Eindexamen filosofie havo 2016, tijdvak 2

De spinazie en boontjes die wij eten, groeien niet zomaar in de natuur. Ze zijn het product van eindeloos kruisen en selecteren om de planten weerbaarder te maken tegen ziektes. Omdat ziektes steeds veranderen, moeten kwekers hun gewassen altijd blijven verbeteren om de kans op ziektes te verminderen. Het onderzoek naar betere gewassen kost veel geld. Als een kweker een gewas heeft verbeterd, mogen andere kwekers niet zomaar gebruikmaken van deze verbetering. Er zijn twee verschillende manieren om kwekers te beschermen tegen het kopiëren van hun verbeteringen: het kwekersrecht en het patentrecht. Beide verbieden het kopiëren en verkopen van gewassen van concurrenten, maar volgens het kwekersrecht mogen concurrenten de zaden van elkaars gewassen wel gebruiken om ze te verbeteren:   kwekersrecht patentrecht elkaars gewassen kopiëren en verkopen nee nee zaden van elkaars gewassen gebruiken om ze te verbeteren ja nee Nederlandse kwekers gebruiken het kwekersrecht en zijn daarom toonaangevend in de wereldgroentemarkt; ze komen steeds weer met waardevolle verbeteringen die het risico op schadelijke ziektes verder verkleinen. Omdat Monsanto een grote Nederlandse kwekerij heeft overgenomen en zich ten dele onttrekt aan het kwekersrecht, wordt de samenwerking tussen Nederlandse kwekers bedreigd. Monsanto vraagt patenten aan op de verbeteringen van hun eigen gewassen en verbiedt andere kwekers deze zaden verder te ontwikkelen. De relatie tussen privaat bezit en gemeenschappelijk bezit is, als het om verbetering gaat, in het kwekersrecht en in het patentrecht niet hetzelfde. Cicero en Walzer zouden in deze situatie om verschillende redenen bezwaar hebben tegen het patentrecht.

Monsanto moet als voedselproducent aan veel regels voldoen. Daarom probeert Monsanto de politiek direct én indirect te beïnvloeden om de regels aan te passen. De bekende rockster Neil Young zingt hierover op zijn album The Monsanto Years uit 2015: “In the streets of the capital [hoofdstad/kapitaal] corporations are taking control. Democracy crushed at their feet. Money flows free from the sky to those who come along.” Wie de multinational als rechter, wetgever of toezichthouder een goede dienst heeft bewezen, kan volgens Neil Young later rekenen op een goed betaalde positie bij Monsanto, terwijl critici soms moeten vrezen voor hun carrière. Zo krijgt Monsanto gemakkelijker vergunningen en kunnen concurrenten van de markt geweerd worden. Diezelfde strategie hanteert Monsanto volgens deze critici ook internationaal: tekst 3 De filmmaker en activiste Vandana Shiva schrijft dat de Wereldbank er in 1998 voor zorgde dat India gedwongen werd om de zaadindustrie open te stellen voor bedrijven als Monsanto. Volgens haar zijn veel boeren in India daardoor armer geworden en zien ze geen uitweg meer als ze failliet gaan. Pogges opvatting over de belangrijkste oorzaak van armoede verschilt van die van Singer en Rawls.

Leg uit dat bovenstaande kritiek op de werkwijze van Monsanto aansluit bij de opvatting van Pogge over de belangrijkste oorzaak van armoede. Leg vervolgens uit: − welke kritiek Pogge heeft op het verklarend nationalisme van Rawls en − dat deze kritiek volgens Pogge ook opgaat voor Singers vergelijking van het kind in de vijver.

Sinds 2008 presenteert Monsanto zich als een duurzaam bedrijf. Monsanto vindt dat het wereldwijd levens verbetert en boeren bijstaat om in 2030 de oogsten te verdubbelen. Ook stelt Monsanto dat het in biodiversiteit investeert, dat het in 2020 de levensstandaard van de vijf miljoen armste boerenfamilies verbeterd zal hebben en in 2030 de uitputting van hulpbronnen met 33% verminderd heeft. Monsanto hanteert een strenge ethische code voor toeleveranciers. En met foto’s en filmpjes illustreert Monsanto hoe het zelf ontwikkelingsprojecten voor arme boeren opzet. Libertaristen en Pogge hebben een vergelijkbare opvatting over de positieve plicht van rijke landen en bedrijven om armoede te bestrijden. Maar libertaristen hebben een andere opvatting dan Pogge over de aanpak van het probleem van de beïnvloeding van regelgevers en toezichthouders door multinationals.

