opgave 1Opgave 1
Eén prijs, veel boeken In Nederland is er, in de eerste twee jaar dat een nieuw boek op de markt komt, geen prijsconcurrentie tussen boekverkopers. In deze periode bepaalt de uitgever de consumentenprijs en ligt een nieuw boek in alle winkels voor eenzelfde vaste prijs te koop. Dit heeft vooral voordelen voor de traditionele boekwinkels. De vaste boekenprijs staat ter discussie. Een eigenaar van een boekwinkel is tegen het afschaffen van de vaste boekenprijs en stuurt een brief naar een regionaal dagblad. Deze brief staat hieronder gedeeltelijk weergegeven. Veel mensen denken ten onrechte dat er in de boekenbranche bij een vaste boekenprijs geen concurrentie is. Ook eigenaren van boekwinkels zijn op de hoogte van de marketinginstrumenten, ook bekend als de vier P’s. Het is waar dat wij ons niet kunnen onderscheiden van onze concurrenten met de verkoopprijs. De traditionele boekwinkel kan zich van de andere boekverkopers, zoals het warenhuis en de supermarkt, wel onderscheiden door een breed aanbod van boeken en een deskundig advies aan de klant. De vaste boekenprijs zorgt ervoor dat wij een gevarieerd aanbod van boeken kunnen blijven realiseren. Onderzoek heeft aangetoond dat een prijsdaling van boeken tot een relatief geringe stijging van de gevraagde hoeveelheid leidt. Boekwinkels krijgen dan naast een daling van de omzet te maken met stijgende verkoopkosten door een grotere afzet. Om kosten te besparen, zijn boekwinkels dan genoodzaakt de minder goed verkopende boeken uit het assortiment te halen. Boeken die wat minder bekend zijn bij het grote publiek, zullen dan nog moeilijker hun weg naar de klant vinden.
opgave 2Opgave 2
Pensioenpremies omhoog
Pensioenfonds Alto verzorgt ouderdomspensioenen en uitkeringen bij vervroegde
pensionering voor de werknemers in een bepaalde bedrijfstak. Het ouderdomspensioen is
bedoeld om de AOW-uitkering van 65-plussers aan te vullen tot 70% van het
laatstverdiende loon. Daarnaast voorziet Alto in een inkomen voor werknemers die stoppen
met werken voordat zij 65 jaar zijn (vervroegde pensionering). De werknemers en
werkgevers betalen ieder een bepaald percentage van het brutoloon als premie. De
premiepercentages voor 2002 staan in tabel 1.
Eind 2002 constateert pensioenfonds Alto dat verslechtering van de conjunctuur tot
problemen leidt. Door tegenvallende beleggingsresultaten op de ingelegde premies komt de
uitbetaling van de pensioenen in gevaar. Daarom wordt met ingang van 2003 de totale
premie voor het ouderdomspensioen met 2 procentpunten verhoogd. De werknemers betalen
zowel in 2002 als in 2003 een kwart van de totale premie voor het ouderdomspensioen.
Daarnaast constateert pensioenfonds Alto dat de uitbetaling van welvaartsvaste pensioenen
in gevaar kan komen als de lonen sterk stijgen.
52p
Citeer de zin waaruit blijkt dat het ouderdomspensioen wordt gefinancierd via het
kapitaaldekkingsstelsel. Verklaar het antwoord.
62p
Bereken het totale premiebedrag dat in 2002 aan Alto wordt betaald voor iemand met een
brutoloon van € 30.000.
72p
Bereken in één decimaal nauwkeurig hoe hoog het tarief werkgeverspremie voor het
ouderdomspensioen in 2003 wordt.
82p
Leg uit hoe verhoging van de pensioenpremies kan leiden tot verdere verslechtering van de
conjuncturele situatie.
Een welvaartsvast ouderdomspensioen wordt volgens pensioenfonds Alto moeilijker
betaalbaar als de lonen sterk stijgen.
92p
Geef daarvoor de verklaring.
opgave 3Opgave 3
Altijd inflatie?
De hoogte van de inflatie in Nederland is een bron van voortdurende zorg voor de
Nederlandse overheid. De overheid streeft ernaar dat de inflatie in Nederland lager is dan in
de ons omringende landen. Er wordt niet gestreefd naar het uitbannen van inflatie, omdat
deflatie ook ongewenste economische gevolgen heeft.
De conjuncturele ontwikkeling in Nederland verschilt met die in andere Europese landen.
Overbesteding in Nederland kan een relatief hoge inflatie in Nederland veroorzaken.
