opgave 1Prehistorie en Oudheid
Gebruik bron 1.
Met de volgende gegevens uit de opgraving in Andijk is in het Archeon een
reconstructie gemaakt van een prehistorische boerderij met een akker:
1 Verkleuringen van de grond waar palen stonden.
2 (Resten van) bronzen, stenen en aardewerken voorwerpen en de skeletten
van schapen en runderen.
3 Pollen (stuifmeelkorrels) van planten uit de omgeving van de boerderij.
14pNoem op grond van deze gegevens:
− één onderdeel van de reconstructie waarvan de makers van de reconstructie
wél zeker kunnen zijn en
− één onderdeel van de reconstructie waarvan de makers van de reconstructie
niet zeker kunnen zijn.
Leg je antwoord telkens uit.
Gebruik bron 2.
Uit deze bron kun je afleiden dat de bevolking van Oer omstreeks 2600 v. Chr.
in een stedelijke gemeenschap leeft.
24pLeg uit, telkens met een gegeven uit de bron, dat er in die tijd rond Oer een
stedelijke gemeenschap bestaat
− in economisch en
− in sociaal opzicht.
Gebruik bron 3.
De uitspraak van Hippokrates over epilepsie past bij het wetenschappelijk
denken in Griekenland in die tijd.
32pLeg dat uit.
Gebruik bron 4.
Twee redeneringen:
1 Dit badhuis wordt vaak gebruikt als bewijs dat de verovering van Engeland
door de Romeinen samengaat met de verspreiding van de Romeinse cultuur
onder de bevolking.
2 Deze foto toont aan dat er continuïteit bestaat tussen de Romeinse tijd en de
middeleeuwen.
44pNoem een bezwaar tegen elk van deze redeneringen en licht je antwoord
telkens toe.
opgave 2Door de tijd heen
De volgende historische gebeurtenissen en ontwikkelingen uit een aantal
tijdvakken hebben te maken met slavernij en staan in willekeurige volgorde:
1 De Spaanse ontdekkingsreiziger Cortez ontdekt dat de Azteken in Mexico de
gewoonte hebben om slaven te offeren aan de zonnegod.
2 Steeds meer boeren in West-Europa worden afhankelijk van hun heer en
mogen niet meer van hun land vertrekken.
3 De grote vraag naar katoen voor de textielfabrieken in Europa maakt de
slavernij op de plantages in het Zuiden van de Verenigde Staten
winstgevend.
4 De Bulgaarse krijgsgevangene Veritus wordt opgeleid om in het nieuwe
stadion van Rome gladiatorgevechten te leveren.
5 Kinderen die deelnemen aan kruistochten denken Jeruzalem te gaan
bevrijden, maar worden verkocht op slavenmarkten.
6 De gedachte dat mensen van nature gelijk zijn, leidt voor het eerst tot
discussie over afschaffing van de slavernij.
52pZet deze zes historische gebeurtenissen in de juiste volgorde, van vroeger naar
later. Noteer alleen de nummers.
Gebruik de gebeurtenissen uit vraag 5.
In de loop der tijd zijn er verschillende redenen geweest waarom slaven werden
gehouden, onder andere religieuze en economische redenen.
62pVerdeel vier van de eerste vijf gebeurtenissen uit vraag 5 over deze twee
categorieën. Licht je keuze telkens toe.
opgave 4Vroegmoderne Tijd
Gebruik bron 7.
Deze prent van Leonardo da Vinci wordt vaak gebruikt om te laten zien dat de
Middeleeuwen voorbij zijn.
104pLeg dit uit, door:
− eerst met de tekening uit te leggen dat deze tekening typerend is voor een
geleerde uit de Renaissance en
− daarna uit te leggen welke aanpak een middeleeuwse geleerde zou kiezen.
Inleiding bij vraag 11, 12 en 13.
