Eindexamen biologie havo 2000 tijdvak 1 (oude stijl)

bij dit examen

Tenzi d

s e e n al si at e n g o o s

opgave 1Herbarium

Een herbarium is een verzameling van planten en planten elen die zijn gedroogd

Op het herbariumv

12p

Welke van de volgen

kelkkaf e en kroonka

kelkkaf e en polle

kroonkafje en polle ko s

kroonkafje en stempels

re n e

kelkkafje, kroonkafje, pol enkorrels en stemp ls

22p

W d o m t ehu p v de w d met eh l

ec b o?

Noem twee kenmerken uit afbeelding 1 die je antwoord ondersteunen

Op het herbariumve st d um

zijn verzameld. Eén van de tekeningen

32p

Welke teke is? e a o d e

opgave 2Huiver voor maïs

De maïsboorder is een insectensoort die maïsplanten aantast. De rupsen van deze insectensoort nestelen zich in de stengels van een maïsplant.Al geruime tijd worden in de biologische landbouw rupsen selectief bestreden met het zogeheten bt-eiwit. Dit bt-eiwit wordt door de rupsen afgebroken. Daarbij ontstaat een stof die de darmwand beschadigt, waardoor de rupsen verhongeren. Een bedrijf in Amerika heeft genetisch gemanipuleerde maïs ontwikkeld die een gen bevat dat codeert voor het bt-eiwit. Dit gen gedraagt zich in een plant als een natuurlijk gen. Drie leerlingen, Bas, Kim en Sofie, hebben een meningsverschil over de eigenschappen van de planten die uit de maïskorrels van homozygote genetisch gemanipuleerde maïsplanten groeien. Bas beweert: „Alle cellen van deze planten hebben het bt-gen en maken het bt-eiwit”. Kim beweert: „Alle cellen van deze planten hebben het bt-gen, maar dit betekent niet dat ze ook allemaal het bt-eiwit maken”. Sofie beweert: „Alleen de cellen van de stengel hebben het bt-gen en maken het bt-eiwit”.

n Van wie is de bewering juist? A van Bas B van Kim C van Sofie

Noem een oorzaak waardoor de rupsen met beschadigde darm verhongeren, terwijl er voldoende voedsel is. De Stichting Natuur en Milieu is van mening dat de aanwezigheid van het bt-eiwit in genetisch gemanipuleerde maïsplanten op den duur kan leiden tot resistentie.

n Wordt dan alleen de maïs, alleen de maïsboorder of worden zowel de maïs als de maïsboorder resistent? A alleen de maïs B alleen de maïsboorder C zowel de maïs als de maïsboorder Om accumulatie van stoffen in voedselketens te voorkomen, worden de gewassen in de biologische landbouw in het algemeen niet bespoten met chemische bestrijdingsmiddelen. Bt-eiwit wordt echter wel gebruikt in de biologische landbouw.

Verklaar waardoor bespuiting met bt-eiwit niet tot accumulatie leidt en bespuiting met chemische bestrijdingsmiddelen vaak wel.

opgave 3Algen als brandstof

Binnenkort zal waarschijnlijk elektriciteit opgewekt worden door de verbranding v

gedroogde algen. De algen worden gekweekt in grote re ctorvaten gevuld me

voedingsoplossing. Deze vaten worden in zonlich

n geoog ged oo d r d. De

waaronder CO worden teruggevoerd n he

bewerkt naar: NRC Handelsblad, 23 september 1993

82p

Moet alleen koolstofdioxide, moeten all

koolstofdioxide

om de algen zo n g

alleen koolstofdiox de

a l o gs u en

zowel koolstofdioxide als voedingszouten

In tekst 1 wordt een koolstofkringloop beschreven.

