bronnen

Eindexamen biologie havo 1999, tijdvak 1

bij dit examen

Tenzij anders vermeld,is er sprake van normale situaties en gezonde organismen.

opgave 1Kerkuilen

In enkele IJsselmeerpolders zijn experimenten gedaan om de randen van akkers niet
langer te bespuiten met bestrijdingsmiddelen. In plaats daarvan werden deze randen
verbreed, ingezaaid met wilde planten en werden ze verder niet meer bewerkt. De rest van
de akker werd normaal bewerkt. Daarop werd geploegd, ingezaaid, geoogst en zo nodig
gespoten met bestrijdingsmiddelen.
Na de nieuwe behandeling van de randen van de akkers zagen de boeren in de loop van de
jaren een toename van het aantal veldmuizen, patrijzen, torenvalken en kerkuilen.
afbeelding1
figuur bij de opgave
De volgende uitspraken worden gedaan om de toename van het aantal patrijzen en
veldmuizen in de nieuwe situatie te verklaren:
1 De patrijzen en veldmuizen hebben nu meer en/of gevarieerder voedsel.
2 Bij de patrijzen en veldmuizen treedt nu geen accumulatie van bestrijdingsmiddelen
meer op.
3 De patrijzen en veldmuizen hebben nu meer beschutting.
12p
Welke uitspraak kan of welke uitspraken kunnen de toename van de patrijzen en
veldmuizen verklaren?
A alleen uitspraak 1
B alleen uitspraak 2
C alleen uitspraak 3
D de uitspraken 1 en 2
E de uitspraken 1 en 3
F de uitspraken 2 en 3
Door de experimenten met de randen van de akkers worden de natuurwaarden van de
IJsselmeerpolders verhoogd.
De boeren in de polders telen voornamelijk tarwe, aardappelen en suikerbieten op
uitgestrekte akkers. Door de akkerranden niet te gebruiken treedt productieverlies op. De
bij het experiment betrokken boeren krijgen hiervoor een vergoeding. Bij het vaststellen
van de hoogte hiervan wordt onder meer rekening gehouden met de volgende factoren:
1 Het verlies aan opbrengst doordat een kleiner oppervlak van de akker kan worden
gebruikt.
2 De besparing op de kosten doordat een kleiner oppervlak wordt bespoten.
De vergoeding was lager dan je op grond van alleen deze twee factoren zou verwachten.
De subsidiegever gaf daarvoor de volgende verklaring: als gevolg van het experiment met
de randen zal er een ecologisch proces optreden dat kostenbesparing als gevolg heeft.
22p
Welk ecologisch proces wordt hier bedoeld? Leg uit hoe dit proces tot de kostenbesparing
kan leiden.
32p
De waargenomen toename van het aantal afbeelding 2
kerkuilen was vooral te danken aan
vogelbeschermers die op bepaalde plaatsen
nestkasten aanbrachten.
Bij de keuze van die plaatsen hielden zij
rekening met het jaaggedrag van kerkuilen:
deze jagen ’s nachts, laag boven de grond
vliegend, op muizen.
In afbeelding 2 is een deel van een polder
op een kaartje weergegeven. De bewoners
van boerderij A en boerderij B wilden wel
een nestkast voor kerkuilen laten plaatsen
bij hun boerderij.
Leg met behulp van het kaartje en de
gegevens over het jaaggedrag van kerkuilen
uit waardoor boerderij A niet in
aanmerking kwam voor plaatsing van een
nestkast en boerderij B wel.
aakkkkeerrss snelweg naar IJsselmeerd s i n jk elweg naar Doorkijk aakkkkeerrss weg naar Zuidermeer bboossjjee A aakkkkeerrss w e g aakkkkeerrss n a a r Z zandpaadje paadj B e a a ld ijk aakkkkeerrss 0 100 200 m
Kerkuilen slikken de muizen die ze vangen in hun geheel in. Na enige tijd spuwen ze de
botjes en haren van deze muizen als braakballen uit. In deze braakballen zijn de botjes
meestal nog geheel intact. Ook torenvalken produceren braakballen met haren, maar deze
braakballen en ook de ontlasting bevatten nauwelijks botjes of restjes daarvan.
Ter verklaring hiervan worden de volgende uitspraken gedaan:
1 Torenvalken produceren in de maagwand een grotere hoeveelheid zuur dan kerkuilen.
2 Torenvalken produceren in de maagwand een grotere hoeveelheid eiwitverterende
enzymen dan kerkuilen.
3 Torenvalken produceren in de maagwand een grotere hoeveelheid vetverterende
enzymen dan kerkuilen.
42p
Welke combinatie van uitspraken verklaart het verschil tussen beide typen braakballen?
A alleen uitspraak 1 met uitspraak 2
B alleen uitspraak 1 met uitspraak 3
C alleen uitspraak 2 met uitspraak 3
D uitspraak 1 met uitspraak 2 en uitspraak 3

