Eindexamen filosofie havo 2012, tijdvak 2

Welke positie in het nature-nurture debat is in de inleiding bij de Vulcans te

herkennen?

Beargumenteer je antwoord en leg tevens uit wat het nature-nurture debat

inhoudt.

De filosofie van Surak met betrekking tot de emoties van de Vulcans, lijkt

enigszins op de stoïcijnse theorie die de klassieke Romeinse filosoof Seneca

heeft verwoord. Seneca laat zich daarin met name uit over de emotie woede.

In ‘Star Trek’ beschouwen de Romulans emoties, en zeker ook woede, als

behorend tot hun natuur. De Vulcans daarentegen proberen de woede juist te

onderdrukken middels een rationele discipline.

In ‘Star Trek’ zijn zowel de Vulcans als de Romulans aan mensen verwant, en

kunnen daarom ook onderling kinderen voortbrengen. Zo heeft officier Spock

(zie de afbeelding op de vorige bladzijde) bijvoorbeeld een Vulcan-vader en een

Mensen-moeder. Ga er daarom van uit dat de theorieën over menselijke emoties

ook op de Vulcans en Romulans van toepassing zijn.

Gaan de Vulcans volgens de filosofie van Seneca op de juiste manier met

woede om?

Beargumenteer je antwoord aan de hand van de gevolgen die woede volgens

Seneca kan hebben.

Leg daarbij uit of woede volgens Seneca sterker is dan de menselijke rede en

leg uit of woede volgens Seneca tot de menselijke natuur behoort.

De hedendaagse filosofe Martha Nussbaum brengt emoties in verband met

waarheid en redelijkheid. Zij heeft het in dat verband vooral over de emotie

verdriet.

Volgens de filosoof Spinoza kan woede of haat worden herleid tot de

basisemotie verdriet of droefheid.

Kunnen emoties als verdriet en woede volgens jou waar of onwaar zijn?

Beargumenteer je antwoord en leg daarin uit hoe Nussbaum emoties in verband

brengt met waarheid en/of redelijkheid.

Leg tevens aan de hand van een voorbeeld uit hoe ze zich daarin onderscheidt

van de stoïcijnse filosofie van Seneca.

Er kan worden gesteld dat de filosofie van Spinoza over emoties een

middenpositie inneemt tussen de emotiefilosofie van Seneca en die van

Nussbaum. Spinoza noemt basisemoties ‘primaire hartstochten’ en brengt deze

in verband met kennis en verschillende kennisniveaus.

Leg uit dat de filosofische positie van Spinoza als middenpositie tussen die van

Seneca en Nussbaum kan worden beschouwd.

Gebruik daarbij a) de definitie van hartstochten volgens Spinoza en b) de

oorsprong van de hartstochten volgens Spinoza.

Ondanks de rationele discipline van de eerder genoemde Vulcans komt het bij

hen soms toch tot een hevige en ongecontroleerde emotionele uitbarsting.

Blijkbaar zijn de emoties niet helemaal verdwenen. In ‘Star Trek’ vertelt officier

Spock bijvoorbeeld dat hij na de moord op zijn zoon de resten van een emotie

voelt, namelijk de resten van de emotie ‘haat’.

Gaan de Vulcans volgens de filosofie van Spinoza op de juiste manier met

woede om?

Leg je antwoord uit aan de hand van Spinoza’s argumentatie hoe het mogelijk is

om onder leiding van de rede de emoties haat en woede te corrigeren of te

voorkomen.

Een groot voordeel van het niet hebben van emoties zou kunnen zijn dat ook

benauwende emoties als angst en vrees afwezig zijn.

In het dagelijks taalgebruik worden angst en vrees als synoniemen gebruikt.

Toch wordt er in de existentialistische filosofie door filosofen als Jean-Paul

Sartre en Martin Heidegger een onderscheid gemaakt tussen angst en vrees.

Het lijkt er daarom op dat er een verschil is tussen de begrippen ‘angst’ en

‘vrees’.

De negentiende eeuwse dichter Nicolaas Beets verwoordt het in de zin: “Een

mens lijdt het meest door het lijden dat hij vreest, doch dat nooit op zal dagen”.

Wat is het onderscheid dat in de existentialistische filosofie wordt gemaakt

tussen angst en vrees?

Leg je antwoord uit aan de hand van de opvatting over angst van Heidegger en

de opvatting over angst van Sartre.