X Y verbranding in Z elektriciteitscentrale organische stof in alg

92p

onders

Plaats

Z ………

opgave 4De Kardinaalsmuts

tekst 2 Planten en dieren in het duingebied onderhouden verschillende voedselrelaties met elkaar, maar de Kardinaalsmuts weet wel erg veel eindjes aan elkaar te knopen. Voor de Zwarte bonenluis, een bladluizensoort, is deze struik een belangrijke redder in de winter: op de slapende knoppen komen de eitjes probleemloos de winter door. In maart-april boren de larfjes uit deze eitjes meteen vaatbundels aan om aan sap te komen. In korte tijd ontstaat uit ieder larfje een stammoeder, die in zich een groot aantal embryo’s draagt, zonder dat er een mannetje aan te pas is gekomen. Mieren melken zwarte bonenluizen en vreten de r upsen van stippelmotten. In de tweede helft van mei verschijnen in de kardinaalsmuts namelijk veel spinsels met daarin eieren van een stippelmotje. De rupsen die uit de eieren in de spinsels ontstaan, doen zich tegoed aan de bladeren van de kardinaalsmuts, maar worden zelf ook gegeten door vogels, sluipwespen en roofwantsen. In oktober vormt de kardinaalsmuts roze vruchten met opvallende oranje zaden. Vogels eten deze zaden graag als ze geen rupsen meer kunnen vinden. In de winter wordt de kardinaalsmuts ook nog eens geschild door konijnen die de bast tot konijnenhoogte afknagen waardoor er een witte kale stam overblijft. Ook dat overleeft de plant door de aanmaak van nieuwe vaatbundels uit diep in het hout gelegen groeiweefsel.

Teken een schema met de voedselrelaties tussen de organismen die in tekst 2 onderstreept zijn. Plaats de pijlen die de voedselrelaties tussen deze organismen weergeven. In de vaatbundels bestaat een sapstroom met water en vooral voedingszouten en een sapstroom met water en vooral organische stoffen. In afbeelding 4 is een doorsnede van een blad schematisch weergegeven. In de vaatbundel zijn twee delen met vaten aangegeven. afbeelding 4

Welke van de getekende vaten 1 en 2 worden door de luizen ’aangeboord’? Verklaar je antwoord.

Leg uit wat de functie is van de roze kleur van de vruchten voor de overlevingskans van de Kardinaalsmuts (als soort).

Ontstaan de cellen voor de vorming van de nieuwe vaatbundels bij een kardinaalsmuts door meiose of door mitose? En de cellen van het vruchtvlees?

opgave 5Nieuwe groeiplaatsen voor Zilte schijnspurrie en Stomp kweldergras

Op verschillende plaatsen langs wegen worden de laatste jaren plantensoor

aangetroffen die vroeger alleen langs de zeekust voorkwamen. De oorzaak daa

is het overvloedig strooien van pek in d n r. P k o v o a e

Het gaat in dit geva om de plantensoorten Z lte schijnspurrie

Stomp kweld rgras

n v n b e oo n g e n a pl atsen z rrei le plaatse

z jn vaak het gevolg van betreding, waardoor de grond wordt verdicht.

bewerkt naar: Nederlandse Oecologische Flora, dee 1, E.J. Weeda e.a.,

Z n

tomp r r z e au v a

141p

Geef aan waaruit dat blijkt.

152p

o m w

e v

t g d o e o hu eur o

voor het on staan van kale plekken.

Door het strooien van pekel komen zoutminne de planten, zoals Zilte schijnspurr

voor. Toch worden

162p

L m t b

de meeste

opgave 6Vruchtbaarheid

tekst 4 Mannen kunnen binnenkort zelf thuis hun vruchtbaarheid meten. Zij kunnen hiervoor een test gebruiken die is afgeleid van een methode die sinds 1952 in de diergeneeskunde wordt gebruikt om de activiteit van zaadcellen bij schapen en runderen te bepalen. Bij deze test wordt gebruikt gemaakt van resazurin, een blauwe vloeistof die roze wordt wanneer er zuurstof aan wordt onttrokken. Van twee mannen wordt een monster vers afbeelding 5 sperma vermengd met resazurin. Na enige tijd blijkt dat één van de twee monsters een roze kleur heeft gekregen.

Noem twee factoren waardoor het zuurstofgehalte bij het ene monster meer kan zijn afgenomen dan bij het andere. En leg uit hoe hieruit de vruchtbaarheid of de spermakwaliteit kan worden afgeleid. In afbeelding 5 is een spermacel weergegeven.

Welk organel maakt of welke organellen maken de energie vrij voor de beweging van de spermacel? bron: Biodata, 1999, 116

tekst 5 Steeds meer onderzoekers denken dat de toenemende onvruchtbaarheid bij mannen mede wordt veroorzaakt door blootstelling aan het vrouwelijke geslachtshormoon oestradiol. Synthetische oestrogenen zijn een bestanddeel van de anticonceptiepil en worden met de urine uitgescheiden. De opvatting van deze onderzoekers wordt gesteund door de resultaten van een onderzoek in Engeland. Dat heeft aangetoond dat mannelijke vissen door de aanwezigheid van oestrogenen in rivieren steriel worden.