opgave 2Wad-eten

Kanoetstrandlopers (zie afbeelding 3) komen in ons land voor als doortrekkers en als wintergasten.Ze broeden onder andere in Siberië en in Canada. afbeelding 3 Uit onderzoek naar kanoetstrandlopers tijdens hun verblijf op het Balgzand in de Waddenzee bleek dat de vogels voornamelijk tweekleppige…

Kanoetstrandlopers (zie afbeelding 3) komen in ons land voor als doortrekkers en als wintergasten.Ze broeden onder andere in Siberië en in Canada. afbeelding 3 Uit onderzoek naar kanoetstrandlopers tijdens hun verblijf op het Balgzand in de Waddenzee bleek dat de vogels voornamelijk tweekleppige schelpdieren eten zoals nonnetjes en kokkels en daarnaast ook wadslakjes.In tabel 1 staan de verschillende prooidieren met hun gemiddelde schelplengte,drooggewicht van de eetbare delen en de zogenoemde ’hannestijd’:de tijd die het pakken en verwerken van de prooi in beslag neemt. tabel 1 prooidier gemiddelde gemiddelde lengte van de drooggewicht hannestijd (s) schelp (mm) (mg) Nonnetje (eerstejaars) 12 16 Nonnetje (tweedejaars) 15 32 Kokkel 12 16 Wadslakje 2,8 0,25 De vogels zoeken hun prooi op de tast.Ze pikken met hun snavel in de grond totdat ze een prooi voelen.Ze kunnen daarbij de verschillende prooidieren van elkaar onderscheiden. De tijd tussen het moment dat de vogel begint met zoeken en de prooivondst heet zoektijd. Voor het vinden van nonnetjes is deze zoektijd gemiddeld 20 seconden.Wadslakjes komen zoveel voor dat de vogels er niet naar hoeven te zoeken:ze liggen als het ware voor het oprapen. Stel dat in een bepaald gebied alleen tweedejaars nonnetjes en wadslakjes voorkomen.

Leg uit welke van de beide soorten prooidieren per minuut voor een kanoetstrandloper het meeste voedsel oplevert:tweedejaars nonnetjes of wadslakjes.Schrijf ook je berekening op. Uit onderzoek is gebleken dat het zoeken naar één bepaalde soort prooidier het meeste voedsel per minuut oplevert.Maar…

Leg uit welke van de beide soorten prooidieren per minuut voor een kanoetstrandloper het meeste voedsel oplevert:tweedejaars nonnetjes of wadslakjes.Schrijf ook je berekening op. Uit onderzoek is gebleken dat het zoeken naar één bepaalde soort prooidier het meeste voedsel per minuut oplevert.Maar kanoetstrandlopers voeden zich normaal gesproken niet met slechts één soort prooidier.

Noem een voordeel van een gevarieerd menu voor de overlevingskansen van kanoetstrandlopers.

opgave 3Verspreidbladig goudveil in de Biesbosch

Bij de volgende vragen kun je informatie 1 gebruiken.
Onlangs is een groeiplaats ontdekt van Verspreidbladig goudveil (Chrysosplenium
alternifolium) (afbeelding 4) in een griendbos in het Brabantse deel van de Biesbosch.
Verspreidbladig goudveil is een onopvallende, overblijvende bosplant met kleine, geel
gekleurde helmknoppen en een geelgroene kelk. De plant groeit en bloeit in het voorjaar.
In Nederland is Verspreidbladig goudveil een bedreigde soort. Deze soort kwam tot voor
kort alleen voor langs heldere bosbeken in Drenthe,Twente en Zuid-Limburg.
afbeelding4
figuur bij de opgave
Verspreidbladig goudveil plant zich voort door middel van zaden en door middel van
uitlopers. De zaadverspreiding vindt plaats met behulp van vallende waterdruppels,
waardoor zaden slechts over een geringe afstand worden weggespetterd. De zaailingen
concurreren dus met de uitlopers van de eigen ’ouderplant’.
72p
Leg uit dat het produceren van zaden, ook al draagt dit nauwelijks bij aan de verspreiding
en aan het aantal nakomelingen, toch van betekenis is voor het voortbestaan van deze
plantensoort.
De bodem van de Biesbosch bevat een grote hoeveelheid zware metalen, afkomstig van
het slib van de grote rivieren die door de Biesbosch naar zee stromen. Deze zware metalen
komen ook terecht in de organismen. Ze hebben effect bij planten en dieren, zoals wilgen
en bevers, maar het effect is verschillend.
82p
Welke van de volgende beweringen over zware metalen is of zijn juist?
1 Zware metalen accumuleren in bevers.
2 Wilgen verliezen jaarlijks een deel van de opgenomen zware metalen als gevolg van de
bladval.
3 Zware metalen hechten zich alleen aan dierlijke eiwitten.
A alleen bewering 1
B alleen bewering 2
C alleen bewering 3
D bewering 1 en 2
E bewering 1 en 3
F bewering 2 en 3
Overblijvende bosplantensoorten, zoals Verspreidbladig goudveil, hebben hun groei- en
bloeiperiode voornamelijk in het vroege voorjaar.
Door één eigenschap van loofbomen gecombineerd met één abiotische factor is het voor
sommige bosplanten alleen mogelijk vroeg in het voorjaar te groeien.
92p
Noem deze eigenschap van loofbomen en de betreffende abiotische factor. En vermeld
ook de samenhang.

