperatuurgegevens waarmee grafiek B is gemaakt, zijn op een
andere manier verkregen.
Noem twee onderzoeksmethoden waarmee men de temperaturen, nodig voor het maken van
grafiek B, heeft kunnen vaststellen.
Vulkaanuitbarstingen en inslagen van meteorieten hebben in het verleden het klimaat soms
sterk beïnvloed.
Het verloop van de temperatuur tijdens het Kwartair (zie grafiek C) kan hier echter niet mee
worden verklaard.
Noem twee mogelijke oorzaken waarmee het temperatuurverloop in het Kwartair wél kan
worden verklaard.
Figuur 177E (51e druk: 159E) in de atlas laat, in de periode 1860 tot 1990, een duidelijke
stijging van de temperatuur zien. Over de verklaring van deze mondiale temperatuurstijging
bestaat bij klimatologen nog geen overeenstemming.
Mag men, op grond van de gegevens van figuur 177E (51e druk: 159E), concluderen dat er
een direct verband bestaat tussen de uitstoot van CO2 en de stijging van de temperatuur?
Geef hiervoor een argument ontleend aan figuur 177E (51e druk: 159E).
opgave 6bron 5 Montferland, een stuwwal van betekenis
Temidden van de glooiende velden van de Liemers zijn de heuvels van Montferland al van
verre zichtbaar als een donkere streep, even boven de horizon. Veel indrukwekkender
vertonen ze zich als we uit zuidoostelijke richting komen. Als we over de Duitse autosnelweg
terugkomen van vakantie rijzen de heuvels als een baken voor ons op en lijkt Nederland wel
heuvelland.
bron: Otter, Cees den, in: Aarde en Mens, juli 1999
bron 6 Montferland: dalsystemen uit de voorlaatste en laatste ijstijd
bron: Otter, Cees den, in: Aarde en Mens, juli 1999
bron 7 Lengteprofiel door het centrale smeltwaterdal Zeddam-Stokkum
bron: Otter, Cees den, in: Aarde en Mens, juli 1999
In het pre-Saalien zijn er door rivieren sedimenten afgezet. Later werden deze sedimenten
door het gletsjerijs opgestuwd. De stuwwallen van Montferland zijn op deze manier
gevormd.
91p→ Via welke rivier zijn de meeste fluviatiele sedimenten van de stuwwallen van Montferland
aangevoerd?
101p→ Via het dal van welke (huidige) rivier heeft het gletsjerijs Montferland weten te bereiken?
Tussen Zeddam en Stokkum lag vroeger een klein gletsjertongbekken. Later heeft zich hier
een smeltwaterdal gevormd.
112p→ Uit welke afzetting, aangegeven in bron 7, kun je afleiden dat zich hier vroeger een
tongbekken bevond?
Montferland is, net als de meeste andere stuwwallen in ons land, van grote betekenis voor
de drinkwatervoorziening.
122p→ Noem twee eigenschappen van stuwwallen waardoor deze zeer geschikt zijn voor de
drinkwatervoorziening.
Tot omstreeks 1975 leverde Montferland water van uitstekende kwaliteit.
Deze kwaliteit is de laatste paar decennia flink achteruit gegaan als gevolg van de sterke
toename van het nitraatgehalte in het grondwater.
131p→ Noem de oorzaak van de toename van het nitraatgehalte in dit water.
Het realiseren van de Ecologische Hoofdstructuur op kaart 61D (51e druk: 55D) is van
belang voor het behoud van het ecosysteem van Montferland.
144p→ Leg dit uit met behulp van de ‘eilandtheorie’.
Stuwwallen, zoals die van Montferland, zijn voor de landbouw niet erg geschikt. Dat komt
onder andere door de geringe vruchtbaarheid.
152p→ Welke combinatie van twee fysisch-geografische oorzaken maakt stuwwallen ook minder
geschikt voor de landbouw?