Leg uit op welke wijze oestrogene stoffen invloed hebben op het steriel worden van de mannelijke vissen en maak hierbij gebruik van de gegevens uit tabel 1. tabel 1 herkomst naam van het hormoon genoemd, stimulering van … ) hypofyse (voorkwab) groeihormoon (GH) thyreotroop hormoon (TSH) – afgifte van thyroxine door schildklier follikelstimulerend hormoon – bij O/+ O/+ : groei en rijping van follikels (FSH) – bij O O : vorming van spermacellen in testes luteïniserend hormoon (LH) – bij O/+ O/+ : ovulatie; vorming en handhaving van het gele lichaam – bij O O : secretie van testosteron door testes prolactine ovaria (follikel en oestradiol geel lichaam) geslachtskenmerken; groei van het baarmoederslijmvlies; remming van secretie van FSH door de hypofyse; remming van prolactinesecretie ovaria (geel lichaam) progesteron door de hypofyse; handhaving zwelling baarmoederslijmvlies; ontwikkeling melkklieren; remming samentrekking baarmoederwand; remming van prolactinesecretie testes testosteron en secundaire geslachtskenmerken; remming secretie van LH door hypofyse; vorming van spermacellen placenta progesteron oestradiol

opgave 7Bonte kamerplanten

Er zijn veel kamerplanten waarvan de bladeren niet geheel groen zijn. Dergelijke p

worden bontbladig genoemd.

Twee voorbeelden van planten met bonte bladeren zijn de bontbladige geraniu

siernetel. Bij de bontbladige geranium zijn de randen van de bladeren wit. Bij de i

zijn allerlei k eurencombinaties mogelijk zoals: de b nnenste delen rood, de buitens

delen w

Uit verschillende delen van het blad van de bontbladige geranium en het blad van d

siernetel, zoals die zijn weerg

Vij delen in het blad van de bontbladige ger m

S: in het groene deel van het blad van de geranium;

T: in het wit e deel van het blad van de ge

U: in het donkergroene deel van het blad van ernetel

W: in het rode deel van het blad van de siernetel;

X: in het witte deel van het blad van de siern

203p

c P

orm v

Een kweker kan, door toevoeging van bepaalde stoffen aan het zaad, plantjes kwek

met witte telen en witte bladeren. In een onderzoek werd een week na o ki

het dr oggewicht van witte en van even oude groene kiemplantjes bepaald. De gevo

waarden werden vergeleken met het drooggewicht van het za an e

kiemplantjes was het drooggewicht lager dan da van het zaad, bij de groe i

was het drooggewicht gelijk aan of ze fs hoger dan dat van het zaad.

Het drooggewicht is het gewicht van een plant wa

212p

w h o ew h v w

an e e

groene kiemplantjes en ook lager dan dat van het zaad.

Kwekers van veelgevraagde opvallende planten maken om genetische redenen g

van stekken bij vermenigvuldiging va

221p

opgave 8Melkvet

Bij runderen komt het v tgehalte van de melk on er n e s nd o e

onafhankelijk overervende genenparen, P en P, Q en Q en R en R. Het vetgeh

hoger naarm t r me ne v n ty ₁ a n ig

Een bepaalde koe geeft melk met een gemiddeld vetgehalte; deze koe heef

P P Q Q R R.

232p

De koe met genotype P₁ P₂ Q₁ Q₂ R₁ R₂ wordt geïnsem ne r

met hetzelfde genotype. De koe krijgt een kalf dat als volwassen dier melk

242p

opgave 9Nierstenen

In de nieren kunnen onder bepaalde omstandigheden opgeloste stoffen uit de urine

neerslaan en uiteinde ijk zogenaamde n erstenen vormen.

Bij een röntgenologisch onde zoek van de nieren spuit de arts röntgencon

De röntgencontrastvloeistof is ondoorlaatbaar voor röntgenstralen. Na toediening v

röntgencontrastvloei tof wordt deze in de nieren aan de voorurine afgegeven en

geconcentreerd. Door de contrastv oeistof kunnen delen van de nieren en de oe

worden gefotografeerd (zie afbeelding 9). De nieren zelf zijn niet zichtbaar. De art

deze foto beoordeelt, constateert bij deze patiënt nierstenen die de ingang va

u ineleider afsluiten, al zijn deze nierstenen niet op de foto zichtbaar. De foto is g

met behulp van röntgenstra en die vanaf de buikz

Op grond

252p

Wijst deze

in de link

261p

opgave 10Staar

Bij een bepaalde vorm van staar treedt een troebeling van de ooglens op. Als ge ol

hiervan neemt het gezichtsvermogen af en kan op den duur zelfs geheel v rdwijnen

Bij een patiënt met staar worden door een operatie de troebele ooglenzen ve

Er worde en e z e en d pa i

z jn

Twee lee lingen doen de volgende beweringen over een dergelijke staarpatiën

verziendheid:

Leerling 1: „Bij verwijdering van de ooglens verdwijnt het accommodati vermo en

daardoor is deze patiënt verziend”.

