opgave 1Opgave 1 Cyborgs
Neil Harbisson is geboren met een
zeldzame afwijking: hij is volledig
kleurenblind. In plaats van kleuren ziet hij
alleen grijstinten. Hij weet nog goed dat
het in zijn jeugd frustrerend was om niet
te zien wat anderen wel zagen.
Neil koos voor een bijzondere oplossing:
hij liet een camera op zijn hoofd
monteren, die verbonden is met een chip
in zijn schedel. De camera registreert
kleuren en de chip zet die om in trillingen.
Via die trillingen kan Neil nu kleuren
horen. Als hij om zich heen kijkt, ziet Neil
nog steeds alles in zwart-wit, maar tegelijkertijd hoort hij de kleuren van
de dingen als verschillende geluiden.
Door zijn implantaat is Neil een cyborg geworden, een levend organisme
waaraan technische onderdelen toegevoegd zijn die functioneren als
onderdeel van het lichaam. Neils lichaam is hierdoor veranderd en dankzij
zijn implantaat heeft Neil mogelijkheden die hij eerder niet had. Dit lijkt
een ingrijpende gebeurtenis te zijn voor zijn identiteit.
John Locke vat de mens op als levend lichaam. Hij maakt vervolgens een
onderscheid tussen ‘mens’ en ‘persoon’.
12pGeef Lockes definitie van ‘persoon’.
Leg vervolgens met deze definitie uit of Neils persoonlijke identiteit door
zijn implantaat is veranderd.
Filosofen geven verschillende antwoorden op de vraag of Neils
persoonlijke identiteit is veranderd door zijn implantaat. Daniel Dennett
heeft een functionalistische opvatting over persoonlijke identiteit.
22pLeg uit dat volgens Dennett het zelf:
− bestaat als fictioneel object en
− niet per se aan het lichaam gebonden is.
Neil noemt zijn implantaat een ‘eyeborg’. Hij wende snel aan de eyeborg
en doet hem nooit meer af, zelfs niet als hij slaapt of onder de douche
staat.
Maurice Merleau-Ponty heeft een andere opvatting dan Dennett over de
relatie tussen lichaam en zelf.
32pLeg uit welke kritiek Merleau-Ponty zou hebben op Dennetts opvatting van
het zelf.
Beargumenteer vervolgens of jij vindt dat de manier waarop Neil over zijn
eyeborg spreekt beter aansluit bij Dennett of bij Merleau-Ponty.
Neils eyeborg maakt bij sommige mensen negatieve reacties los:
De boosheid van de mailers kun je verklaren doordat zij uitgaan van een
andere metafysische vooronderstelling over de menselijke identiteit dan
Neil.
41pLeg dit uit met tekst 2.
Ook de Australische
kunstenaar Stelarc
experimenteert met de
mogelijkheden van
technologische
veranderingen van het
lichaam.
Hij liet een ‘derde oor’
implanteren in zijn
linkeronderarm (zie
afbeelding hiernaast).
Dit oor wil hij gebruiken
om via een ingebouwde
microfoon op internet met de rest van de wereld te delen wat hij ‘hoort’.
Stelarc gaat ervan uit dat we in de toekomst allemaal cyborgs zullen zijn.
Hij ziet het als zijn taak deze toekomst te onderzoeken. Het experiment
van Stelarc roept bij veel mensen heftige reacties op.
51pLeg met het voorbeeld van Stelarc uit dat de mens een dubbelzinnige
houding heeft ten aanzien van techniek.
Net als Stelarc ziet Neil zichzelf als een voorloper op de toekomst.
Dankzij zijn eyeborg kan Neil nu niet alleen normale kleuren als rood en
groen waarnemen, maar ook ‘kleuren’ die normaal gesproken niet door
het menselijk oog waargenomen kunnen worden, zoals infrarood en
ultraviolet. Zo kan Neil met zijn eyeborg ook in het donker ‘zien’.
Neil zou willen dat alle mensen dankzij technologische uitbreidingen van
het lichaam in het donker kunnen zien. Dan zouden we ’s nachts geen
lampen meer nodig hebben. Neil vindt dat mensen die niet in het donker
kunnen zien een beperking hebben.
61pLeg uit dat bij Neils eyeborg het onderscheid tussen verbeteren en
genezen problematisch is.
Volgens Allen Buchanan worden discussies over de morele wenselijkheid
van mensverbeteringstechnieken voor een belangrijk deel bepaald door
voorstellingen van de menselijke natuur. Buchanan gaat in op de
voorstelling van de menselijke natuur die uitgaat van een aantal vaste
kenmerken die mensen met elkaar zouden delen.