Van oudsher zijn in Montferland de agrarische bedrijven hoofdzakelijk gelegen aan de rand
van de stuwwallen. De akkers zijn daar langdurig sterk bemest.
162p→ Welke aanwijzing hiervoor geeft kaart 42A (51e druk: 38A)?
In de periode
2000-2006 zal de Europese Unie financiële steun voor sociaal-economische
ontwikkeling toekennen aan twee soorten regio’s: de regio’s met een
ontwikkelingsachterstand (Doelstelling 1) en de regio’s die in een omschakelingsproces
verkeren (Doelstelling 2).
Doelstelling 1: Regio’s met een ontwikkelingsachterstand
Bij de eerste doelstelling gaat het om het inlopen van de ontwikkelingsachterstand in de
regio’s met een BBP (Bruto Binnenlands Product) per inwoner dat lager is dan 75% van het
EU-gemiddelde. In deze regio’s zijn de problemen op het gebied van economisch potentieel,
inkomen, werkgelegenheid, infrastructuur en opleidingsniveau van de beroepsbevolking het
grootst.
Doelstelling 2: Regio’s met een economische en sociale omschakeling
Bij de tweede doelstelling gaat het om steunverlening voor de economische en sociale
omschakeling van gebieden die in structurele moeilijkheden verkeren, ook in welvarende
lidstaten. Een dergelijke omschakelingsbehoefte, die verband houdt met een ontoereikende
variatie in de economische structuur, komt voor in diverse gebieden van de Unie, waaronder
industriële, plattelands- en stedelijke gebieden en gebieden die afhankelijk zijn van visserij.
bron: brochure: De regionale steun van de Europese Unie aan Nederland, 2000
Enkele economische indicatoren van de Duitse deelstaten* Door afronding komt het totaal niet altijd precies op 100% uit.
bron: Europese Commissie, Tweede verslag over de economische en sociale cohesie, deel 2,
januari 2001
Er vindt een levendig debat plaats over de effecten die de oostwaartse uitbreiding van de
Europese Unie zou kunnen hebben op de Duitse deelstaten die vóór 1989 het voormalige
Oost-Duitsland vormden. Deze ‘arme regio’ grenst direct aan de kandidaat-lidstaten.
Volgens sommige auteurs zullen, met uitzondering van Mecklenburg-Vorpommern, de
voormalige Oost-Duitse deelstaten profiteren van de uitbreiding, omdat de
gemeenschappelijke markt vooral voordelen biedt aan regio’s die dicht bij Centraal- en Oost-
Europa liggen en daarmee goed verbonden zijn.
bron: Paul, L., in: Geografie, oktober 1999
Duitsland wordt vrij algemeen beschouwd als de grootste economische macht in de EU.
Toch heeft dit land niet het hoogste BBP (Bruto Binnenlands Product) per hoofd van de
bevolking.
Welk demografisch gegeven maakt, in combinatie met het BBP per hoofd van de bevolking,
dat Duitsland toch geldt als de grootste economische macht in de EU?
Het wekt misschien verbazing dat een rijk land als Duitsland EU-steun ontvangt in het
kader van doelstelling 1 van de structuurfondsen. Door te wisselen van analyseniveau is
deze EU-steun goed te verdedigen.
Leg dit uit met behulp van gegevens van bron 10.
Het oostelijk deel van Duitsland kent, gemeten naar Europese maatstaven, al geruime tijd
een grote werkloosheid.
Welke atlaskaart is het meest geschikt om aan te tonen dat dit deel van Duitsland, op
Europese schaal gezien, een grote werkloosheid kent?
De economische achterstand van de oostelijke deelstaten van Duitsland kun je goed
illustreren met een kaartje van het BBP in 1998.
Zie de bijlage.
Maak een klassenindeling waarbij je rekening houdt met de volgende voorwaarden:
• Kies de klassenbreedte zodanig dat alle klassen gevuld zijn. Er is dus geen klasse waar niet
minimaal één deelstaat in past.