Overbesteding kan tot forse loonstijgingen leiden waardoor de loonkosten per eenheid
product meer stijgen dan in de ons omringende landen. De overheid heeft een aantal
mogelijkheden om in een dergelijke situatie de inflatie te beperken. Denkbaar zijn onder
andere:
1 ingrijpen door de overheidsuitgaven te beperken via bezuinigingen op de
overdrachtsuitgaven;
2 niet ingrijpen en vertrouwen op het zelfherstellend vermogen van de economie.
102p
Leg uit hoe de eerste mogelijkheid tot vermindering van de vraag op de arbeidsmarkt kan
leiden.
112p
Leg uit hoe vermindering van de vraag op de arbeidsmarkt de inflatie kan terugdringen.
122p
Leg uit hoe de tweede mogelijkheid via de export de inflatie kan terugdringen.
opgave 4Opgave 4
Wie betaalt het hoger onderwijs?
Uit onderzoek blijkt dat tachtig procent van de uitgaven van de overheid voor hoger
onderwijs ten goede komt aan de vijftig procent van de bevolking met de hoogste inkomens.
Waarom volgen getalenteerde kinderen uit huishoudens met een laag inkomen minder vaak
een studie dan kinderen met dezelfde talenten uit meer welvarende huishoudens? Welke
drempels heeft het hoger onderwijs voor kinderen van ouders met een laag inkomen? Een
belangrijke drempel is de wijze waarop op dit moment in Nederland het studeren wordt
gefinancierd.
Het huidige systeem
De overheid betaalt het grootste deel van de studiekosten. Ook voor de kosten van het
levensonderhoud kunnen studenten een beroep doen op de overheid. Iedere student krijgt
een basisbeurs van de overheid. Daarnaast verstrekt de overheid studerende kinderen van
ouders met een laag inkomen een aanvullende studiebeurs. Iedere student moet collegegeld
betalen. Ouders met een hoog inkomen worden geacht mee te betalen aan de studiekosten
en het levensonderhoud van hun studerende kinderen. Verder kan iedere student bij de
overheid een lening afsluiten. Studenten met ouders met een laag inkomen maken hiervan
naar verhouding veel gebruik. Veel studenten nemen een bijbaantje om te voorkomen dat er
door deze leningen een grote studieschuld ontstaat.
Een alternatief
Een alternatief voor het huidige systeem is het invoeren van een academicusbelasting voor
het hoger beroepsonderwijs (hbo) en het wetenschappelijk onderwijs (wo). In grote lijnen
ziet een systeem met een academicusbelasting er als volgt uit. Studenten hoeven geen
collegegeld te betalen en krijgen een OV-jaarkaart en een studiebeurs om in hun eerste
levensbehoeften te voorzien. Ex-studenten, afgestudeerd of niet, betalen gedurende hun
werkzame leven een vast percentage van hun inkomen terug aan de overheid. Ex-studenten
met een hoog inkomen betalen zo jaarlijks een groter bedrag terug dan ex-studenten met een
laag inkomen. Onderzoek heeft aangetoond dat als de academicusbelasting op 6% van het
inkomen van ex-studenten wordt vastgesteld, de overheid alle uitgaven voor het hoger
onderwijs terugontvangt.
In een reactie in de krant noemt een journalist twee nadelen van het systeem met een
academicusbelasting:
1 Sommige studenten zullen ten onrechte voordeel hebben van dit systeem. Studenten die
niet serieus studeren en hun studie niet afmaken, krijgen gratis onderwijs maar zullen later
meestal niet veel verdienen en betalen daardoor jaarlijks weinig academicusbelasting.
2 Bij ex-studenten kan een drang ontstaan naar het buitenland te vertrekken om de
academicusbelasting in Nederland te ontvluchten.
Stel je de volgende situatie voor:
Na het eindexamen wil je verder studeren. Het vooruitzicht schulden voor je studie te
moeten maken, schrikt je af. In de krant wordt de academicusbelasting uitgelegd zoals
hierboven beschreven. Via een ingezonden brief naar die krant wil jij een pleidooi houden
om de academicusbelasting in te voeren.
De brief begint als volgt:
“Voor het huidige systeem van financiering van het hoger onderwijs bestaat een goed
alternatief: de academicusbelasting. Graag wijs ik op enkele gunstige gevolgen van de
academicusbelasting in vergelijking met het huidige financieringssysteem van het hoger
onderwijs.”
136p
Schrijf het vervolg van deze brief.
In deze brief moeten de volgende aspecten aan de orde komen.
a De wijze waarop door de academicusbelasting de toegankelijkheid van het hoger
onderwijs voor kinderen van ouders met lagere inkomens wordt vergroot.
b De wijze waarop door de academicusbelasting de inkomensverschillen in Nederland
worden verkleind.
