Eindexamen filosofie havo 2005, tijdvak 1

Leg aan de hand van bovenstaand citaat uit in hoeverre de opvatting van Morpheus

overeenkomt met het materialisme.

Geef in je uitleg en met gebruik van bovenstaand citaat aan of deze opvatting monistisch of

juist dualistisch te noemen is.

In de volgende tekst over The Matrix legt filosoof Daniel Barwick het materialisme uit.

Als je een vriend vraagt wat er gebeurt als ik een boom zie, dan vertelt hij of zij jou een

verhaal. Het verhaal is dat licht naar beneden komt van de zon en enkele van de lichtgolven

worden opgenomen door de boom en de andere lichtgolven worden gereflecteerd. Sommige

van deze gereflecteerde golven komen het oog binnen en de energie van het licht wordt

getransporteerd naar cellen in dat oog. De energie gaat een lange weg (via de optische

zenuw) totdat het gezichtscentrum van de hersenen wordt bereikt. Aldaar vuren wat

neuronen een bepaald patroon en zie ik een boom.

Deze materialistische beschrijving van het zien, doet volgens sommigen geen recht aan het

menselijk bewustzijn en de eigenschappen van dat bewustzijn. Zij menen dat in de uitspraak

“ik zie een boom” een eigenschap van het bewustzijn te herkennen is die niet vanuit de

materie verklaard kan worden. Naast in het ‘zien’ is dezelfde eigenschap ook aanwezig in

alle andere bewuste activiteiten als ‘luisteren’, ‘denken’ en ‘praten’.

Welke eigenschap zouden bewuste gedachten wel hebben die de door Morpheus genoemde

elektrische signalen juist niet hebben?

Beschrijf daarbij op welke manier deze vooronderstelde eigenschap in een argumentatie

tegen het materialisme gebruikt kan worden.

In The Matrix kunnen computers de mensheid de meest uiteenlopende menselijke

ervaringen laten beleven. Als dit inderdaad mogelijk is, dan kun je omgekeerd ook de vraag

stellen of die computers zelf ook niet tot het beleven van dergelijke ervaringen in staat zijn.

Denk daarbij aan een computer die ‘weet’ hoe het is om plezier te beleven bij het zien van

een mooie man of vrouw of een glas wijn te drinken in een restaurant, zoals de mensen in

The Matrix dat meemaken.

Beargumenteer hoe de identiteitstheorie binnen het materialisme de mogelijkheid van

computers die ervaring hebben, zal beoordelen.

Geef vervolgens in de argumentatie aan hoe minder ‘strenge’ materialisten tot een enigszins

andere conclusie komen.

Het door Morpheus ingenomen standpunt met betrekking tot de echtheid van zintuiglijke

waarnemingen dwingt ons ook na te denken over de vraag hoe de waarneming bij mensen

precies werkt en of computers tot soortgelijke prestaties in staat zijn. Ten dele lijkt dit

laatste bevestigd te kunnen worden nu er al computers bestaan die bijvoorbeeld gezichten

en stemmen kunnen herkennen. De filosoof Maarten Coolen beschrijft hoe ‘waarneming’ in

een computer werkt:

Laten we de menselijke waarneming vergelijken met de machinale patroonherkenning. Als

voorbeeld kies ik de programmeerbare industriële robot; laten we aannemen dat hij

voorzien is van een televisiecamera waarmee hij vormen van voorwerpen kan herkennen,

bijvoorbeeld onderdelen waaruit hij een apparaat moet samenstellen. Herkenning van een

voorwerp kan dan worden gerealiseerd door een opdeling van zijn televisiebeeld in een

groot aantal kleine vlakjes (in computerjargon: pixels), door een meting van de zwarting of

van de kleur van elk stukje van het beeld en door een vergelijking van de aldus verkregen

getalwaarden met de in het geheugen opgeslagen gegevens. Er bestaan ook andere

mathematische representaties van te herkennen patronen; zo kunnen de letters van het

alfabet onderling worden onderscheiden door zekere karakteristieke vormelementen. De

robot vergelijkt als het ware het te herkennen patroon met het in het geheugen opgeslagen

patroon door een lijst van kenmerken af te werken.

Maarten Coolen zal later in zijn boek betogen dat de menselijke zintuiglijke waarneming

wezenlijk verschilt van patroonherkenning door een computer. Hij hanteert daarbij

argumenten die verwant zijn aan die van Searle met betrekking tot het denken van

computers in het gedachte-experiment van de Chinese Kamer.

Beschrijf wat de overeenkomst is tussen Searles gedachte-experiment van de Chinese

Kamer en bovenstaande beschrijving van Coolen van de werking van een industriële robot.

Geef vervolgens aan met welke redenering Searle duidelijk probeert te maken dat

computers niet kunnen ‘begrijpen’ zoals mensen dat wel kunnen.

Een avond op het voertuig van de rebellen geeft aanleiding tot filosofische bespiegelingen:

‘Tijdens een diner op de Nebuchadnezzar peinst Mouse over de vraag op welke manier The

Matrix heeft besloten hoe kip zou smaken, en vraagt zich daarbij af of de machines het

wellicht mis hebben omdat ze niet in staat zijn tot het ervaren van smaken.

