Eindexamen biologie havo 2022, tijdvak 3

Welke gasvormige stof is dat? A ammoniak B koolstofdioxide C stikstof D zuurstof In het zoute water in de Arnhemse mangrovehal leven mangrovekwallen (afbeelding 4) en degenkrabben (afbeelding 5). afbeelding 4 afbeelding 5 Mangrovekwallen, die ondersteboven op de modderbodem liggen, hebben een mutualistische relatie met bepaalde algen. De algen leven beschermd in de tentakels van de kwal en geven organische stoffen af die de mangrovekwal nodig heeft. Degenkrabben woelen de bodem om bij het zoeken naar voedsel. Daardoor wordt het water minder helder. Als gevolg hiervan neemt een bepaalde abiotische factor af, waardoor de mangrovekwallen moeilijker kunnen overleven.

In de mangrovehal is ook een groot zoetwaterbassin aangelegd. Daarin leven zeekoeien, schildpadden en vissoorten als cichliden en zwaarddragers. Willeke laat regelmatig de concentraties nitraat en fosfaat van het water controleren. De waterkwaliteit is in gevaar als de concentratie nitraat hoger wordt dan de norm van 20 mg/L of de concentratie fosfaat hoger wordt dan de norm van 4,0 mg/L. In afbeelding 6 is het resultaat weergegeven van de metingen in de eerste maanden na het inrichten van het bassin. afbeelding 6 De meetresultaten kunnen gebruikt worden om te voorspellen wanneer de waterkwaliteit in gevaar komt. In de uitwerkbijlage zijn de resultaten nog eens weergegeven. Als de toename vanaf december lineair verloopt, zal op een bepaalde datum de concentratie van een van deze stoffen de norm overschrijden.

Noteer de biologische naam van zo’n toename van de concentratie van mineralen. Om het probleem van een te hoge concentratie aan mineralen in het water aan te pakken, gebruikt Willeke een filtersysteem met bacteriën. Vier typen bacteriën zijn: 1 denitrificerende bacteriën 2 nitraatbacteriën 3 rottingsbacteriën 4 stikstofbindende bacteriën

− Noteer één eigenschap van zwaarddragers die zal gaan verschillen tussen een populatie die gereguleerd wordt door een predator en een populatie die gereguleerd wordt met een net. − Licht toe hoe dit verschil tussen de twee populaties ontstaat. Het introduceren van een predator kan ook problemen veroorzaken in het ecosysteem in het bassin.

Kost scherpstellen op voorwerpen dichtbij nu meer of minder energie dan toen hij nog niet bijziend was? En heeft hij nu een bril nodig met bolle of met holle lenzen om op afstand scherp te kunnen zien? scherpstellen bril met A meer bolle lenzen B meer holle lenzen C minder bolle lenzen D minder holle lenzen Jimmy krijgt van oogarts Klaver oogdruppels met atropine voorgeschreven. Door de atropinedruppels ontspannen de kringspier van de iris en de spier in het straalvormig lichaam.

Uit onderzoek aan bijziende kinderen is gebleken dat oogdruppels met atropine de ontwikkeling van bijziendheid kunnen afremmen. In dit onderzoek werd gedurende twee jaar bij proefpersonen steeds één van de ogen behandeld met atropine (groep 1) of met een placebo (groep 2). Het andere oog van de proefpersoon werd niet behandeld met atropine of een placebo. De ontwikkeling van de brilsterkte van de behandelde ogen (groep 1a en 2a) en van de niet-behandelde ogen (groep 1b en 2b) werd gemeten (afbeelding 2). afbeelding 2 Mensen die bij een onderzoek een placebo krijgen, merken soms ook een positief effect (het placebo-effect).

Naar aanleiding van de resultaten in tabel 1 worden drie uitspraken gedaan. 1 Bij beide bodemtypen zijn bij soortenrijk grasland meer regenwormen beschikbaar voor kieviten dan bij monocultuur-grasland. 2 Bij soortenrijk grasland op kleigrond is gemiddeld een groter gedeelte van de regenwormen zichtbaar dan bij soortenrijk grasland op veengrond. 3 Het aantal regenwormen per m 2 (in onderzoek 1) is een bruikbare maat voor de beschikbaarheid van regenwormen voor kieviten.

Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of de betreffende uitspraak juist of onjuist is. Jeroen Onrust berekende dat een volwassen kievit per dag 555 regenwormen nodig heeft om te voldoen aan zijn energiebehoefte. Met behulp van de resultaten van onderzoek 2 (tabel 1) is te berekenen dat er 7,9 kieviten kunnen leven per 10.000 m 2 soortenrijke veengrond.