Leerling 2: „Als deze pat ënt naar een voorwerp d chtbij kijk

afstand, wordt het b

272p

Welke va

geen van e d ee ng

alleen leerling 1

zowel leerling 1 als leer ing 2

Er zijn ook mensen die alleen voorwerpen op grote afstand scherp zien, terwi h

ooglenzen geen afwijkingen vertonen.

282p

Welke afwijking in de vorm van

of d e n n g f o) ng

opgave 11Enzymen

292p

enzym R

Een enzym zet een

302p

ijd

opgave 12Leeuwengedrag

bron: A. Manning, An Introduction to Animal Behaviour, London, 1979, 93

In afbeelding 12 is een leeuw weergegeven in een karakteristieke hou

aangenomen wordt tegenover welpen. In vrijwel all

door speelgedrag waarb

312p

Wat is de sleutelp ikkel voor de

de aanwezigheid van de leeuw

de ingetrokken kl uwen

d k er eke

de lust tot spelen van de welp

Samenhangende handelingen van een dier worden ondergebrac

bijvo

322p

Tot welk

baltsged

conflictgedr

opgave 13Snurken

Snurken ontstaat doordat e lucht tijdens de slaap wordt a en ia

verslapte luchtweg. Daarbij ’klapperen’ de zachte delen in de mond- en keelho

(gehemelte, tongbass), waardoor het zagende gelu d ontstaat.

Bij sommige hevige snurkers kunnen de ademhalingswegen zelfs even geblokkee

raken. Het duurt vaak meer dan tien seconden voordat de ademhalings

van de spie spa n g e o en a.

wo dt b aak b j

weer lucht in zijn longen en herstel zijn slaap- en snurkritme tot de volgende

ademhalingsstop.

Vooral bi snu kers bij wie de ademhaling telkens e

e r l

verband te bestaan tussen snurken en hoge bloeddruk. Zowel ho e bloeddr l

snurken komen veel voor bij mensen met overgewicht.

Een apparaatje dat het snurken mogelijk vermindert, is de zogenoemde ’snoozer’.

De snoozer wordt onder het hoofdkussen geplaatst en produceert, na drie o

snurkgeluiden, trill ngen, die door de hu

s o n a u Zij en de sn

Een zijligging vermindert de kans op snurken.

bron: Van functies, fractals en fobieën, PTW-Wetenschapsli n

Op de regulatie van de adembewegingen e

van het b oed invloed. Na blokkering van de a

n i de o s

waardoor het ademritme weer hersteld wordt.

Hieronder staat een aantal z n v r s

1 Vanuit de hersenstam gaan impulsen via motorisc e

die zich vervolgens samentrekken.

2 Impulsen bere ken het ademcentrum in de hersenstam.

3 Zintuigjes worden geprikk

l e is h

4 Door blokkering van de luchtwegen neemt h t CO -gehalte van het bloed toe

waard

5 Impulsen arriveren in de grote hersenen en worden van daarui doorgegeven aan

hersenstam.

6 Vanuit de hersenstam gaan impulsen via motorische zenuwen naar de middenr

die zich vervolgens samentrekken.

332p

W k

he te

2 3

3 2

3 4

4 2

–

4 – 3 – 5 – 6

Een student meet de bloeddruk van tien personen met overgewicht. Zeven pers n

hebben een te hoge bloeddruk. De studen vervolgt z jn onderzoek met deze zeven

pers n

e ’s a e a g e k. H

gegevens dat er een verband bestaat tussen hoge bloeddruk en sn

or rig

342p

Noem twee redenen waarom de conclusie van deze student voorbarig is.

Bij hoge bloeddruk kan de binnenbekleding van de wan v n b n

raken. Deze binnenbekleding bestaat uit een dunne laag cellen: h t endothee

351p

Delen van het zenuwstelsel zijn: grote hersenen, motorische en sensorische zenuwb

en ruggenmerg.

362p

Welke van de genoemde delen zijn, sam

houding veranderen van de snurker tengev

alleen motorische en sensorische zenuwbanen

alleen grote hersenen en motorische zenuwbanen

alleen grote hersenen, motorische zenuwbanen en ruggenmerg

a en m

grote her

opgave 14Taaislijmziekte

Taaislijmziekte (cystische fibrose of CF) is een erfel jke aandoening d e gekenmerk

wo dt door o.a. luchtweginfec z z n het e

slijm in de luchtwegen. Door deze taaihe d blijft het slijm vaak achte in d

waardoor infecties kunnen on st an.

