bronnen

Eindexamen geschiedenis havo 2009, tijdvak 1

opgave 1Ten oorlog! Europese oorlogen 1789 - 1919. Oorlog als maatschappelijk fenomeen

In de Coalitieoorlogen voerde de Franse regering de dienstplicht in.
12p
Leg uit dat zij hiermee de betrokkenheid van Franse burgers bij de staat kon
vergroten.
Gebruik bron 1.
Von Brandt beschrijft het Spaanse verzet tegen Napoleon als een
guerrillaoorlog.
24p
Noem twee aspecten van een guerrillaoorlog en geef per aspect aan hoe dit in
de bron naar voren komt.
Een bewering:
De oorlogvoering in Frankrijk tijdens de oorlog van 1870-1871 lijkt op de manier
van oorlogvoeren zoals Von Brandt die beschrijft.
32p
Beargumenteer of dit juist is voor de periode vóór de Slag bij Sedan of voor de
periode ná de Slag bij Sedan.
Met het Congres van Wenen begon in Frankrijk een periode van restauratie op
politiek én op militair gebied.
42p
Geef van beide een voorbeeld.
Een bewering:
Tsaar Nicolaas I gebruikte in 1853 een godsdienstig argument als voorwendsel
voor zijn imperialistische politiek.
52p
Noem dit argument en geef aan wat Nicolaas daarmee wilde bereiken.
Gebruik bron 2.
Stel: je werkt tijdens de Krimoorlog bij het Britse Ministerie van Oorlog en je
krijgt deze foto van Roger Fenton onder ogen. Je moet bepalen of deze foto
bruikbaar zou kunnen zijn voor de Britse propaganda.
63p
Bepaal de bruikbaarheid van deze foto voor de Britse propaganda door:
− de aanleiding te noemen voor het laten maken van deze foto en
− uit te leggen welk politiek effect je met deze foto wil bereiken.
Kort na de oorlogsverklaring aan Pruisen op 19 juli 1870 waren in de Franse
boekhandels de landkaarten van Duitsland al snel uitverkocht.
73p
Geef commentaar op deze gebeurtenis door:
− uit te leggen welk verband er bestaat tussen de grote verkoop van die
kaarten en de Franse verwachting over de komende strijd en
− één militaire reden te noemen waarom deze verwachting op dat moment niet
realistisch was.
Gebruik bron 3.
Stel: je weet niet dat deze bron uit 1871 is. Toch kun je uit de inhoud ervan
opmaken dat de beschrijving gaat over de afloop van de Frans-Duitse oorlog
van 1870-1871.
83p
Toon aan dat in dit fragment:
− niet de afloop van de Krimoorlog wordt beschreven, maar
− wel de afloop van de Frans-Duitse oorlog en
− niet de afloop van de Eerste Wereldoorlog.
De volgende gebeurtenissen staan in willekeurige volgorde:
1 Frankrijk staat Elzas-Lotharingen af aan het Duitse keizerrijk.
2 Duitsland staat Elzas-Lotharingen af aan Frankrijk.
3 Napoleon III eist neutraliteit van Pruisen bij de Spaanse troonopvolging.
4 In Parijs wordt de Commune bloedig onderdrukt.
5 Napoleon I verliest de Slag bij Waterloo.
6 Franse troepen capituleren na de Slag bij Sedan.
92p
Zet deze gebeurtenissen in de juiste volgorde van vroeger naar later. Noteer
alleen de nummers.
Een bewering:
De oorlog die in juli 1914 uitbrak, begon als regionaal conflict, maar liep al snel
uit op een wereldoorlog.
102p
Ondersteun deze bewering door:
− aan te geven waarom de eerste fase van deze oorlog regionaal genoemd
wordt en
− een verklaring te geven voor de uitbreiding van het conflict naar een
wereldoorlog.
Gebruik bron 4.
Uit dit fragment blijkt dat keizer Wilhelm een onrealistisch beeld geeft van het
Duitse optreden in de oorlog tot dat moment.
112p
Toon dat aan.
Gebruik bron 4.
Stel: je doet een onderzoek naar het lot van vrouwen en kinderen in de Eerste
Wereldoorlog. Na bestudering kom je tot de conclusie dat deze bron niet
betrouwbaar genoeg is en dat je beter andere bronnen kunt zoeken.
124p
Licht dit toe door:
− uit te leggen waardoor deze bron niet betrouwbaar genoeg is en
− (zonder bron) twee soorten primaire bronnen te noemen en per bron uit te
leggen waarom die wel betrouwbaar genoeg zou zijn voor je onderzoek.
Gebruik bron 5.
De winkel die op deze foto zichtbaar is, heeft waarschijnlijk nog zwaarder te
lijden gehad van de oorlog dan de meeste andere winkels in Berlijn.
132p
Geef hiervoor de verklaring.
Gebruik bron 5.
Een bewering:
Deze foto past bij de grote maatschappelijke veranderingen die in de Eerste
Wereldoorlog plaatsvinden.
143p
Noem een verandering op sociaaleconomisch gebied die bij de foto past en leg
uit (zonder bron) welk gevolg die verandering had voor de positie van vrouwen.
Lloyd George, in de Eerste Wereldoorlog premier van Groot-Brittannië, schreef
in de jaren 1930 dat het gevaarlijk is om in oorlogstijd de regering ondergeschikt
te maken aan de legerleiding.
152p
Leg uit wat dit gevaar was.