opgave 4Teveel fosfaat in het zeewater

Het overheidsbeleid is erop gericht de lozing van fosfaat, afkomstig uit mest en
wasmiddelen, op rivieren en daardoor op de Noordzee te beperken.
Volgens onderzoekers moet de hoeveelheid fosfaat in de kustwateren worden verminderd,
omdat anders uiteindelijk massale vissterfte zal optreden. In het voorjaar neemt in de
Noordzee regelmatig de hoeveelheid algen sterk toe: waterbloei.Vervolgens sterft een groot
deel van de algen. Het stromingspatroon in de Noordzee zorgt ervoor dat veel van dit dode
materiaal in de Duitse kustwateren terechtkomt. Daar zinkt het naar de bodem. Er ontstaat
zuurstofgebrek vlak boven en in de bodem waardoor veel zeebodembewoners sterven.
102p
Welke van de volgende beweringen over het sterven van de zeebodembewoners is of zijn
juist?
1 De zeebodembewoners sterven aan zuurstofgebrek doordat de reducenten veel zuurstof
verbruiken bij het mineraliseren van het bezonken materiaal in de kustwateren.
2 Biotische factoren hebben invloed op het sterven van de zeebodembewoners, abiotische
hebben hier geen invloed op.
A geen van beide
B alleen bewering 1
C alleen bewering 2
D zowel bewering 1 als bewering 2
111p
Geef de biologische naam van het proces van verrijking van het oppervlaktewater met
voedingszouten zoals hier verrijking met fosfaat.
Via de Rijn worden naast veel fosfaationen ook veel kaliumionen in de Noordzee
gebracht. Zowel kaliumionen als fosfaationen zijn voor algen noodzakelijke
voedingsstoffen.Toch zorgt de aanvoer van de fosfaationen wel voor waterbloei en de
aanvoer van kaliumionen niet. De aangevoerde fosfaationen en kaliumionen kunnen goed
in het zeewater opgelost blijven.
121p
Geef een verklaring voor het verschil in de gevolgen van de fosfaat- en de
kaliumionenaanvoer.
Volgens een onderzoeker van het ’Rijksinstituut voor Visserijonderzoek’ kan rigoureus
terugdringen van de hoeveelheid fosfaat in de Noordzee de visvangst echter ook
verminderen.
132p
Beschrijf hoe de invloed van fosfaatvermindering op de populaties algen de oorzaak van
de geringere visvangst kan zijn.

opgave 5Klaproos als oorlogsbloem

Bij de volgende vragen moet je informatie 1 en 2 gebruiken.
Klaprozen worden in Groot-Brittannië al vanaf de Eerste Wereldoorlog gedragen bij het
herdenken van oorlogsslachtoffers.In de Eerste Wereldoorlog lag tussen de vijandelijke
linies maandenlang een bijna kale strook niemandsland die als het ware was omgeploegd
door de talloze ingeslagen granaten.In deze strook groeiden klaprozen met hun opvallend
rode kleur.
141p
Worden klaprozen door de wind of door insecten bestoven? Leg je antwoord uit.
153p
Noem drie kenmerken van klaprozen die kunnen verklaren waardoor ze massaal
voorkwamen op het ’niemandsland’ tussen de loopgraven.