In veel films spelen angst en vrees een belangrijke rol. Er is zelfs een genre

films dat zich heeft gespecialiseerd in angst en vrees: de horrorfilm. Zo kijken

veel mensen met plezier naar de geweldadige en angstwekkende Romulans in

‘Star Trek’ of naar een horrorfilm als ‘Psycho’.

De tegenstelling tussen de doorgaans als negatief ervaren emoties angst en

vrees, en het plezier dat mensen blijkbaar beleven bij het kijken naar deze films,

wordt de horror-paradox genoemd. Oplossingen die voor deze paradox zijn

aangedragen stellen bijvoorbeeld dat we ook plezier kunnen beleven aan angst,

of dat het vooral onze nieuwsgierigheid is die ons genoegen verschaft en die

groter is dan de angst.

Naast de horror-paradox bestaat er ook de paradox van de fictionele emoties.

Deze paradox kan als volgt beschreven worden:

− we weten dat wat in een roman of in een film gebeurt, niet echt is: het is

fictie;

− we ervaren emoties als we een roman lezen of een film zien;

− we ervaren geen emoties bij zaken waarvan we weten dat ze niet echt zijn.

De filosofen Kendall Walton en Peter Lamarque hebben elk een eigen oplossing

van de paradox van de fictionele emoties gegeven. De filosofe Patricia de

Martelaere heeft echter kritiek op deze oplossingen.

Wat is het verschil tussen de oplossing van Walton en de oplossing van

Lamarque van de paradox van de fictionele emoties?

Leg je antwoord uit en geef twee punten van kritiek op de wijze waarop Walton

en Lamarque de paradox oplossen.

De verbeelding speelt een belangrijke rol bij het opwekken van emoties. Ook in

‘Star Trek’ wordt gebruik gemaakt van de verbeelding door twee fictieve volken

op te voeren, de Vulcans en de Romulans, en deze tegenover elkaar te plaatsen

in hun omgang met emoties.

Reeds de Romeinse filosoof en redenaar Quintilianus had in de gaten dat de

verbeelding een belangrijke rol speelt bij het opwekken en ervaren van emoties.

Hij hanteerde daarom, net als Aristoteles, specifieke maatstaven voor het

opzetten van een redevoering.

Beargumenteer voor welke omgang met emoties jij zou willen pleiten, die van de

Vulcans of die van de Romulans.

Geef met betrekking tot jouw argumentatie een korte opzet (maximaal 200

woorden) voor een redevoering volgens de driedeling van Quintilianus en

Aristoteles.

Geef daarbij aan welk middel je in welk gedeelte van de redevoering inzet.

Op welke manier kan vanuit de fysiologische benadering van emoties het

veranderde gedrag van Phineas Gage worden verklaard?

Leg je antwoord uit en maak daarin duidelijk wat de fysiologische benadering

van emoties van James inhoudt.

Naast de fysiologische benadering van emoties staat de cognitivistische

benadering. Aanhangers van het cognitivisme menen in het geval Phineas Gage

ondersteuning te kunnen vinden voor hun benadering. Het is de vraag in

hoeverre dat mogelijk is.

Geef een argument vóór en een argument tégen de stelling dat het geval

Phineas Gage een ondersteuning is van het cognitivisme.

Leg in je antwoord uit wat de cognitivistische benadering van emoties inhoudt.

Volgens de filosofe Martha Nussbaum zijn emoties van belang om als mens een

volwaardig leven te kunnen leiden. Dat heeft volgens haar te maken met het feit

dat emoties een cognitieve en een evaluatieve lading hebben.

Je kunt je afvragen in hoeverre er nog sprake is van een volwaardig leven van

Gage na zijn ongeluk.

Beargumenteer of je vanuit de opvattingen van Nussbaum in het geval van Gage

kunt spreken van een volwaardig menselijk leven.

Leg daarbij uit wat Nussbaum verstaat onder de evaluatieve lading van emoties.

Het geval Phineas Gage staat uitgebreid beschreven in het boek ‘De vergissing

van Descartes. Gevoel, verstand en het menselijk brein’ van de neuroloog

Antonio Damasio. Volgens Damasio is er in de westerse geschiedenis veel

onbegrip geweest ten aanzien van patiënten als Phineas Gage. Volgens hem

komt dit onder meer door de grote invloed die het denken van de filosoof

René Descartes heeft gehad. Descartes heeft zich uitvoerig beziggehouden met

emoties. Hij sprak in dit verband van ‘eenvoudige en primitieve passies van de

ziel’. Naast begeerte, onderscheidde Descartes nog vijf basisemoties, waarbij

één emotie een bijzondere plaats inneemt.