Leg uit dat Pogge en libertaristen: − dezelfde opvatting zouden hebben over de positieve plicht van Monsanto om wereldwijd de levens van mensen te verbeteren, − het eens zouden zijn dat Monsanto onrechtvaardig opereert door onopvallend toezichthouders en regelgevers te beïnvloeden en − het oneens zouden zijn over de beste aanpak van het probleem van de beïnvloeding van regelgeving. De website van Monsanto vermeldt dat het leven van mensen in de wereld beter wordt door het duurzame beleid van Monsanto. Daarbij worden onder andere drie vergelijkingen met een ondergrens van armoede aangehaald: 1. Boeren zijn nu beter af dan vóór 2008. 2. Wereldwijd zijn boeren steeds beter af en gaan erop vooruit. 3. Iedereen is beter af vergeleken met de fictieve situatie waarin Monsanto er niet zou zijn. Pogge heeft kritiek op dit soort vergelijkingen die onrechtvaardig beleid proberen te legitimeren.

Leg uit: − wat de natuurtoestand en het maatschappelijk verdrag met elkaar te maken hebben, − in welk opzicht de kolonisten van Mars One zich wel in een natuurtoestand bevinden en − in welk opzicht de kolonisten van Mars One zich niet in een natuurtoestand bevinden. Ondanks een uitgebreide training kan er in de praktijk natuurlijk nog van alles misgaan met Mars One. Stel je het volgende scenario voor:

De kolonie bestaat uit acht kolonisten. Iedere kolonist heeft een moestuintje waarin hij zijn eigen eten verbouwt. Door een storing in de watervoorziening mislukken echter de oogsten van alle kolonisten. Gelukkig heeft iedere kolonist een reservevoorraad voedsel voor zichzelf aangelegd, met uitzondering van kolonist Luna. Zij droomde liever weg bij het uitzicht op de sterren en heeft vergeten een reservevoorraad aan te leggen. Nu de oogst mislukt is, heeft zij bijna niets meer te eten. Luna vraagt aan de andere kolonisten of zij iets van hun voorraad mag. Vijf van de zeven kolonisten weigeren Luna te helpen. Volgens hen is het onzeker wanneer er weer opnieuw geoogst kan worden. En zij vinden dat het Luna’s eigen schuld is dat ze bijna geen eten meer heeft. Gelukkig heeft Luna een boek van de filosoof Peter Singer naar Mars meegenomen. Daarin heeft zij iets gelezen over opoffering. Met de ideeën van Singer hoopt Luna de weigerende kolonisten te kunnen overtuigen dat zij haar wel eten moeten geven. Een van de weigeraars kent echter de kritiek van Liam Murphy op Singers ideeën over opoffering. Tussen Luna en de weigerende kolonisten ontstaat een verhitte discussie.

Leg uit: − welke drie argumenten van Singer Luna kan gebruiken om duidelijk te maken dat de anderen de morele plicht hebben om haar te helpen, − in welk geval Luna zich kan beroepen op de gematigde variant van Singers opofferingsprincipe en − of de kolonisten Luna aan eten zouden moeten helpen volgens Murphy. Beargumenteer vervolgens of jij vindt dat Luna’s nalatigheid om een eigen reservevoorraad aan te leggen, van invloed moet zijn op de plicht van de anderen om haar te helpen. Maak daarbij een afweging tussen leed en verantwoordelijkheid. Volgens de organisatie van Mars One zullen de toekomstige kolonisten niet alleen een uitgebreide medische en technische training krijgen ter voorbereiding op hun reis naar Mars; zij zullen ook leren over verschillende politieke systemen en manieren van besluitvorming. De keuze welk systeem uiteindelijk op Mars gebruikt zal worden, laat de organisatie over aan de kolonisten. tekst 4