opgave 6Stofwisseling

Bij een proef worden geraniums in bloempotten met aarde onder een afgesloten glazen
stolp geplaatst. Onder de stolp wordt tevens een schaaltje kalkwater geplaatst. Kalkwater
wordt snel troebel als het in contact komt met een hogere concentratie koolstofdioxide
dan er normaal in de lucht aanwezig is.Als blanco proef gebruikt men bloempotten met
aarde zonder planten in een overigens gelijke opstelling.
Tijdens de proef wordt het kalkwater in beide opstellingen troebel. Onder de stolp met
bloempotten met geraniums gebeurt dit eerder dan onder de stolp met bloempotten
zonder planten.
161p
Ten gevolge van welk stofwisselingsproces in de geraniums wordt het kalkwater onder de
stolp met geraniums troebel?
172p
Onder welke omstandigheden werd dit experiment uitgevoerd? In fel licht, in het donker
of is dit uit het resultaat niet af te leiden?
A in fel licht
B in het donker
C Dat is uit het resultaat niet af te leiden.
Op den duur wordt het kalkwater onder de stolp met alleen bloempotten met aarde ook
troebel.
183p
Formuleer een hypothese ter verklaring van dit verschijnsel en geef aan met welke proef je
die hypothese kunt toetsen. Geef daarbij ook aan bij welk resultaat je hypothese wordt
bevestigd.
Doe het zo op je antwoordblad:
hypothese: ………,
proef: ………,
bevestigend resultaat: ………

opgave 7Een voetballer met hartzeer

Bij de volgende vragen kun je informatie 5 en 6 gebruiken.
De Milanese voetballoopbaan van Nwankwo Kanu heeft 192 minuten geduurd. Bij de
medische keuring werd een hartkwaal geconstateerd. Er was een afwijking van een klep bij
de aorta. Deze klep sloot onvoldoende af. Daardoor raakte de linker kamer van het hart te
vol.
192p
Wat is de oorzaak van het te vol raken van de linker kamer van het hart van Nwankwo
Kanu?
A Er stroomt bloed uit de aorta terug in de linker kamer.
B Er stroomt te weinig bloed uit de linker kamer naar de aorta.
C Er stroomt teveel bloed vanuit de linker boezem in de linker kamer.
Ook buiten het hart komen kleppen voor. Bloedvaten in het lichaam van de voetballer
zijn: de onderste holle ader, haarvaten van de hartspier, een kransslagader, een beenader.
202p
In welke van deze bloedvaten bevinden zich kleppen?
In het hart van Kanu werd op vier plaatsen de bloeddruk gemeten bij het samentrekken
van de kamers:
1 in de linker boezem
2 in de linker kamer
3 in de rechter boezem
4 in de rechter kamer
212p
Op welke van deze plaatsen is de druk het hoogst op het moment dat de kleppen open
gaan?
A op plaats 1
B op plaats 2
C op plaats 3
D op plaats 4

opgave 8Marsupilami’s

Een Belgische bioloog schreef als grap een wetenschappelijk artikel over de ’nieuwe soort’
Marsupilamis franquini uit het Amazonewoud. In werkelijkheid betreft het hier een
stripfiguur uit de serie „Robbedoes en Kwabbernoot” van de schrijver Franquin. Door een
onoplettendheid drong dit artikel door in de Zoological Records, waarmee de marsupilami
een plaats kreeg in de officiële wetenschappelijke lijst van beschreven zoogdiersoorten,
levend in het Amazone-woud.
afbeelding5
figuur bij de opgave
In de volgende tekst en vragen wordt ervan uitgegaan dat de marsupilami een bestaande
soort is waarvan de eigenschappen overeenkomen met die van een mens behalve de
manier van voortplanten. Marsupilami’s behoren tot de eierleggende zoogdieren, net als
vogelbekdieren. Dergelijke zoogdieren zogen hun jongen, maar leggen eieren in plaats van
jongen te baren.
Bij de eierleggende zoogdieren ontbreken een of meer organen die bij ’gewone’
zoogdieren wel voorkomen.
222p
Welk orgaan ontbreekt of welke organen ontbreken bij de eierleggende zoogdieren?
A alleen de baarmoeder
B alleen de eileiders
C alleen de placenta
D alleen de baarmoeder en de placenta
E de baarmoeder, de eileiders en de placenta
Bij de marsupilami’s bouwen een mannetje en een vrouwtje samen een nest waarin drie
eieren worden gelegd die na 20 dagen, vlak na elkaar, uitkomen. De eerder uitgekomen
jongen helpen het laatste jong bij het uit het ei komen.
232p
Waardoor wordt dit helpen van de jongen hoofdzakelijk bepaald?
A door erfelijke factoren
B door inprenting
C door trial and error
De jongen worden kort gezoogd door de moeder. Daarna gaan ze over op het eten van
fruit en vis als piranha’s. Deze piranha’s leveren in vergelijking met fruit meer van een
bepaalde groep voedingsstoffen, die de jongen vooral als bouwstof voor de snelle groei
gebruiken.
242p
Welke groep voedingsstoffen is dit?
A eiwitten
B koolhydraten
C vetten
D vitaminen