De Spaanse koning Karel V besluit in 1543 wetten in te voeren die de slavernij
van Indianen verbieden. Over dit verbod ontstaat discussie en daarom stelt
Karel een commissie in om het conflict op te lossen. In 1550 roept deze
commissie in Valladolid (Spanje) twee geleerden op: Juan de Sepulvéda en
Bartolomé de las Casas.
Gebruik bron 8 en 9.
Beide standpunten uit het debat van 1550 worden gesteund door Spanjaarden in
Zuid-Amerika, maar Juan de Sepulvéda krijgt meer steun dan Bartolomé de las
Casas.
113pGeef hiervoor een verklaring. Doe dat door:
− eerst het standpunt van Juan de Sepulvéda weer te geven,
− daarna het standpunt van Bartolomé de las Casas en
− daarmee uit te leggen waarom Juan de Sepulvéda meer steun van
Spanjaarden in Zuid-Amerika krijgt dan Bartolomé de las Casas.
Gebruik bron 8 en 9.
Naar aanleiding van het debat kom je tot deze bewering:
Het beleid van Karel V zoals dat hier naar voren komt, past
− bij het beleid van veel vorsten aan het einde van de middeleeuwen en
− bij de nieuwe manier van denken in deze periode.
124pLeg dit uit voor beide punten van de bewering.
Door het verbod op de slavernij van de Indianen werd de exploitatie van de
koloniën in Zuid-Amerika moeilijker.
132pLeg uit op welke manier dit probleem werd opgelost.
In de Nederlanden ontstond in de tweede helft van de 16e eeuw een conflict
tussen de steden en hun landsheer, de koning van Spanje. Dit conflict, de
Nederlandse Opstand, leidde uiteindelijk tot de vorming van de Republiek der
Zeven Verenigde Nederlanden.
142pLeg uit:
− dat de Nederlandse Opstand gezien kan worden als een voorloper van de
democratische revoluties van de achttiende eeuw en
− welke bijzondere plaats in staatkundig opzicht de Republiek in die tijd innam.
Gebruik bron 9 en 10.
Tussen de argumenten van De las Casas en die van Rousseau bestaat een
opmerkelijke overeenkomst wat betreft hun visie op de mens, maar er is een
belangrijk verschil in bewijsvoering.
152pLeg uit:
− wat deze overeenkomst is en
− wat dit verschil is.
Gebruik bron 10.
Deze opvattingen van Rousseau spelen een rol in de democratische revoluties
van het einde van de achttiende eeuw.
163pNoem
− een opvatting van Rousseau uit de bron en
− een democratische revolutie uit het einde van de achttiende eeuw en
leg met een voorbeeld uit, dat de opvatting van Rousseau in die revolutie een rol
kan hebben gespeeld.
opgave 5Moderne Tijd
Voor het ontstaan van de Industriële Revolutie moest een land aan een aantal
voorwaarden voldoen. Er moesten bijvoorbeeld voldoende grondstoffen,
kapitaal, arbeid en afzetmarkten aanwezig zijn.
174pKies een land, en leg telkens met een historisch voorbeeld uit dat land uit, welk
verband er bestond tussen:
− een afzetmarkt en de Industriële Revolutie in dat land,
− grondstoffen en de Industriële Revolutie in dat land,
− arbeid en de Industriële Revolutie in dat land en
− kapitaal en de Industriële Revolutie in dat land.
Gebruik bron 11.
In deze tekst van H.W. Tydeman komen twee opvattingen uit de negentiende-
eeuwse discussie over de sociale kwestie naar voren:
1 De industrialisatie is de oorzaak van de sociale kwestie.
2 De industrialisatie zal leiden tot een grotere rol van de overheid.
184pToon dit aan door per opvatting:
− een argument te noemen om die opvatting te ondersteunen en
− aan te geven hoe die opvatting in de bron naar voren komt.
De volgende historische gebeurtenissen uit verschillende tijdvakken hebben te
maken met het liberalisme in Nederland en staan in willekeurige volgorde:
1 De liberalen zijn in de tijd dat er een atoomoorlog dreigde trouwe
aanhangers van de buitenlandse politiek van de Verenigde Staten.