71pLeg uit dat deze voorstelling volgens Buchanan niet geschikt is om een
morele beoordeling te geven van de verbetering van het zicht met de
eyeborg.
Stel je voor dat we in de komende jaren stap voor stap elk onderdeel van
ons biologisch lichaam vervangen door een verbeterde technologische
variant. Zou je dan kunnen zeggen dat we aan het eind, als alle
onderdelen vervangen zijn, nog steeds mensen zijn?
Het gedachte-experiment van ‘het schip van Theseus’ is in verschillende
versies bekend. In een van de versies wordt het schip op volle zee stap
voor stap vernieuwd totdat ten slotte elke plank van het schip vervangen
is door een nieuwe plank. In dit gedachte-experiment draait het om
kwalitatieve en numerieke identiteit.
83pGeef aan wat het verschil is tussen kwalitatieve identiteit en numerieke
identiteit.
Leg vervolgens met dit verschil uit welke vraag naar identiteit deze versie
van het gedachte-experiment van het schip van Theseus oproept.
Beargumenteer tot slot met dit verschil of jij iemand die voor elk
lichaamsdeel vervangende en verbeterde technologische onderdelen
heeft gekregen, nog ‘mens’ zou willen noemen.
opgave 2Opgave 2 Gevoelswerk
In het vliegtuig is het een taak van stewardessen om zenuwachtige
passagiers op hun gemak te stellen door zelf rust uit te stralen.
In onderstaande advertentie zie je enkele eisen die aan het werk van
stewardessen gesteld worden.
Stel dat Tessa aarzelt of ze zal
solliciteren. Ze vindt KLM een
geweldig bedrijf en denkt dat het
een goede carrièrestap voor
haar is. Ze herkent zich in de
beschrijvingen van de meeste
eigenschappen uit de
advertentie.
Toch voelt ze zich ongemakkelijk
over de nadruk die gelegd wordt
op de persoonlijke
eigenschappen in de advertentie; het lijkt wel alsof ze meer wordt
beoordeeld op wie ze is dan om wat ze doet. Ook zou de baan betekenen
dat ze niet die tatoeage kan laten zetten waarover ze fantaseert.
Kortom: Tessa betwijfelt of ze wel kan voldoen aan alle eisen die aan haar
karakter gesteld worden.
Christine Korsgaard legt haar opvatting over de waarde van authenticiteit
uit met het begrip ‘praktische identiteit’.
92pLeg Korsgaards opvatting over authenticiteit uit met Tessa’s twijfel over
de sollicitatie. Geef daarbij twee van Tessa’s conflicterende praktische
identiteiten weer.
Voor belangrijke beslissingen, zoals over je carrière, is zelfkennis nodig.
Volgens de introspectietheorie kun je zelfkennis verkrijgen door naar je
innerlijke stem te luisteren.
Ludwig Wittgenstein gebruikt bij zijn kritiek op de introspectietheorie een
vergelijking van een kever in een doosje.
102pGeef aan wat de kever in deze vergelijking voorstelt.
Leg met deze vergelijking uit dat de introspectietheorie volgens
Wittgenstein leidt tot solipsisme.
Ook de Deense professor Svend Brinkmann heeft kritiek op de
introspectietheorie. Hij heeft kritiek op de toename van het aantal
zelfhulpboeken waarin mensen worden aangemoedigd hun ware ik te
ontdekken:
Volgens Wittgenstein is zelfkennis een sociale aangelegenheid.
112pLeg Wittgensteins opvatting over zelfkennis uit.
Leg vervolgens uit dat Brinkmanns opvatting aansluit bij die van
Wittgenstein.
Volgens het advies in tekst 4 is zelfkennis een kwestie van ‘ontdekken’.
Over het bestaan van het zelf verschillen David Hume en Immanuel Kant
van opvatting. Kant levert daarbij kritiek op Humes sceptische
argumentatie dat het zelf niet bestaat.
122pGeef aan:
− welke rol introspectie in Humes argumentatie speelt en
− welke kritiek Kant op Humes opvatting over het zelf heeft.
Werk waarbij je bepaalde gevoelens moet hebben om het goed uit te
kunnen voeren noemt Brinkmann ‘gevoelswerk’.
Vroeger bestond gevoelswerk alleen maar in de bijzondere
dienstverlening zoals in het vliegtuig, maar volgens Brinkmann is het
aantal banen waarin gevoelswerk gevraagd wordt enorm toegenomen. Hij
heeft kritiek op de moderne arbeidsmarkt waarin van personeel gevraagd
wordt dat het steeds positievere gevoelens heeft.