opgave 9Oleander

Oleanders zijn houtachtige planten die kunnen leven in droge gebieden waar het vele
maanden niet regent. Na een hevige regenbui zakt het water snel weg in de grond. De
toplaag van de bodem droogt daarna weer volledig uit.
Afbeelding 6 geeft een tekening weer van een doorsnede door een blad van een oleander
en van een blad van een kruidachtige Nederlandse plant.
afbeelding6
figuur bij de opgave
252p
Leg aan de hand van afbeelding 6 uit waardoor de plaats van de huidmondjes in een blad
van een oleander gunstig is voor het overleven in dat leefgebied.
In afbeelding 7 zijn vier typen wortelstelsel weergegeven. Ook de schaal van de
tekeningen is weergegeven.
262p
Welk van deze typen wortelstelsel komt voor bij een oleander? Licht je keuze toe.
afbeelding7
figuur bij de opgave

opgave 10Hink-stap-sprong

Bij de hink-stap-sprong voert een atleet drie verschillende bewegingen achter elkaar uit:
hink, stap en sprong. Hierbij worden veel spieren achtereenvolgens samengetrokken en
ontspannen. De foto van afbeelding 8 geeft wereldrecordhouder Jonathan Edwards weer
tijdens de sprongfase. De tekening van afbeelding 8 geeft schematisch enkele spieren en
pezen in een been weer.
afbeelding8
figuur bij de opgave
figuur bij de opgave
bron: Runner’s World, 1995
Enkele spieren in de benen van Edwards trekken zich samen om een been zo ver mogelijk
te strekken bij de afzet voor de voorwaartse sprong.Vier spieren in de tekening van
afbeelding 8 zijn aangegeven met P, Q, R en S.
272p
Welke van de spieren P, Q, R en S trekken zich samen voor het zo ver mogelijk strekken
van het been?
A alleen de spieren P en Q
B alleen de spieren P en R
C alleen de spieren P en S
D alleen de spieren Q en R
E alleen de spieren Q en S
F alleen de spieren R en S
Tijdens de aanloop en sprong van Edwards vindt in beenspieren anaërobe dissimilatie
plaats.
282p
Welke van de stoffen alcohol, koolstofdioxide, melkzuur en water komt of komen in deze
spieren vrij bij dat proces?
A alleen melkzuur
B alleen alcohol en koolstofdioxide
C alleen koolstofdioxide en water
D alleen alcohol en melkzuur
E alcohol, koolstofdioxide en melkzuur
F koolstofdioxide, melkzuur en water

opgave 11Lucht

In een experiment bepaalt men de gemiddelde procentuele samenstelling van droge buitenlucht,van vochtige buitenlucht,van lucht in de longblaasjes van een proefpersoon en van een liter uitgeademde lucht van deze proefpersoon.De resultaten zijn weergegeven in tabel 2. tabel 2 Gemiddelde samenstelling…

In een experiment bepaalt men de gemiddelde procentuele samenstelling van droge buitenlucht,van vochtige buitenlucht,van lucht in de longblaasjes van een proefpersoon en van een liter uitgeademde lucht van deze proefpersoon.De resultaten zijn weergegeven in tabel 2. tabel 2 Gemiddelde samenstelling van lucht in % droge vochtige lucht in buitenlucht buitenlucht longblaasjes lucht N 2 78,6 74,1 74,9 O 2 20,8 19,7 13,6 CO 2 0,04 0,04 5,3 H 2 O 0,5 6,2 6,2 Als droge buitenlucht wordt ingeademd,wordt deze altijd verzadigd met waterdamp.

n In welke van de volgende delen van de luchtwegen neemt de lucht waterdamp op? A alleen in de luchtpijp B alleen in de mondholte C alleen in de neusholte D alleen in de mondholte en de neusholte E in de neusholte,de mondholte en de luchtpijp De gemiddelde samenstelling van de uitgeademde lucht…

n In welke van de volgende delen van de luchtwegen neemt de lucht waterdamp op? A alleen in de luchtpijp B alleen in de mondholte C alleen in de neusholte D alleen in de mondholte en de neusholte E in de neusholte,de mondholte en de luchtpijp De gemiddelde samenstelling van de uitgeademde lucht verschilt vrij sterk van die in de longblaasjes.