Een niet-bewuste machine kan geen kleur ervaren zoals ze evenmin ook enige smaak kan

hebben. Een computer kan informatie opslaan over gekleurd licht, zoals bij een digitale

foto, maar dat doet hij zonder enige gewaarwording van de bewuste ervaring van kleur. De

digitale foto kan alleen bewuste kleurervaringen oproepen als er iemand is om de foto te

zien.’

Bovenstaand citaat heeft alles te maken met het ingewikkelde vraagstuk van de zogenaamde

‘qualia’. Met betrekking tot deze qualia heeft Thomas Nagel zich afgevraagd hoe het is om

een vleermuis te zijn en als een vleermuis te ervaren. Zijn antwoord op deze vraag heeft ook

gevolgen voor de manier waarop we over het verschil tussen mensen en machines denken.

Welk antwoord geeft Nagel op de vraag of machines smaak kunnen ervaren?

Verwerk in je antwoord Nagels gedachte-experiment over hoe het is om een vleermuis te

zijn.

Eén van de rebellen, Cypher, is van plan de rest van de groep te verraden. In ruil daarvoor

kan hij in the Matrix alles krijgen wat hij maar wil, zoals een heerlijke biefstuk eten en een

beroemd acteur worden, wetende dat dit alles niet echt is. Zijn bestaan als rebel buiten The

Matrix zal hij vergeten. ‘Onwetendheid is een zegen’, zegt hij.

Robert Nozick heeft het volgende experiment bedacht:

Stel dat we in een ervaringsmachine zitten die je iedere ervaring kan geven die je maar wil.

Neuropsychologen kunnen jouw hersenen zo stimuleren dat het zal voelen en denken dat je

een fantastisch boek leest of schrijft, of vriendschappen sluit. De hele tijd dobber je in een

tank, met elektroden aan je hersenen verbonden. Zou je, als je de keuze had, in zo’n tank

willen zijn die al je verlangens vervult?

Stel nu dat de beslissing genomen moet worden om iedereen in een ervaringsmachine te

stoppen.

Zal het utilisme instemmen met de keuze om iedereen in de beschreven ervaringsmachine te

stoppen?

Beargumenteer je antwoord en beschrijf hoe het utilisme tot een beslissing komt.

Volgens A.M. Verbeek “bestaat filosofie eigenlijk alleen maar in de vorm van filosoferen,

van beoefenen, van blijven streven naar meer inzicht. Inzicht heeft alles te maken met

nadenken, met denkactiviteit. We spreken liever van: reflecteren. Daarmee bedoelen we dat

men zich over zoveel mogelijk facetten van het te beschouwen onderwerp ‘terugbuigt’, dat

men de zaak van alle kanten beschouwt en het geheel overweegt.” (A.M. Verbeek in:

Filosoferen? Gewoon doen!)

Is filosoferen zoals dat in bovenstaand citaat wordt opgevat volgens jou mogelijk in de

ervaringsmachine van Nozick?

Beargumenteer je antwoord en geef tevens aan of je daarbij een monistische of dualistische

positie verdedigt.

Geef een beschrijving van de Turing-test en beargumenteer of deze test een geschikt

criterium biedt om vast te stellen of achter ‘Deep Blue’ een schaakprogramma zit of een

mens.

Voordat Kasparov zijn beruchte nederlaag leed tegen ‘Deep Blue’ werd vaak

beargumenteerd dat schaakcomputers nooit van grootmeesters zouden kunnen winnen

omdat ze fundamentele eigenschappen ontberen die niet zijn te programmeren. Dit bezwaar

had ook Lady Lovelace toen ze commentaar gaf op de Analytische Machine van Charles

Babbage.

Geef aan wat het argument van Lady Lovelace inhoudt.

Leg vervolgens uit welke kritiek Turing op dit argument heeft geleverd.

In zijn ‘Lister Oration’ uit 1949 stelde professor Jefferson: “Pas wanneer een machine een

sonnet kan schrijven of een concert kan componeren naar aanleiding van gedachten en

gevoelde emoties en niet naar aanleiding van een toevallige combinatie van symbolen,

kunnen we het erover eens zijn dat de machine gelijk staat aan hersenen – dat wil zeggen

dat de machine niet alleen schrijft, maar ook weet dat zij het geschreven heeft.”

Geef aan bij welke tegenwerping van Turing professor Jefferson aansluit.

Leg vervolgens uit waarom volgens Turing de aanname van deze tegenwerping leidt tot

solipsisme.

John Copeland heeft verschillende argumenten tegen de Turingtest aangevoerd en

beoordeeld: het chimpansee-argument, het argument vanuit de zintuigen en het

imitatie-argument.

Beargumenteer aan de hand van een uitleg van één van deze argumenten waarom de

Turingtest niet voldoet als test om vast te stellen of denkvermogen aanwezig is.

Ruim voordat er krachtige schaakcomputers als ‘Deep Blue’ ontwikkeld werden, waren er

kunstenaars die veel verder konden kijken dan hun eigen tijd. Reeds in 1909 schreef E.M.