− Laat zien hoe dit aantal is berekend. − Verklaar dat het werkelijke aantal kieviten dat kan leven van de regenwormen van 10.000 m 2 soortenrijke veengrond in werkelijkheid hoger kan liggen. De geofagen eten bodemdeeltjes. In het spijsverteringskanaal van deze regenwormen komt fosfaat los van de bodemdeeltjes. Hierdoor komt het element fosfor (P) in de uitwerpselen van regenwormen beschikbaar voor planten. Vier organische stoffen in planten zijn: 1 ATP 2 DNA 3 eiwit 4 fosfolipiden

Schrijf de nummers 1 tot en met 4 onder elkaar en noteer erachter of de betreffende stof wel of geen fosfor (P) bevat. Over het effect van regenwormen op het versterkt broeikaseffect is veel discussie. Aan de ene kant dragen regenwormen bij aan het versterkt broeikaseffect doordat ze broeikasgassen uitstoten. Aan de andere kant kunnen ze het versterkt broeikaseffect tegengaan omdat ze de bodemstructuur verbeteren en de fosfaatbeschikbaarheid verhogen.

Licht aan de hand van afbeelding 2a toe, dat door deze eigenschap oude rode bloedcellen uit het bloed worden verwijderd. De sinussen zijn een reservoir voor rode bloedcellen. De endotheelcellen van de sinussen bevatten speciale stress-vezels (afbeelding 2b). Tijdens inspanning trekken deze stress-vezels samen, waardoor zo’n 150 mL aan rode bloedcellen extra aan de bloedsomloop kan worden toegevoegd.

Worden als gevolg van de vaccinatie antistoffen of antigenen gemaakt door het lichaam van Tessa? En hoe reageren bepaalde witte bloedcellen op bacteriën waaraan deze stoffen zijn gehecht? geproduceerde stoffen reactie van witte bloedcellen A antigenen de bacterie wordt lek geprikt B antigenen de bacterie wordt gefagocyteerd C antistoffen de bacterie wordt lek geprikt D antistoffen de bacterie wordt gefagocyteerd Een infectie met bacteriën leidt tot een verhoging van de normwaarde voor lichaamstemperatuur in de hypothalamus (tot bijvoorbeeld 40 °C). Hierdoor ontstaat koorts: de lichaamstemperatuur zal oplopen tot boven de 38 °C. Als Tessa koorts krijgt, moet ze meteen antibiotica nemen. Daarom is ze alert op de symptomen van koorts. Mogelijke symptomen bij Tessa zijn: 1 Ze gaat rillen. 2 Ze gaat zweten. 3 Ze heeft het warm.

− Welke van de letters geeft/geven bastvaten aan? − Welke van de letters geeft/geven houtvaten aan? Noteer je antwoord als volgt: bastvaten: …. houtvaten: …. Melany bekijkt een aantal preparaten van bladmateriaal met een microscoop. In een preparaat ziet ze cellen zonder bladgroenkorrels, maar met een celkern en een celwand. Cellen in het preparaat zouden afkomstig kunnen zijn van: 1 de schimmel 2 de es 3 een bladluis

Is de schimmel autotroof of heterotroof? En gebruikt de schimmel de organische stoffen voor dissimilatie, voor voortgezette assimilatie of voor beide processen? autotroof of heterotroof gebruikt organische stoffen voor A autotroof alleen dissimilatie B autotroof alleen voortgezette assimilatie C autotroof beide processen D heterotroof alleen dissimilatie E heterotroof alleen voortgezette assimilatie F heterotroof beide processen Tijdens haar inspectieronde in een park ziet Melany dat er een grote dode tak van een es boven een wandelpad hangt. Ze laat de boom weghalen. Gezonde essen en aangetaste essen die geen gevaar opleveren, laat ze staan. Een wandelaar vraagt aan Melany waarom niet alle essen in het park preventief weggehaald worden. De volgende zinnen geven het antwoord van Melany gedeeltelijk weer: De ziekte veroorzaakt …(1)… bij de essen. Door de andere essen te laten staan, kan door evolutie een populatie essen ontstaan die …(2)… de ziekte.

Welke woorden moeten worden ingevuld bij 1 en bij 2 zodat een juiste uitleg ontstaat? bij 1 bij 2 A mutaties immuun is voor B mutaties resistent is tegen C selectiedruk immuun is voor D selectiedruk resistent is tegen Twee methoden om weer een populatie gezonde essen te krijgen, zijn: 1 het ongeslachtelijk vermeerderen van een es die infectie met de schimmel heeft overleefd 2 kweken met de zaden van een groot aantal essen die infectie met de schimmel hebben overleefd Om op de lange termijn een populatie gezonde essen te krijgen is methode 2 een betere keuze dan methode 1.