Geef de twee belangrijkste verschillen in samenstelling en noem de oorzaak van de beide verschillen.

opgave 12Hemofilie

Bij hemofilie,ook wel ’bloederziekte’ genoemd,stolt het bloed na een verwonding niet of slechts heel langzaam doordat in het bloed een stollingsfactor ontbreekt.Het gen voor deze stollingsfactor is X-chromosomaal. Alexis,de zoon van de laatste Russische tsaar,Nicolaas II,leed aan hemofilie.In…

Bij hemofilie,ook wel ’bloederziekte’ genoemd,stolt het bloed na een verwonding niet of slechts heel langzaam doordat in het bloed een stollingsfactor ontbreekt.Het gen voor deze stollingsfactor is X-chromosomaal. Alexis,de zoon van de laatste Russische tsaar,Nicolaas II,leed aan hemofilie.In afbeelding 9 is een deel van de stamboom van zijn familie weergegeven.Uit deze stamboom blijkt dat het allel dat hemofilie veroorzaakt in deze familie afkomstig is van koningin Victoria van Engeland. afbeelding 9 Edward VI X Victoria Prinses van Saxe Coburg (1767-1820) (1786-1861) Koningin (1819-1901) Victoria X Albert (1819-1861) (prinsgemaal) Victoria Koning (1841-1910) Edward VII Prinses (1843-1878) Alice X Prins Louis Alfred Helena Louise Arthur Leopold Beatrice Victoria Alberta X Markies van Elizabeth Irene X Prins Henry Ernest Frederick Alexandra X Tsaar Mary

n Wat moet in de volgende zin op de plaats van de puntjes worden ingevuld? Bij de bloedstolling speelt/spelen behalve stollingsfactoren in het bloedplasma ook …… een grote rol. A antistoffen B de bloedgroep C de bloedplaatjes D de witte bloedcellen In 1995 werden in Jekaterinenburg skeletten…

n Wat moet in de volgende zin op de plaats van de puntjes worden ingevuld? Bij de bloedstolling speelt/spelen behalve stollingsfactoren in het bloedplasma ook …… een grote rol. A antistoffen B de bloedgroep C de bloedplaatjes D de witte bloedcellen In 1995 werden in Jekaterinenburg skeletten opgegraven.Bij die plaats werd het tsarengezin in 1918 door de communisten geëxecuteerd.Om na te gaan of de opgegraven skeletten echt van het tsarengezin zijn,is DNA uit die skeletten vergeleken met DNA van prins Philip, echtgenoot van de huidige koningin van Engeland en verwant aan de tsarenfamilie (zie afbeelding 9).Het tsarengezin bestond uit Nicolaas II,tsarina Alexandra,hun zoon Alexis en hun vier dochters. Voor het vergelijken van het DNA gebruikte men geen DNA uit de kernen maar DNA uit de mitochondriën.Mitochondriën bevatten eigen DNA,dat onafhankelijk is van het DNA in de kern.Bij de bevruchting dringt alleen de kern van een spermacel de eicel binnen. Mitochondriën van de spermacel komen niet in de eicel terecht.

Noem de functie van de mitochondriën in een cel.
n In welke skeletten moet het DNA in de mitochondriën gelijk zijn aan dat van prins Philip? A alleen in de skeletten van Nicolaas II en zijn zoon Alexis B alleen in de skeletten van Alexandra en haar vier dochters C in de skeletten van Alexandra en haar vijf kinderen D in de skeletten van Nicolaas…

n In welke skeletten moet het DNA in de mitochondriën gelijk zijn aan dat van prins Philip? A alleen in de skeletten van Nicolaas II en zijn zoon Alexis B alleen in de skeletten van Alexandra en haar vier dochters C in de skeletten van Alexandra en haar vijf kinderen D in de skeletten van Nicolaas II,Alexandra en hun vijf kinderen Prinses Alice (1843-1878) is de overgrootmoeder van prins Philip.

Bereken de kans dat de oudste zuster van prins Philip van Engeland draagster is van het allel dat hemofilie veroorzaakt,ervan uitgaand dat de aangetrouwde familie geen hemofilie- allel heeft ingebracht.