Daarnaast moet in de brief naar eigen keuze één van de onderstaande aspecten aan de orde
komen. Kies daarbij het aspect dat het best in de brief past.
1 het gevolg voor de kwaliteit van de beroepsbevolking als het tarief van de
academicusbelasting lager dan 6% wordt vastgesteld;
2 een overheidsmaatregel waardoor het eerste door de journalist genoemde nadeel wordt
afgezwakt;
3 een overheidsmaatregel waardoor het tweede door de journalist genoemde nadeel wordt
afgezwakt.
Aanwijzingen
• De onderdelen van de brief moeten logisch op elkaar aansluiten.
• Gebruik voor het vervolg van de brief 120 woorden; een afwijking van 20 woorden is
toegestaan.
opgave 5Opgave 5
Doorleren, werken of (frictie)werkloos?
De meeste examenkandidaten op de havo kiezen, nadat ze geslaagd zijn, voor een
vervolgopleiding. Sommige geslaagde examenkandidaten besluiten echter niet door te leren.
Zij maken deel uit van de groep van gemiddeld ruim 220.000 leerlingen die jaarlijks met of
zonder diploma het voltijdonderwijs verlaat. In figuur 1 is voor de periode 1991-2001 het
aantal schoolverlaters in beeld gebracht. Zo is de relatief hoge uitstroom in de periode
1996-2000 onder meer het gevolg van de aanzuigende werking van de krappe arbeidsmarkt
in deze periode.
schoolverlaters voltijdonderwijs
Van de 223.000 schoolverlaters in 2001 gingen 178.400 schoolverlaters op zoek naar een
baan. Figuur 2 brengt in beeld welke kans actief zoekende schoolverlaters in 2001 hadden
binnen een bepaald aantal maanden een baan te vinden. Uit figuur 2 kan bijvoorbeeld
worden afgelezen dat 16% van deze groep schoolverlaters zonder werkloos te zijn geweest
direct na school een baan had gevonden.
figuur 2
Werkloosheid van 3 maanden of korter wordt beschouwd als frictiewerkloosheid.
142p
Noem een maatregel van de overheid om de frictiewerkloosheid onder schoolverlaters te
verminderen. Licht het antwoord toe.
152p
Bereken hoeveel schoolverlaters in 2001 achteraf beschouwd kunnen worden als
frictiewerkloos.
In 2002 viel de economische groei, vergeleken met 2001, nog verder terug. Hierdoor werd
de arbeidsmarkt in 2002 ruimer. Stel dat de tegenvallende economische groei de enige
factor is die de verandering in het aantal schoolverlaters in 2002 ten opzichte van 2001 kan
verklaren.
162p
Zal het aantal schoolverlaters in 2002 dan hoger of lager zijn dan in 2001? Verklaar het
antwoord.
172p
Ligt de lijn voor 2002 in figuur 2 door verruiming van de arbeidsmarkt linksboven of
rechtsonder de lijn voor 2001? Verklaar het antwoord.
opgave 6Opgave 6
In economische publicaties wordt veel gebruikgemaakt van tabellen en grafieken. In het
informatieboekje staan zeven statistieken met gegevens over de Verenigde Staten van
Amerika (VS), Japan en Nederland. Naar aanleiding van deze statistieken worden in deze
opgave vijf vragen gesteld.
182p
Bereken in één decimaal nauwkeurig met hoeveel procent het prijspeil in Nederland in 2001
ten opzichte van 1999 is gestegen.
192p
In welk jaar of in welke jaren is de werkgelegenheid in personen in Japan ten opzichte van
het voorafgaande jaar gedaald?
In statistiek 2 ontbreekt een gegeven.
202p
Bereken het indexcijfer van de loonkosten per werknemer in de VS in 1999.
Met behulp van de statistieken 1, 2 en 3 kan worden beoordeeld hoe de onderlinge
concurrentiepositie van de drie landen zich heeft ontwikkeld tussen 1996 en 2002.
212p
Welke van de statistieken 1, 2 of 3 is voor deze beoordeling het meest geschikt? Verklaar
het antwoord.
Japan bevond zich in de periode 1998-2002 in een laagconjunctuur.
222p
Noem, naast een daling van de werkgelegenheid in personen, twee kenmerken van
laagconjunctuur die afgelezen kunnen worden uit de statistieken. Licht de kenmerken toe.
opgave 7Opgave 7
Afrikaanse franc gekoppeld aan de euro
Veertien Afrikaanse landen maken deel uit van een monetaire unie, de CFA. Belangrijkste
afspraak tussen de CFA-landen is het hanteren van een gemeenschappelijk betaalmiddel: de
CFA-franc, ook wel de Afrikaanse franc genoemd. De meeste landen die meedoen met de
Afrikaanse franc hebben van oudsher banden met Frankrijk. Frankrijk garandeert en bepaalt
de hoogte van de vaste wisselkoers tussen de Afrikaanse franc en de Franse munteenheid.