• De klassen hebben alle een gelijke breedte, met uitzondering van de laagste en de hoogste
klasse. De laagste klasse is al voor je ingevuld. De hoogste klasse kun je aangeven met
‘meer dan …’.
Kies voor elke klasse een juiste invulling van het bijbehorende legendablokje.
N.B. Het is niet de bedoeling de kaart zelf in te vullen. Het gaat alleen om de legenda.
Stel dat je een onderzoek doet naar de binnenlandse migratie in Duitsland.
Formuleer een hypothese over het verband tussen de binnenlandse migratie en de
werkloosheid in Duitsland.
Geeft kaartblad 96 (51e druk: 85) voldoende informatie om de hypothese te kunnen toetsen?
Beargumenteer je keuze.
Het ziet er naar uit dat de EU zich binnenkort in oostwaartse richting zal uitbreiden. Over
de gevolgen van deze uitbreiding voor de oostelijke deelstaten van Duitsland wordt
verschillend gedacht. Sommige deskundigen (zie bron 11) wijzen vooral op de positieve
effecten die deze uitbreiding van de EU zou kunnen hebben op de oostelijke deelstaten van
Duitsland. Anderen vrezen meer voor de negatieve effecten.
Noem twee negatieve effecten die de oostwaartse uitbreiding van de EU voor de oostelijke
deelstaten van Duitsland zou kunnen hebben.
Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.
opgave 6Politiek en ruimte (opgave 6)
In de periode
2000-2006 zal de Europese Unie financiële steun voor sociaal-economische
ontwikkeling toekennen aan twee soorten regio’s: de regio’s met een
ontwikkelingsachterstand (Doelstelling 1) en de regio’s die in een omschakelingsproces
verkeren (Doelstelling 2).
Doelstelling 1: Regio’s met een ontwikkelingsachterstand
Bij de eerste doelstelling gaat het om het inlopen van de ontwikkelingsachterstand in de
regio’s met een BBP (Bruto Binnenlands Product) per inwoner dat lager is dan 75% van het
EU-gemiddelde. In deze regio’s zijn de problemen op het gebied van economisch potentieel,
inkomen, werkgelegenheid, infrastructuur en opleidingsniveau van de beroepsbevolking het
grootst.
Doelstelling 2: Regio’s met een economische en sociale omschakeling
Bij de tweede doelstelling gaat het om steunverlening voor de economische en sociale
omschakeling van gebieden die in structurele moeilijkheden verkeren, ook in welvarende
lidstaten. Een dergelijke omschakelingsbehoefte, die verband houdt met een ontoereikende
variatie in de economische structuur, komt voor in diverse gebieden van de Unie, waaronder
industriële, plattelands- en stedelijke gebieden en gebieden die afhankelijk zijn van visserij.