Welke vijf andere basisemoties onderscheidt Descartes naast begeerte en welke

van die vijf neemt een bijzondere plaats in?

Leg je antwoord uit en geef aan in hoeverre Descartes een aanhanger van

zowel de fysiologische als de cognitivistische emotietheorie kan worden

genoemd.

Volgens Damasio is het denken van Descartes dualistisch en daarmee oorzaak

van veel misverstanden ten aanzien van de relatie tussen het lichaam, de

hersenen en de geest. Ten aanzien van het dualisme bij Descartes schrijft

Damasio:

Toch heeft Descartes zich in zijn werk uitgebreid beziggehouden met emoties,

vooral in zijn boek ‘De passies van de ziel’. In dit boek schrijft hij het volgende

over de emotie begeerte:

Stel dat de ‘geesten’ waarover Descartes schrijft in tekst 3, zouden kunnen

worden opgevat als ‘zuurstof’, in dat geval zou de begeerte er voor zorgen dat

de hersenen van meer zuurstof worden voorzien en daarna ook de spieren. Dit

lijkt een fysiologische benadering van emoties te zijn.

Beargumenteer dat Descartes vanwege zijn emotietheorie tóch een dualist

genoemd moet worden.

Betrek in je argumentatie zowel een argument uit de tekst van Damasio als een

argument uit de tekst van Descartes.

Met Phineas Gage is het slecht afgelopen. Via twaalf ambachten en dertien

ongelukken overlijdt hij 12 jaar na het ongeluk in 1861 ten gevolge van een serie

epileptische aanvallen.

Het is de vraag hoe we op het leven van Gage moeten terugkijken. Moeten we

dat vooral zakelijk doen en bewondering hebben voor wat hij toch nog

gepresteerd heeft ondanks alle tegenslag? Of moeten we ons hem herinneren

als een tragisch persoon, met wie we vooral medelijden moeten hebben?

Over het hebben van medelijden met de medemens is door filosofen zeer

verschillend gedacht.

De Griekse filosoof Aristoteles bijvoorbeeld, ziet emoties als belangrijke morele

en vormende waarden, als deugden. In zijn opvattingen zijn deugden

noodzakelijk voor het vormen van een goed karakter, waardoor je een

volwaardig lid kunt zijn van de gemeenschap. In zijn boek ‘Retorica’ wijdt hij een

gedeelte aan de emotie medelijden. Volgens hem heeft medelijden vier

verschillende aspecten en moeten deze allemaal voorkomen om echt van

medelijden te kunnen spreken. Het is de vraag of al die vier aspecten in het

verhaal over Phineas Gage voorkomen.

Kun je vanuit de opvattingen van Aristoteles medelijden hebben met iemand als

Phineas Gage?

Beargumenteer je antwoord aan de hand van alle vier de aspecten die

Aristoteles bij medelijden onderscheidt.

De filosoof Friedrich Nietzsche heeft een andere benadering van de emotie

medelijden. Terwijl voor Aristoteles het hebben van medelijden deugdzaam is,

brengt Nietzsche het hebben van medelijden in verband met de slavenmoraal.

Deze slavenmoraal contrasteert hij met de herenmoraal.

Waarom is volgens Nietzsche het hebben van medelijden met iemand als

Phineas Gage een uitdrukking van een slavenmoraal?

Leg je antwoord uit en maak daarin duidelijk wat het verschil is tussen de

slavenmoraal en de herenmoraal.

De meningen van Aristoteles en Nietzsche over de waardering van medelijden

als emotie lopen sterk uiteen. Is medelijden in wezen egoïstisch, zoals

Nietzsche beweert, of is medelijden een deugd die belangrijk is in de menselijke

samenleving, zoals Aristoteles betoogt?

Leg uit waarom medelijden volgens Nietzsche egoïstisch is.

Beargumenteer vervolgens, met behulp van een concreet hedendaags

voorbeeld, in hoeverre je het met Aristoteles eens bent en in hoeverre met

Nietzsche.