Forster een verhaal met de titel The Machine stops. In dit verhaal wordt vooruitgeblikt naar

een toekomst waarin een wereldomspannende machine de mensheid voorziet van eten,

onderdak, communicatiemiddelen en medische zorg. In ruil daarvoor moeten mensen het

aardoppervlak opgeven voor een leven in isolatie en onbeweeglijkheid. Ieder mens komt te

leven in een onderaardse zeshoekige cel, waar aan alle lichamelijke behoeften wordt

voldaan en geestelijke steun wordt verleend door de Machine. Mensen verlaten maar zelden

hun kamers voor lijfelijke ontmoetingen. In plaats daarvan hebben ze contact via een

wereldwijd web dat een onderdeel is van de Machine. In het volgende fragment uit het

verhaal zoekt een zoon via een beeldscherm contact met zijn moeder.

Ze zag het beeld van haar zoon, die aan de andere kant van de aarde leefde, en hij zag haar.

“Wat is er lieve jongen?” […] “We hebben elkaar al zo lang niet meer gezien.” “Maar we

zien elkaar nu toch!” riep ze uit. “Wat wil je nog meer?”[…] “Ik zie iets wat op je lijkt,

maar jou zie ik niet. Ik hoor iets wat op je lijkt door deze telefoon, maar jou hoor ik niet.”

De ongrijpbare blos, door een in diskrediet geraakte filosofie ooit verklaard tot de feitelijke

kern van het gesprek, werd door de Machine genegeerd.

In dit fragment komt de vervreemdende invloed van de moderne technologie op menselijke

ontmoetingen aan de orde. De Machine lijkt niet in staat de kern van menselijke ontmoeting

– het gesprek – te kunnen waarborgen. Martin Heidegger sluit in zijn denken bij deze

opvatting aan. Volgens hem is de mens door de onstuitbare opmars van de moderne

technologie zelfs bezig om te verdwijnen.

Leg uit welke richting Heidegger heeft gegeven aan de discussie over het probleem mens-

machine.

Geef daarbij aan wat volgens hem de oorzaak is van de vervreemding tussen mensen zoals

die wordt geïllustreerd in het fragment van Forster.

In de virtuele wereld van het internet zonder fysieke contacten wordt ons lichaam steeds

irrelevanter en lijkt het wel of we aan onze geest voldoende hebben. Reeds in de 17e eeuw

concludeerde René Descartes – op grond van een onderzoek naar de manier waarop het oog

reageert op licht en de informatie doorgeeft aan de hersenen – dat onze toegang tot de

werkelijkheid indirect was; we zouden geen directe toegang tot de dingen hebben.

“Mensen van wie een arm of been is geamputeerd hebben mij verzekerd dat zij nog steeds

af en toe pijn lijken te voelen in het lichaamsdeel dat zij verloren hebben – en dit heeft mij

reden gegeven om te denken dat ik niet helemaal zeker kan weten dat een pijn die ik ervaar

inderdaad te wijten is aan het lichaamsdeel waarin ik deze pijn lijk te voelen.”

(naar: R. Descartes, Dioptrique)

Beargumenteer aan de hand van bovenstaande tekst dat Descartes een ontologisch dualist

genoemd kan worden.

Op grond van de opvattingen van Descartes zou gesteld kunnen worden dat de wereld of

ons eigen lichaam nooit direct voor ons aanwezig is en dat we alleen ons eigen bewustzijn

direct kunnen ervaren. Als die stelling waar is, betekent dit dat informatie die we aangereikt

krijgen over mensen en toestanden via het internet op dezelfde wijze ‘aanwezig’ is, maar

dan in virtuele vorm.

Merleau-Ponty heeft op dit punt een fundamentele kritiek geleverd op het denken van

Descartes. Ieder mens heeft volgens hem een fundamentele vertrouwdheid met de wereld

door zijn lichamelijke bestaanswijze. Dit geldt bijvoorbeeld wanneer we naar een voorwerp

of object kijken en vervolgens zonder na te denken de beste afstand kiezen om het voorwerp

vast te pakken:

Het object is slechts object, dat wil zeggen, is vóór ons aanwezig, omdat het waarneembaar

is, omdat het een plaats heeft aan het uiteinde van onze vingers en van onze blik, en omdat

het door elk van hun bewegingen in zijn geheel wordt verstoord en hervonden. In het

bijzonder is het object slechts object, als er afstand van kan worden genomen en het dus aan

de uiterste grens uit mijn gezichtsveld kan verdwijnen […]

Met andere woorden, ik neem uitwendige objecten met mijn lichaam waar, ik hanteer ze,

onderzoek ze, bekijk ze van alle kanten, maar mijn lichaam zelf neem ik nooit op deze

wijze waar […]

Neem een beargumenteerd standpunt in over de vraag of machines lichamelijkheid kunnen

ervaren.

Geef in je argumentatie aan in hoeverre je het eens bent met de zienswijze van Merleau-

Ponty, zoals die in het citaat naar voren komt.