opgave 13Transplantatie

Bij onderstaande vragen kun je gebruik maken van informatie 3. Je mag ervan uitgaan dat
de regeling van de productie van spermacellen bij de muis overeenkomt met die bij de mens.
Een spermastamcel is een diploïde cel in de testes, waaruit of nieuwe spermastamcellen of
spermacellen worden gevormd.
352p
Kunnen spermastamcellen in de testes meiose ondergaan? En mitose?
A alleen meiose
B alleen mitose
C zowel meiose als mitose
Onderzoekers hebben spermastamcellen van normale muizen (donoren) getransplanteerd
in testes van muizen met een erfelijke, sterk verlaagde vruchtbaarheid (acceptoren).
Getransplanteerde spermastamcellen sloegen aan bij 70% van de eerst vrijwel onvruchtbare
acceptoren.Van hun nakomelingen verwekt bij normale vrouwtjes bleek 80% te zijn
ontstaan door bevruchting met spermacellen afkomstig uit spermastamcellen van donoren.
Bij een grote groep nakomelingen heeft men het voorkomen van enkele erfelijke
eigenschappen waarin de donoren en de acceptoren van elkaar verschilden, bepaald.
362p
Is er verschil in frequentie van deze eigenschappen bij de nakomelingen? Zo ja, welke
eigenschappen komen het meest bij deze nakomelingen voor?
A Nee, er is geen verschil in de frequentie waarin deze eigenschappen voorkomen.
B Ja, de eigenschappen van de acceptoren komen het meeste voor.
C Ja, de eigenschappen van de donoren komen het meeste voor.
Spermastamcellen zijn ook te gebruiken voor een andere techniek.Via transplantatie van
genetisch gemanipuleerde spermastamcellen kunnen genetisch veranderde nakomelingen
ontstaan. Bij runderen kunnen door deze genetische manipulatie nakomelingen worden
verkregen die melk geven met eiwitten die normaal niet in de melk voorkomen en die
door de mens als geneesmiddel kunnen worden gebruikt. Een voorbeeld is de productie
van lactoferrine, een stof die de afweer bij mensen versterkt.
Een op deze manier behandelde stier krijgt een dochter die melk met lactoferrine
produceert.
372p
Is bij deze dochter het gen voor lactoferrine aanwezig in de witte bloedcellen? En in de
diploïde cellen van de eierstokken? En in de cellen van de melkklieren?
A alleen in de witte bloedcellen
B alleen in de diploïde cellen van de eierstokken
C alleen in de cellen van de melkklieren
D zowel in de diploïde cellen van de eierstokken als in de cellen van de melkklieren
E zowel in de witte bloedcellen, als in de diploïde cellen van de eierstokken, als in de cellen
van de melkklieren.
Het is voorstelbaar dat in de toekomst bij jonge mannen eigen spermastamcellen worden
terug-getransplanteerd als zij na bestraling zijn hersteld van kanker in de buikholte. Zo’n
bestraling kan namelijk onvruchtbaarheid tot gevolg hebben doordat er geen of te weinig
spermacellen worden gevormd, ook al zijn de testes niet uiterlijk zichtbaar of voelbaar
beschadigd.
382p
Leg uit waardoor zo’n bestraling kan leiden tot vorming van te weinig spermacellen bij
een man, ook al is het vele jaren na de bestraling.

opgave 14Zwangerschapscomplicatie

Bij de volgende vragen kun je informatie 7 gebruiken.
Bij een Franse vrouw werd een ernstige aandoening aan de eierstokken geconstateerd.
Haar eierstokken werden daarom verwijderd.Tijdens de ingreep bleek dat zij zwanger
was. De zwangerschap werd uitgedragen en er werd een gezond meisje geboren.
Tijdens deze zwangerschap werden geen hormonen toegediend.Wel werd regelmatig het
gehalte aan oestradiol in het bloed bepaald. De gegevens zijn weergegeven in afbeelding 10.
Ter vergelijking is ook het verloop van de oestradiolconcentratie van een andere vrouw met
een normale zwangerschap weergegeven.
afbeelding10
Legenda: P = laatste menstruatie oestradiol Q= verwijderen eierstokken R = geboorte normaal onderzochte vrouw 0 P Q R (maanden) (dagen) tijd
Twee beweringen over de invloed van oestradiol tijdens de zwangerschap zijn.
1 Oestradiol heeft geen directe invloed op het innestelingsproces.
2 Oestradiol heeft geen directe invloed op de embryonale ontwikkeling.
392p
Is op basis van het diagram in afbeelding 10 en de gegevens in informatie 7 te bepalen of
bewering 1 juist is? En is hiermee te bepalen of bewering 2 juist is?
A Nee, het is voor geen van beide te bepalen.
B Het is alleen te bepalen voor bewering 1.
C Het is alleen te bepalen voor bewering 2.
D Ja, het is voor beide beweringen te bepalen.
Drie verklaringen worden geopperd voor de stijging van het gehalte aan oestradiol bij de
vrouw waarvan de eierstokken zijn verwijderd.
1 De hypofyse van de moeder neemt de productie van oestradiol volledig over.
2 De placenta gaat vanaf omstreeks de derde maand oestradiol produceren.
3 De eierstokken van de baby nemen de productie van oestradiol van de moeder over.
402p
Welke verklaring is het meest waarschijnlijk?
A verklaring 1
B verklaring 2
C verklaring 3