bron: brochure: De regionale steun van de Europese Unie aan Nederland, 2000
Enkele economische indicatoren van de Duitse deelstaten 
Regio Economie Arbeidsmarkt BBP per 15 per hoofd EU-landen = = 100 sector (% van Werkgelegenheid totaal), per 1999* Werkloosheidspercentage 8891 8991 89 ’ - 79 ’ - 6991 d l edd i m eg w uobdna l e i r/t s udn i ne t s ne i d 9891 l aa t o t 9991 l aa t o t , 9991 ) , d ne i z eh o l s k r oo e l k w r e e w ll a eg na i r v % udgna s l a l ( 9991 , ne w uo r v 9991 , ne r egno j EU15 100,0 100,0 100,0 4,5 29,2 66,0 8,4 9,4 46,1 11,0 17,8 Duitsland 114,8 107,7 108,6 2,9 33,8 63,3 5,7 8,9 50,6 9,3 9,0 Baden- Württemberg 125,1 122,5 122,4 2,5 41,4 56,1 3,3 5,1 53,9 5,2 5,8 Bayern 116,7 122,9 123,4 4,1 35,6 60,3 3,7 5,0 47,6 5,1 5,4 Berlin 116,1 102,2 104,8 0,8 23,4 75,8 7,1 13,7 46,5 12,4 14,4 Brandenburg -- 70,6 72,3 5,4 32,2 62,3 -- 16,0 39,8 17,7 10,9 Bremen 144,3 144,3 143,6 1,3 26,4 72,3 11,0 11,4 61,7 9,8 13,0 Hamburg 175,2 185,5 185,8 0,5 22,4 77,1 8,8 7,9 57,7 6,6 10,1 Hessen 133,2 131,5 132,8 1,7 31,7 66,7 4,4 6,7 56,2 6,3 8,2 Mecklenburg- Vorpommern -- 70,7 71,9 6,8 26,9 66,3 -- 17,5 39,6 19,6 12,7 Niedersachsen 97,2 99,5 100,0 4,0 32,5 63,6 7,3 8,2 58,8 8,2 10,1 Nordrhein- Westfalen 108,8 109,9 111,1 1,8 34,3 64,0 7,6 8,2 61,2 8,0 9,7 Rheinland- Pfalz 100,9 97,5 98,7 2,5 36,3 61,3 4,9 6,4 52,3 6,3 8,5 Saarland 102,4 99,4 99,7 0,9 34,8 64,3 8,4 8,5 64,3 7,5 10,8 Sachsen -- 71,4 73,1 3,0 34,8 62,3 -- 16,2 42,9 18,6 10,9 Sachsen- Anhalt -- 68,3 69,2 4,2 31,9 63,9 -- 19,9 42,5 22,5 13,4 Schleswig- Holstein 96,9 101,8 103,5 3,3 24,9 71,9 6,6 7,4 52,9 6,7 10,2 Thüringen -- 69,9 70,1 3,8 34,1 62,1 -- 14,3 37,7 16,5 10,3
* Door afronding komt het totaal niet altijd precies op 100% uit.
bron: Europese Commissie, Tweede verslag over de economische en sociale cohesie, deel 2,
januari 2001
Er vindt een levendig debat plaats over de effecten die de oostwaartse uitbreiding van de
Europese Unie zou kunnen hebben op de Duitse deelstaten die vóór 1989 het voormalige
Oost-Duitsland vormden. Deze ‘arme regio’ grenst direct aan de kandidaat-lidstaten.
Volgens sommige auteurs zullen, met uitzondering van Mecklenburg-Vorpommern, de
voormalige Oost-Duitse deelstaten profiteren van de uitbreiding, omdat de
gemeenschappelijke markt vooral voordelen biedt aan regio’s die dicht bij Centraal- en Oost-
Europa liggen en daarmee goed verbonden zijn.
bron: Paul, L., in: Geografie, oktober 1999
Duitsland wordt vrij algemeen beschouwd als de grootste economische macht in de EU.
Toch heeft dit land niet het hoogste BBP (Bruto Binnenlands Product) per hoofd van de
bevolking.
242p Welk demografisch gegeven maakt, in combinatie met het BBP per hoofd van de bevolking,
dat Duitsland toch geldt als de grootste economische macht in de EU?
Het wekt misschien verbazing dat een rijk land als Duitsland EU-steun ontvangt in het
kader van doelstelling 1 van de structuurfondsen. Door te wisselen van analyseniveau is
deze EU-steun goed te verdedigen.
254p Leg dit uit met behulp van gegevens van bron 10.
Het oostelijk deel van Duitsland kent, gemeten naar Europese maatstaven, al geruime tijd
een grote werkloosheid.
262p Welke atlaskaart is het meest geschikt om aan te tonen dat dit deel van Duitsland, op
Europese schaal gezien, een grote werkloosheid kent?