De ziekte wordt vero

il e u e ense

een kind te krijgen met C

bron: Intermediair, oktober 1993

371p

W a d or e o r d z d va a

staan

longen en luchtwegen?

Bepaalde infecties behandelt men met een flinke dosis van een antibioticum, maar

duur raken de ziektever

r z ook e zi

bi a kunne o

381p

Geef de naam van zo’n groep.

1 I Legenda: 1 2 3 4 man zonder CF vrouw zonder CF II man met CF 1 2 3 4 5 ? III 1 2

392p

Persoon 1 van generatie II wil weten of hij een verhoogde kans heeft om een kin

k ijgen met de aandoenin CF. Hij wil erfelijkhe s nderz n d n

Erfelijkheidsonderzoek wordt alleen gedaan bij personen bij wie de kans dat ze dr

zijn van CF, groter is dan bij een willekeurige

401p

op g o e st o m e o cl wo

k n

een erfelijkheidsonderzoek? Verklaar je antwoord.

De aanwez gheid van een CF gen heeft niet alleen nadelen, maar ook een voo

Dragers van het CF-gen zijn beschermd tegen ch e a

Het CF-gen blijkt veel meer voor e komen in gebieden waar al vele generaties lan

regelmat

411p

opgave 15Bacteriën, vaccins en antistoffen

Bepaalde bacteriën, zoals pneumokokken, zijn in ontwikkelingslanden een belangrijke oorzaak van ernstige longontstekingen. Nogal wat jonge kinderen sterven eraan. Pasgeborenen zijn bij infectie met deze bacteriën volledig afhankelijk van de antistoffen die ze van hun moeder via de placenta hebben meegekregen, omdat hun eigen afweersysteem nog niet volledig ontwikkeld is. Artsen in Bangladesh hebben onderzocht of het mogelijk is pasgeboren en jonge kinderen te immuniseren tegen pneumokokken door de moeder tijdens de zwangerschap in te enten met een vaccin. Dit vaccin is gemaakt uit kapselbestanddelen van deze bacterie.

Treedt bij de moeder actieve of passieve immunisatie op? Verklaar je antwoord. afbeelding 14 Antistoffen komen vanuit het moederlijke bloed in het bloed van de foetus. In afbeelding 14 zijn zeven delen genummerd.

Geef met behulp van de nummers, in de juiste volgorde, de kortste route aan die antistoffen uit een haarvat van de moeder afleggen naar de foetus. Gebruik hiervoor vijf van de zeven nummers. De bacterie Helicobacter pylori is de laatste jaren regelmatig in het nieuws omdat deze bacterie betrokken is bij het ontstaan van maagzweren. Een maagzweer is een beschadiging van de binnenkant van de maagwand.Tot in de jaren tachtig was bijna iedereen ervan overtuigd dat een maagzweer werd veroorzaakt door een overmatige productie van maagzuur, die in veel gevallen het gevolg zou zijn van stress. In afbeelding 15 zijn gegevens over de grootte van organismen weergegeven.

Bestaan er volgens afbeelding 15 bacteriën die met een lichtmicroscoop zijn waar te nemen? Leg je antwoord uit.

Waardoor kunnen de meeste soorten bacteriën zich niet handhaven in de maag? Onlangs publiceerden Weense wetenschappers de resultaten van een onderzoek. Ze hadden een groep van 104 patiënten met een maagzweer in tweeën gesplitst.Tweeënvijftig patiënten werden behandeld met antibiotica; de andere tweeënvijftig kregen een middel te slikken dat de productie van maagzuur remt. Uit het onderzoek bleek het volgende: 52 personen met antibiotica 52 personen die zuurremmer slikken 90% in eerste instantie genezen 75 % in eerste instantie genezen hiervan 85 % na een jaar nog genezen hiervan 13 % na een jaar nog genezen Aat en José doen over dit onderzoek de volgende beweringen: Aat zegt: „Uit het onderzoek blijkt dat na bestrijding van Helicobacter met antibioticum zeven à acht maal zoveel patiënten na een jaar genezen zijn als na het gebruik van een zuurremmer”. José zegt: „Uit het onderzoek blijkt dat de bestrijding van Helicobacter met antibioticum tegelijk met de remming van de productie van maagzuur het beste resultaat oplevert”.