opgave 15Tyfus-Mary

De ziekte tyfus is een gevolg van een ernstige darminfectie die wordt overgedragen door
besmet drinkwater of besmet voedsel.
In het begin van deze eeuw leefde in de VS een kokkin (Mary) die tussen 1901 en 1906
minstens 25 gevallen van tyfus ’veroorzaakte’. De veroorzaker van tyfus, de bacterie
Salmonella typhi, bleek zich in haar darmen te bevinden zonder dat Mary zelf de
symptomen van deze ziekte vertoonde.
Mary moest uiteindelijk als draagster van tyfusbacteriën de rest van haar leven in een huis
op het terrein van een ziekenhuis verblijven, want men kon haar toen niet bacterievrij
maken. Het was te gevaarlijk om haar tussen de mensen in de maatschappij te laten leven.
Andere bacteriën dan Salmonella typhi kunnen op overeenkomstige wijze ziekten
veroorzaken. Deze bacteriën kunnen voorkomen in verontreinigd drinkwater of op vlees
doordat in het slachthuis of in de slagerij besmetting heeft plaatsgevonden.
Naast het opsporen van de draagster van Salmonella typhi en het isoleren van de draagster
en patiënten hadden nog meer maatregelen genomen kunnen worden om de verspreiding
van de ziekte te voorkomen.
411p
Noem zo’n maatregel.
Iemand koopt een kilo gehakt en een kilo vlees aan één stuk. Bij de bereiding laat deze
persoon zowel het gehakt als het stuk vlees van binnen rauw.
422p
Is de kans op besmetting met salmonellabacteriën bij het eten van beide vleessoorten even
groot? Zo nee, bij welke vleessoort is deze kans het grootst?
A Ja, de kans op besmetting is bij beide even groot.
B Nee, de kans op besmetting is het grootst bij het gehakt.
C Nee, de kans op besmetting is het grootst bij het vlees aan één stuk.
In de tekst is er sprake van dat „andere bacteriën dan Salmonella typhi“ziekten kunnen
veroorzaken. Een voorbeeld hiervan zijn bacteriën die aangeduid worden met Salmonella
paratyphi.
432p
In welke relatie staan deze bacteriën met Salmonella typhi?
A Zij behoren tot hetzelfde geslacht.
B Zij behoren tot hetzelfde ras.
C Zij behoren tot dezelfde populatie.
D Zij behoren tot dezelfde soort.
441p
Noem een oorzaak waardoor tyfus-Mary zelf geen tyfus kreeg.
Als Mary nu zou leven, zou ze niet hoeven te worden geïsoleerd op het ziekenhuisterrein.
451p
Welke medische behandeling zou ze nu gekregen hebben?
Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.

opgave 16Dominant oog

Bij veel mensen is één oog ’dominant’ over het andere oog.Dat wil zeggen:bij het kijken met beide ogen wordt het beeld dat je ziet het meeste bepaald door het dominante oog. In afbeelding 11 kijkt Jurriën met beide ogen naar een kerktoren in de verte.Hij steekt zijn duim op en houdt die op een…

Bij veel mensen is één oog ’dominant’ over het andere oog.Dat wil zeggen:bij het kijken met beide ogen wordt het beeld dat je ziet het meeste bepaald door het dominante oog. In afbeelding 11 kijkt Jurriën met beide ogen naar een kerktoren in de verte.Hij steekt zijn duim op en houdt die op een denkbeeldige lijn tussen zijn ogen en de kerktoren. afbeelding 11 Vervolgens sluit hij zijn rechter oog.De duim lijkt als het ware naast de kerktoren te springen.Als hij zijn linker oog sluit,verspringt de duim niet.

n Welk oog is dominant bij Jurriën? Ziet Jurriën zijn duim bij het sluiten van het rechter oog naar links of naar rechts van de kerktoren verspringen? dominant oog duim ’verspringt’ naar A het linker links B het linker rechts C het rechter links D het rechter rechts
Leg uit waardoor de kerktoren en de duim niet gelijktijdig scherp kunnen worden waargenomen. Bij de volgende vraag kun je informatie 4 gebruiken.
n In welk deel van het zenuwstelsel komt de dominantie tot stand? A in de grote hersenen B in de hersenstam C in de kleine hersenen Einde D in het ruggenmerg