opgave 2Dynamiek en stagnatie in de Republiek

In 1544 regelden Karel V en de Deense koning in een verdrag de doorvaart door
de Sont voor schepen uit de Nederlanden.
162p
Leg uit waarom dit zo belangrijk was voor de Hollandse steden.
Gebruik bron 6.
Een bewering:
In de eerste helft van de 17e eeuw
− was de bloei van de moedernegotie een oorzaak van technische
vernieuwing in de scheepsbouw en
− was technische vernieuwing in de scheepsbouw een oorzaak van de verdere
bloei van de moedernegotie.
174p
Toon met de bron aan, dat beide onderdelen van de bewering juist zijn.
Gebruik bron 7.
Uit dit reglement van het schoenmakersgilde kun je afleiden dat het gilde een
economische én een sociale functie heeft gehad.
182p
Toon dit met de bron aan.
Gilden speelden geen rol in de meeste trafieken die in de zeventiende eeuw in
Holland ontstaan.
193p
Geef hiervoor de verklaring door:
− eerst een omschrijving te geven van een trafiek met een voorbeeld en
− daarna een reden te geven waarom gilden geen rol speelden in de meeste
trafieken.
De Hollandse nijverheid en handel profiteerden van de verovering van
Antwerpen door het Spaanse leger.
203p
Noem drie voordelen voor de Hollandse nijverheid van de Spaanse verovering
van Antwerpen.
Gebruik bron 8.
Een interpretatie:
Uit dit schilderij blijkt, dat de schilder Amsterdam ziet als het centrum van de
wereld.
214p
Ondersteun deze interpretatie door:
− met twee elementen uit het schilderij uit te leggen dat de schilder
Amsterdam als centrum van de wereld afbeeldt en
− (zonder bron) twee argumenten te noemen waaruit blijkt dat dit beeld van
Amsterdam in de zeventiende eeuw terecht is.
Gebruik bron 9.
Dit soort plannen past goed bij de Gouden Eeuw in de Republiek.
223p
Leg dit uit door met de bron aan te geven:
− welke verandering wordt voorgesteld en
− welke technische vernieuwing daarvoor wordt gebruikt en
− waarom dit past bij de economische ontwikkeling van Holland.
Gebruik bron 9.
Er was één beroepsgroep in deze omgeving lange tijd tegen deze droogmakerij.
232p
Noem die beroepsgroep en geef hun bezwaar weer.
De gebeurtenissen en ontwikkelingen hieronder hebben te maken met de
internationale handel:
1 Brugge wordt de belangrijkste handelsstad van de Nederlanden.
2 Cornelis de Houtman bereikt als eerste Nederlandse koopman Indië.
3 De Verenigde Oost-Indische Compagnie (VOC) wordt opgericht.
4 De Vierde Engelse Oorlog maakt de invoer van Aziatische producten
onmogelijk.
5 De West-Indische Compagnie (WIC) wordt opgericht.
6 Portugese kooplieden beginnen met de invoer van specerijen uit Indië in
Europa.
242p
Zet deze gebeurtenissen en ontwikkelingen in de juiste volgorde, van vroeger
naar later. Noteer alleen de nummers.
Gebruik bron 10.
De achttiende eeuw wordt wel de "Eeuw van de Verlichting" genoemd.
252p
Leg uit of deze bron een voorbeeld is van Verlichtingsdenken.
Boeren in het westen en noorden van de Republiek werden na 1670 getroffen
door een economische crisis.
263p
Noem een oorzaak van deze crisis en leg uit waarom de boeren in het oosten
van het land minder last ondervonden van deze crisis.
Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.
Gebruik bron 11.
Uit deze tabel blijken veranderingen in de werkgelegenheid in de zeevaart en
visserij tussen 1680 en 1770.
272p
Noem de grootste verschuiving en geef daarmee aan dat deze verschuiving de
economie van de Republiek kwetsbaarder maakte.
Gebruik bron 11.
Deze tabel zou door patriotten gebruikt kunnen zijn ter ondersteuning van hun
politieke opvattingen.
282p
Leg dit met de tabel uit.
In de loop van de achttiende eeuw veranderde de positie van vrouwen in de
Republiek in vergelijking met de zeventiende eeuw.
292p
Geef een voorbeeld waaruit dit blijkt en verklaar die verandering.
In de achttiende eeuw gaat de Republiek er economisch gezien op achteruit.
302p
Noem een binnenlandse en een buitenlandse oorzaak van deze achteruitgang.
Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.