Tegenwoordig moet een medewerker bij een bank of gemeentehuis vooral
“een enthousiaste teamspeler met een hands-on-mentaliteit” zijn en is het
zijn eigen verantwoordelijkheid om met trainingen en zelfhulpboeken
zulke positieve emoties te ontwikkelen. Dit gevoelswerk leidt volgens
Brinkmann tot meer burn-outs en depressies; mensen willen positiever,
enthousiaster en flexibeler zijn dan mogelijk is. En als het dan niet lukt,
geloven ze dat het hun eigen schuld is. Brinkmann noemt dit de
commercialisering van het gevoelsleven: we kopen en verkopen niet
alleen arbeid, maar we verkopen ook ons karakter en onze gevoelens.
Volgens Karl Marx vervreemdt het kapitalisme de mens van zichzelf en
van zijn arbeid. In de tijd van Marx bestond de meeste arbeid uit zwaar
lichamelijk werk in fabrieken.
132pLeg uit:
− dat fabrieksarbeiders volgens Marx van zichzelf vervreemdden en
− dat moderne werknemers volgens Brinkmann op soortgelijke wijze van
zichzelf vervreemden.
Marx’ visie op arbeid verschilt van die van het klassiek liberalisme.
Volgens het klassiek liberalisme kan er op de moderne arbeidsmarkt met
de toename van het gevoelswerk geen sprake van vervreemding zijn.
De moderne werknemer kan daarmee volhouden dat het doen van
gevoelswerk als authentiek beschouwd moet worden.
142pGeef twee argumenten vanuit de twee vooronderstellingen van het
mensbeeld van het klassiek liberalisme dat het doen van gevoelswerk
authentiek is.
Werk is voor veel mensen een belangrijke manier om deel te nemen aan
de samenleving. Maar naast een positieve rol bij het ervaren van
autonomie of zelfverwerkelijking, kan werk daarbij ook een negatieve rol
spelen.
Axel Honneth maakt een onderscheid tussen drie vormen van erkenning
die nodig zijn om autonomie te ontwikkelen.
153pLeg voor elke vorm van erkenning uit welke bijdrage die volgens Honneth
levert aan autonomie.
Volgens Brinkmann wordt door de toename van gevoelswerk de moderne
werknemer bedreigd, omdat van hem wordt geëist dat hij altijd aan
zichzelf moet blijven werken om tot zelfverwerkelijking te komen. De
moderne werknemer zal volgens Brinkmann iets van zijn karakter moeten
opgeven, omdat die zelfverwerkelijking nooit af is en de arbeidsmarkt
altijd meer autonomie en authenticiteit van de werknemer zal willen zien.
Over autonomie en authenticiteit verschillen Isaiah Berlin, Krista Lawlor,
Catriona Mackenzie en Jean-Jacques Rousseau van opvatting.
162pBeargumenteer of jij het eens bent met Brinkmann dat de toename van
gevoelswerk de moderne werknemer bedreigt. Gebruik daarbij de
opvatting van twee van bovenstaande filosofen over autonomie of
authenticiteit.
opgave 3Opgave 3 Verslavingen
Ongeveer 20 procent van de volwassenen in Nederland is verslaafd aan
roken. Stoppen met roken blijkt lastig te zijn.
Volgens onderzoekers speelt ‘identiteit’ een belangrijke rol bij het stoppen
met roken. Het blijkt moeilijker om te stoppen als iemand zich te veel
identificeert met de ‘rokersidentiteit’. Een roker zou zichzelf moeten gaan
zien als niet-roker om zo zijn zelfbeeld te veranderen.
Het aanpassen van je zelfbeeld is vanuit de ene theorie over zelfkennis
gemakkelijker te begrijpen dan vanuit de andere. Zo zou een aanhanger
van de interpretatietheorie zich waarschijnlijk kunnen vinden in het
voorbeeld van de Anonieme Alcoholisten in tekst 5.
171pLeg uit dat het voorbeeld van de Anonieme Alcoholisten om het zelfbeeld
te veranderen, past bij de interpretatietheorie.
Een aanhanger van de deliberatietheorie zal weinig zien in de aanpak in
tekst 5. Vanuit de deliberatietheorie komt zelfkennis anders tot stand dan
volgens de interpretatietheorie.
182pGeef een kritiekpunt van de deliberatietheorie op de interpretatietheorie.
Geef vervolgens een voorbeeld van hoe iemand via deliberatie tot
zelfkennis komt bij de vraag of hij moet stoppen met roken.
Sommige mensen zijn bang voor de nadelen van stoppen met roken:
Tekst 6 sluit aan bij de opvatting over persoonlijke identiteit van Paul
Ricoeur.
