Eindexamen filosofie havo 2011, tijdvak 1

Leg aan de hand van twee kenmerken van emocultuur uit waarom het programma ‘Boer zoekt Vrouw’ als uiting van emocultuur gezien zou kunnen worden. Retorica is de wetenschap of kunst van het goed en overtuigend spreken. Maar naast het overtuigend spreken is er ook een non-verbale retorica: de kunst van het zwijgen. Zo zou je kunnen stellen dat de scène waarin een boer voor het eerst met een vrouw in het grasland zit te zwijgen omdat hij zijn emoties niet verwoord krijgt, een groot retorisch effect op de kijkers heeft. Aangenomen dat de producent en de regisseur van het programma hoge kijkcijfers beogen, is het immers niet voor niets dat zo’n zwijgscène op precies dat moment in het programma wordt gemonteerd. Ook over de montage van de beelden van de vrouwen die op bezoek zijn bij een boer en zich uiten in ‘stromen van gevoelens’ zal van tevoren goed zijn nagedacht. Het programma is uit kijkcijferoogpunt bekeken een kraker. De retorica bestaat uit een aantal elementaire onderdelen, waaronder de doelen en de middelen van redevoeringen. Volgens Aristoteles zijn er drie middelen om het publiek te overtuigen.

De programmamakers van ‘Boer zoekt Vrouw’ slagen er in van het programma een groot succes te maken: het ultieme doel zoveel mogelijk mensen te laten kijken, wordt al jarenlang bereikt. De Romeinse retoricus Quintilianus beschreef tweeduizend jaar geleden al hoe je als redenaar succes kunt behalen bij het oproepen van emoties bij het publiek.

Wat is volgens Quintilianus de belangrijkste succesfactor bij het oproepen van emoties bij het publiek? Leg uit of deze factor ook het succes van het programma ‘Boer zoekt Vrouw’ kan verklaren. Volgens emotiefilosoof Robert Solomon en de Amerikaanse taalkundigen Edward Sapir en Benjamin Whorf hangen onze emoties af van wat onze moedertaal ons toestaat. Wanneer we in contact komen met een nieuwe cultuur en met nieuwe omstandigheden, komen we ook in contact met woorden waar wij zelf geen synoniemen voor hebben, en met emoties waar wij geen woorden voor hebben (zoals ‘amae’ en ‘fago’). Emoties zouden daarom cultureel bepaald zijn. In onze moedertaal – het Nederlands – kennen wij geen specifiek woord voor de combinatie van het gevoel van betrapt zijn, je schuldig voelen en je geen raad weten met je houding. In de afleveringen van ‘Boer zoekt vrouw’ uit 2009 kwam een boer voor die zich geen raad wist met de ijzige stiltes die hij zelf wist op te roepen. Boer Wietse probeerde zich op zulke momenten een houding te geven door te gaan lachen, zij het als een boer met kiespijn. Stel dat er vanaf nu voor dergelijke situaties wél een woord zou zijn: ‘wietsig' (naar de naam van de betreffende boer in het programma), zou dat van invloed zijn op onze emoties? Lachen als je je betrapt en schuldig voelt en je geen raad weet met de situatie zouden we dan dus ‘wietsig lachen’ noemen.

Ben jij het eens met de stelling dat emoties cultureel bepaald zijn? Beargumenteer je standpunt aan de hand van Sapir en Whorf en het ‘wietsig lachen’. Leg uit of je daarbij een reductionistische of constructivistische opvatting van emoties hanteert. In het programma ‘Boer zoekt Vrouw’ blijft uiteindelijk maar één vrouw als winnares over, de anderen worden weggestuurd. Het is gemakkelijk voor de kijker om medelijden te hebben met de weggestuurde vrouwen. De emotie medelijden wordt door filosofen verschillend gewaardeerd. De meest positieve waardering vinden we bij Aristoteles, Rousseau en Schopenhauer. Volgens Aristoteles kent medelijden vier elementen die alle vier moeten voorkomen wil er terecht sprake van medelijden zijn.

Is er volgens Rousseau en Schopenhauer terecht sprake van medelijden van de kijker wanneer één van de vrouwen uit ‘Boer zoekt Vrouw’ wordt weggestuurd? Beargumenteer je antwoord aan de hand van de opvatting van medelijden van Rousseau en Schopenhauer. Tegenover bovengenoemde boeren die het moeilijk vinden hun gevoelens ten overstaan van vrouwen te tonen, staat het pronken met dat vermogen van rokkenjagers. Over de grootste rokkenjager uit de geschiedenis heeft Mozart een opera gecomponeerd: Don Giovanni. In de aria ‘Madamina, il catalogo e questo’, vertelt Leporello, de knecht van don Giovanni, aan donna Anna over het aantal veroveringen van zijn meester. Zij is met stomheid geslagen als ze hoort: tekst 1 Hoewel verderop in de opera Leporello ernstig bezwaar begint te maken tegen zijn meester don Giovanni, lijkt aanvankelijk toch een zekere trots door te klinken: zoveel veroveringen! Volgens de filosoof David Hume is het bij de emotie trots belangrijk om object en oorzaken te onderscheiden.

Waarom bezit don Giovanni de deugd fierheid volgens Aristoteles niet? Leg je antwoord uit met behulp van twee toepasselijke typeringen van de houding van fierheid volgens Aristoteles en de aria in tekst 1. Het lijkt erop dat in ‘Boer zoekt Vrouw’ en ‘Don Giovanni’ met traditionele man- vrouwbeelden wordt gewerkt. Don Giovanni onderscheidt zich van de mannen in ‘Boer zoekt Vrouw’ door zijn welbespraaktheid. Zo zingt don Giovanni, in de naar hem genoemde opera, van onder haar raam een ander liefje toe dat hij aan het verleiden is: tekst 2 Deze tekst uit ‘Don Giovanni’ zou kunnen worden gelezen als een lofrede en valt daarmee in de genres van redevoeringen onder de gelegenheidstoespraken. Ook de doelen van een redevoering zijn in tekst 2 te herkennen: don Giovanni wil zijn liefje informeren, behagen en ontroeren. De filosoof Plato had de vrouw die wordt toegezongen wellicht kunnen beschermen tegen de retorische talenten die don Giovanni tijdens het verleiden gebruikt.

Welke kritiek had Plato op de retorica? Laat zien hoe deze kritiek ook op de welbespraaktheid van don Giovanni mogelijk is. Bronvermelding Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.