Laten we uitgaan van het volgende scenario: Het Mars One-project is een groot succes en vele aardbewoners zijn geïnteresseerd in een leven op Mars. In het begin was de kolonie een kleine gemeenschap waarin iedereen overlegt en mag meebeslissen. De kolonie is inmiddels uitgegroeid tot de omvang van een klein land. Daarom krijgt de kolonie van de aarde de status van onafhankelijk land. Naarmate de bevolking van het nieuwe land Mars groeit, bepalen de eerste inwoners steeds meer wat de nieuw aangekomen inwoners wel en niet mogen doen. Zo moeten alle nieuwe inwoners hun persoonlijke bezittingen afstaan. Ook mogen ze zich niet zonder toestemming binnen het land Mars verplaatsen en mogen ze niet meebeslissen over wie welk werk verricht. John Stuart Mill beantwoordt de vraag hoe verschillende landen of staten zich tegen elkaar op dienen te stellen en of landen zich mogen bemoeien met de manier waarop een ander land met zijn onderdanen omgaat.

Leg met tekst 4 uit dat de spanning tussen individuele en collectieve zelfbeschikking groeit als de omvang van de kolonie toeneemt. Leg vervolgens uit op welke manier de ‘aardse’ landen volgens Mill: − zich wel mogen bemoeien met de manier waarop de oude inwoners de nieuwe inwoners behandelen maar − zich niet mogen bemoeien met de manier waarop de oude inwoners de nieuwe inwoners behandelen. Nadenken over ideale samenlevingen is van alle tijden. Het bekendste voorbeeld is wellicht Utopia van Thomas More. In dit boek schetst More een ideale samenleving waarin niemand iets tekortkomt en het geluk van de inwoners centraal staat. In Utopia werkt iedereen voor het algemeen belang. Alle bezit is gemeenschappelijk en iedereen krijgt net zoveel voedsel als hij of zij nodig heeft. Ook is er een strenge bevolkingspolitiek in Utopia: als er te veel kinderen zijn in een gezin, worden kinderen overgeplaatst naar andere gezinnen. En mensen uit overbevolkte gebieden moeten emigreren naar gebieden waar te weinig mensen zijn. Op deze manier moet er volgens More genoeg zijn voor iedereen. More schreef zijn boek tegen de achtergrond van de grote sociale problemen in zijn tijd, het Engeland van begin zestiende eeuw. Engeland werd in die tijd geplaagd door grote groepen rondzwervende armen, zonder werk en inkomen. Grote stukken gemeenschappelijke grond waren opgekocht of ingepikt door een kleine groep rijken. Volgens More was de toegenomen armoede te wijten aan deze inperking van de gemeenschappelijke weidegronden, de zogenaamde meenten. Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.

Leg uit dat door het inperken van de gemeenschappelijke gronden de tragedie van de meent eerder optreedt. Leg vervolgens met de inleiding bij de vraag uit dat in Utopia van More twee oorzaken voor het ontstaan van de tragedie van de meent zijn opgelost. Beargumenteer tot slot met Mores Utopia of jij denkt dat de tragedie van de meent onvermijdelijk is. Een ander beroemd voorbeeld van nadenken over een ideale samenleving is De Staat van Plato. In dit boek schetst Plato wat in zijn ogen een rechtvaardige samenleving is. Hierin moet iedereen datgene doen waar hij of zij goed in is: de één is wijs en moet daarom leiding geven, terwijl een ander moedig is en daarom geschikt is om het land te verdedigen. Plato voert dit idee in De Staat verder door, door de ideale samenleving te verdelen in drie verschillende sociale klassen: 1. boeren en ambachtslieden, 2. soldaten en 3. bestuurders. Plato gaat nog een stap verder en stelt dat mensen vóór hun geboorte al ingedeeld moeten worden bij een sociale klasse: goede bestuurders brengen immers de beste bestuurders voort. In Plato’s rechtvaardige samenleving ligt dus van tevoren al vast welke functies iemand kan bekleden. In Een theorie van rechtvaardigheid heeft John Rawls een gedachte- experiment ontworpen om te testen of een samenlevingsvorm rechtvaardig is. Volgens Rawls is een samenleving alleen rechtvaardig als zij gekozen kan worden vanachter een ‘sluier van onwetendheid’.

Leg uit: − tot welke opvatting van rechtvaardigheid Rawls’ gedachte-experiment leidt en − waarom Rawls Plato’s ideale samenleving onrechtvaardig zou vinden. Beargumenteer vervolgens of Plato’s samenleving toch achter een sluier van onwetendheid gekozen zou kunnen worden als iedereen doet waar hij goed in is. Bronvermelding Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.