191pLeg dit uit.
Je zou het probleem van de roker die niet-roker wil worden in tekst 6
kunnen opvatten als een identiteitscrisis.
Volgens Marya Schechtman dient zich tijdens zo’n identiteitscrisis het
‘karakteriseringsvraagstuk’ aan.
Lynne Rudder Baker heeft juist kritiek op Schechtmans opvatting over het
karakteriseringsvraagstuk.
201pBeargumenteer met het voorbeeld van de twijfelende roker in tekst 6 of jij
het eerder eens bent met Schechtmans opvatting over het
karakteriseringsvraagstuk of met Bakers kritiek hierop.
In Europa wordt een antirookbeleid gevoerd met
het oog op de volksgezondheid. Sinds 2016
verplichten nieuwe Europese regels
sigarettenfabrikanten om gruwelijke afbeeldingen
van mogelijke gevolgen van roken op pakjes
sigaretten te plaatsen.
Volgens onderzoekers zullen deze afbeeldingen
rokers afschrikken en zo het aantal rokers verder
terugbrengen.
Nudge-paternalisme is een antwoord op de vraag
in hoeverre overheden zich mogen bemoeien met
individuele keuzes van burgers.
212pLeg uit wat nudge-paternalisme inhoudt.
Beargumenteer vervolgens met het nudge-paternalisme of jij vindt dat de
gruwelijke afbeeldingen op de sigarettenpakjes een beperking zijn van
jouw autonomie.
Om te bepalen of je een voor- of tegenstander bent van nudging kan je
gebruikmaken van de deugdethiek of van de gevolgenethiek.
222pLeg uit:
− dat voorstanders van nudge-paternalisme de gevolgenethiek kunnen
gebruiken en
− dat tegenstanders van nudge-paternalisme de deugdethiek kunnen
gebruiken om hun standpunt te beargumenteren.
Over het algemeen worden verslavingen gezien als een probleem. Maar
volgens socioloog Paul Cohen is een verslaving slechts een sterke
emotionele binding. Doorgaans zijn dergelijke bindingen geen probleem.
Iedereen heeft ze: je kunt een sterke binding hebben met een ander – een
geliefde of een idool – maar ook met een land, muziek of een object. En
dus ook met sigaretten, alcohol of een ander verdovend middel. En dan is
de sterke binding ineens een probleem en noemen we het ‘verslaving’.
Cohen zegt daarover het volgende:
Cohen wijst in tekst 7 de huidige opvatting over ‘autonomie’ af. In die
opvatting speelt de waarde ‘productiviteit’ een belangrijke rol. Waarden
kunnen beschrijvend (descriptief) zijn of voorschrijvend (prescriptief).
232pLeg uit:
− of de waarde ‘productiviteit’ volgens Cohen descriptief of prescriptief
wordt gebruikt in de huidige opvatting over autonomie en
− dat het onderscheid tussen normale en problematische bindingen
volgens Cohen een gevolg is van de huidige opvatting over
autonomie.
Ook Sartre vindt dat de mens verantwoordelijk is voor zijn eigen keuzes.
Maar volgens Sartre is de mens daarbij onvermijdelijk te kwader trouw.
241pBeargumenteer met Cohens voorbeeld van de balletdanseres of jij het
eens bent met Sartres opvatting dat een mens onvermijdelijk te kwader
trouw is.
Cohen erkent dat sommige mensen hulp zouden moeten krijgen bij de
vervelende gevolgen die hun sterke binding met zich mee brengt. Hij
gebruikt het voorbeeld van iemand die door coke in de problemen kwam:
Cohen lijkt in tekst 8 iemands bestaan te koppelen aan de keuzes die
iemand maakt over zijn eigen emotionele bindingen.
Charles Taylor definieert authenticiteit in termen van keuzes en maakt
daarbij een onderscheid tussen sterke en zwakke evaluaties.
251pLeg uit dat Cohens opvatting in tekst 8 aansluit bij Taylors
authenticiteitsideaal.
Taylors authenticiteitsideaal leidt tot het probleem van oneindige
regressie. Dit probleem speelt ook als je ervan uitgaat dat emotioneel
sterke bindingen bepalen wie jij bent. Of het nou gaat om een binding met
balletdansen, cocaïne, een geliefde of sigaretten.
Harry Frankfurt heeft voor dit probleem een andere oplossing dan Taylor.
262pLeg uit wat het verschil is tussen de opvattingen van Taylor en Frankfurt
over oneindige regressie bij authenticiteit.
Beargumenteer vervolgens met dit verschil of jij vindt dat emotioneel
sterke bindingen bepalen wie je bent.
Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