2 Het liberale kamerlid Samuel van Houten zet met zijn Kinderwetje een eerste
stap naar de oplossing van de sociale kwestie.
3 De nationaal-socialistische beweging (N.S.B.) keert zich fel tegen het
individualisme van de liberalen.
4 Bij de verkiezing van Mark Rutte tot partijleider van de liberale VVD stemde
bijna de helft van de leden via internet.
5 De grondwetherziening van Rudolf Thorbecke vormt een onderdeel van de
emancipatie van de burgerij.
6 Het liberale kabinet van Cort van der Linden brengt tijdens de Eerste
Wereldoorlog een grondwetherziening tot stand waardoor algemeen
mannenkiesrecht mogelijk wordt.
192pZet deze zes historische gebeurtenissen in de juiste volgorde, van vroeger naar
later. Noteer alleen de nummers.
Tijdens de Eerste Wereldoorlog bood de Britse regering de vrouwenbeweging
het vrouwenkiesrecht aan, omdat door het karakter van de moderne oorlog
steun van de vrouwen noodzakelijk was geworden.
203pLeg dit uit door:
− aan te geven wat het karakter van de moderne oorlog was en
− met een voorbeeld duidelijk te maken waarom steun van vrouwen
noodzakelijk was.
Gebruik bron 12.
Drie uitspraken:
1 Deze foto is geschikt om een aspect van de nazidictatuur in Duitsland te
laten zien.
2 Deze foto is niet geschikt voor dit doel, omdat deze foto geen betrouwbaar
beeld geeft van de rechtspraak in nazi-Duitsland.
3 Deze foto is niet geschikt voor dit doel, omdat deze foto niet representatief is
voor de rechtspraak in nazi-Duitsland.
216pOndersteun elke uitspraak, telkens met één argument.
Gebruik bron 13.
Na de Tweede Wereldoorlog is dit artikel door leden van de NSB gebruikt om te
laten zien dat de NSB in het begin nog geen racistische organisatie was.
224pLeg uit, telkens met een argument uit de tekst, dat dit artikel
− voor dit doel gebruikt kan worden, maar
− ook een verklaring geeft voor de hulp van veel NSB-ers aan de
jodenvervolging tijdens de bezetting.
Gebruik bron 14 en 15.
Uit deze bronnen blijkt dat er verschillende argumenten waren om de atoombom
te gebruiken.
234pLeg uit dat deze voor een deel voortvloeien uit de Tweede Wereldoorlog en voor
een deel uit de Koude Oorlog. Doe dat door:
− per bron één argument te noemen voor het gebruik van de atoombom en
− bij elk argument uit te leggen of dit voortvloeit uit de Tweede Wereldoorlog
of uit de Koude Oorlog.
Een gevolg van de afloop van de Koude Oorlog was, dat er gedacht werd over
de uitbreiding van het aantal leden van de Europese Unie.
242pLeg dit uit.
In 1960 waren er in Nederland per honderd gezinnen ongeveer twintig
geregistreerde televisietoestellen. In 1970 was dat aantal gegroeid tot tachtig
televisietoestellen per honderd gezinnen.
Er bestond een verband tussen dit gegeven en
− de welvaartsontwikkeling en
− sociaal-culturele veranderingsprocessen in Nederland.
254pLeg bij elk van beide uit, wat het verband was met de groei van het aantal
televisietoestellen.
Gebruik bron 16.
In de jaren zeventig van de twintigste eeuw is Amsterdam toneel van een
ingrijpend sociaal-cultureel veranderingsproces.
262pLeg uit, met een element uit de bron, om welk veranderingsproces het hier gaat.
Gebruik bron 17.
Stel: het antifascismecomité gebruikt deze tabel bij het overtuigen van hun
tegenstanders.
272pLeg uit hoe ze deze tabel kunnen gebruiken door:
− eerst met de tabel een conclusie over de samenstelling van de bevolking
van Amsterdam in de periode 1598-1720 te trekken en
− hiermee het affiche van het comité te ondersteunen.
Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