De economische achterstand van de oostelijke deelstaten van Duitsland kun je goed
illustreren met een kaartje van het BBP in 1998.
Zie de bijlage.
272p Maak een klassenindeling waarbij je rekening houdt met de volgende voorwaarden:
• Kies de klassenbreedte zodanig dat alle klassen gevuld zijn. Er is dus geen klasse waar niet
minimaal één deelstaat in past.
• De klassen hebben alle een gelijke breedte, met uitzondering van de laagste en de hoogste
klasse. De laagste klasse is al voor je ingevuld. De hoogste klasse kun je aangeven met
‘meer dan …’.
282p Kies voor elke klasse een juiste invulling van het bijbehorende legendablokje.
N.B. Het is niet de bedoeling de kaart zelf in te vullen. Het gaat alleen om de legenda.
Stel dat je een onderzoek doet naar de binnenlandse migratie in Duitsland.
292p Formuleer een hypothese over het verband tussen de binnenlandse migratie en de
werkloosheid in Duitsland.
302p Geeft kaartblad 96 (51e druk: 85) voldoende informatie om de hypothese te kunnen toetsen?
Beargumenteer je keuze.
Het ziet er naar uit dat de EU zich binnenkort in oostwaartse richting zal uitbreiden. Over
de gevolgen van deze uitbreiding voor de oostelijke deelstaten van Duitsland wordt
verschillend gedacht. Sommige deskundigen (zie bron 11) wijzen vooral op de positieve
effecten die deze uitbreiding van de EU zou kunnen hebben op de oostelijke deelstaten van
Duitsland. Anderen vrezen meer voor de negatieve effecten.
312p Noem twee negatieve effecten die de oostwaartse uitbreiding van de EU voor de oostelijke
deelstaten van Duitsland zou kunnen hebben.
Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.
opgave 7Politiek en ruimte (opgave 7)
LandbouwIn de kandidaat-lidstaten van de EU is de landbouw belangrijker dan in de EU-lidstaten. Dit
geldt voor de landbouwoppervlakte, het aandeel in het BBP en vooral voor het aandeel in de
totale werkgelegenheid. Gemiddeld werkt meer dan 22% van de arbeidskrachten in de
landbouw, dat wil zeggen 9,5 miljoen, tegenover 5% of 8,2 miljoen in de EU. Het aandeel
van de landbouw in het BBP is nog 9% tegenover 2,4% in de EU.
bron: Agenda 2000, Voor een sterkere en grotere Unie, Europese Commissie, 1997
Om te mogen toetreden tot de EU moeten de kandidaat-lidstaten uit Centraal-Europa onder
andere beschikken over een goed functionerende markteconomie.
Om aan deze eis te kunnen voldoen hebben zij een aantal drastische hervormingen
gerealiseerd. Een hervorming betrof de wijze waarop de prijzen tot stand kwamen.
322p
Welke hervorming bij het tot stand komen van de prijzen was nodig voor een goed
functionerende markteconomie?
Door de uitbreiding van de EU zal de agrarische beroepsbevolking van de EU, procentueel
gezien, veel sterker toenemen dan de hoeveelheid landbouwgrond.
332p
Leg uit waardoor dit verschil veroorzaakt wordt.
Uitbreiding van de EU heeft tot gevolg dat het aantal consumenten met ruim 100 miljoen
zal toenemen. In theorie biedt dat kansen voor een flinke toename van de export van
landbouwproducten vanuit Nederland.
342p
Leg uit dat in de praktijk deze toename van de export niet zo groot zal zijn.
Europese Commissie verwijt Nederland laksheid bij compensatie natuur
Formuleer nu zelf een deelvraag over herbebossing, die past bij de hypothese en de
Welke twee landen zijn dit?
Waarom zou je dit, gezien de klimaatgegevens van beide landen, niet verwachten?
Leg uit, met behulp van gegevens van atlaskaarten 177F en 177C (51e druk: 159F en 159C),