Enkele leden van de CFA zijn van mening dat Frankrijk de koers van de Afrikaanse franc te
hoog vaststelt. Hierdoor wordt voor de CFA-landen de import gestimuleerd en de export
afgeremd; vooral lokale industrieën en boeren zijn hiervan de dupe.
In 1998 garandeerde Frankrijk dat 50 Afrikaanse francs konden worden ingewisseld voor
1 Franse franc. In 1998 werd de omrekenkoers bij de omzetting van de Franse franc in de
euro vastgesteld op € 1 = 6,55957 Franse francs. In 2002 garandeerde Frankrijk dat een
Afrikaanse franc 0,0015267 euro waard was.
232p
Toon met behulp van een berekening aan dat de koers van de Afrikaanse franc, uitgedrukt
in euro’s, in 2002 ten opzichte van 1998 met bijna 50% is gedaald.
242p
Is er bij deze koerswijziging sprake van een devaluatie of van een depreciatie van de
Afrikaanse franc? Licht het antwoord toe.
252p
Leg uit hoe een hoge wisselkoers van de Afrikaanse franc de productie van Franse
producenten beschermt.
Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.
opgave 8Opgave 8
uit een krant (februari 2002):
Multinational Flipse schrapt 180 banen
Bij de vestiging van Flipse in Drenthe komen 180 van de in totaal 418 banen te vervallen
als gevolg van verplaatsing van de productie van stofzuigers naar Polen. De vestiging in
Drenthe zal worden omgevormd tot een zogenaamd kenniscentrum waar de nadruk ligt op
de innovatie van producten en het ontwikkelen van nieuwe productietechnieken. Deze
reorganisatie is volgens Flipse van groot belang voor het voortbestaan van de vestiging in
Drenthe. Vooral de hoge arbeidskosten in Nederland zijn er de oorzaak van dat het niet
lonend is in Drenthe nog langer stofzuigers te produceren. De productie van stofzuigers bij
de vestiging van Flipse in Polen wordt door deze verplaatsing aanzienlijk uitgebreid.
De vakbonden gaan niet zonder meer akkoord met de reorganisatie bij Flipse. Zij verwijten
Flipse dat er de afgelopen jaren te weinig is geïnvesteerd in de vestiging in Drenthe.
Vakbondsbestuurder van der Wolk zegt: “Flipse heeft de productieafdeling laten
doodbloeden. Vier jaar geleden waren de kosten per geproduceerde stofzuiger in Drenthe
nog lager dan in Polen. Investeringen in moderne productietechnieken hadden kunnen
voorkomen dat deze voorsprong als sneeuw voor de zon is verdwenen. Deze investeringen
hadden de arbeidsplaatsen van veel werknemers in de productie van stofzuigers in Drenthe
kunnen redden.”
Van der Wolk deed zijn uitspraken onder andere op grond van de gegevens over de
productie van stofzuigers in tabel 2.
Drenthe 1998 Drenthe 2001 Polen 1998 Polen 2001 aantal geproduceerde en verkochte stofzuigers 100.000 105.000 95.000 125.000 omzet € 16.000.000 € 16.800.000 € 15.200.000 € 20.000.000 aantal werknemers (uitgedrukt in voltijdbanen) 210 190 450 350 Kosten: - grondstoffen € 1.000.000 € 1.050.000 € 950.000 € 1.250.000 - vervoer € 400.000 € 420.000 € 1.045.000 € 1.375.000 - arbeid € 10.500.000 € 10.450.000 € 9.000.000 € 8.050.000 - afschrijvingen € 600.000 € 600.000 € 500.000 € 1.125.000 - overige variabele kosten € 2.000.000 € 2.100.000 € 2.850.000 € 3.750.000 - overige constante kosten (o.a. rente en huur) € 500.000 € 500.000 € 400.000 € 800.000
262p
Wordt de uitspraak van vakbondsbestuurder van der Wolk over de kosten per
geproduceerde stofzuiger voor het jaar 1998 bevestigd door de gegevens in de tabel?
Verklaar het antwoord met behulp van een berekening.
Tussen 1998 en 2001 hebben in de vestiging in Polen diepte-investeringen plaatsgevonden.
272p
Blijkt dit uit de ontwikkeling van de arbeidsproductiviteit in 2001 ten opzichte van 1998?
Verklaar het antwoord met behulp van een berekening.
282p
Noem een kostenpost uit tabel 2 die bij de Poolse vestiging kan zijn gestegen als gevolg van
deze diepte-investeringen. Verklaar het antwoord.
