opgave 1Door de tijd heen
De onderstaande schrijvers uit de negentiende en twintigste eeuw
beschrijven in hun boeken thema's die op dat moment actueel zijn.
1 De Amerikaanse Harriet Beecher Stowe schreef in haar boek
De hut van oom Tom over de slechte behandeling van slaafgemaakten
in de Verenigde Staten.
2 De Duitse oorlogsveteraan Erich Maria Remarque schreef in
Van het westelijk front geen nieuws over de gruwelen van de
Eerste Wereldoorlog.
3 De in Nederlands-Indië geboren schrijfster Hella Haasse beschreef in
haar boek Oeroeg hoe de vriendschap tussen een Hollandse jongen
en een Indische jongen vlak na de onafhankelijkheid van Indonesië
verloren ging.
4 Ernest Hemingway schreef in Voor wie de klok luidt over de gevaren
van het fascisme.
5 Günter Wallraff schreef in Ik (Ali) hoe in Duitsland werd omgegaan met
Turkse gastarbeiders.
6 In Hart der Duisternis beschreef Joseph Conrad zijn ervaringen met de
slechte behandeling van de bevolking van Congo (in Afrika) tijdens het
modern imperialisme.
12pZet deze zes boeken in de juiste chronologische volgorde, van vroeger
naar later. Noteer alleen de nummers.
opgave 2Vroegmoderne tijd
Ferdinand Magellaan (1480-1521) was een ontdekkingsreiziger die voor
zowel Portugal als Spanje voer. Een uitspraak die aan hem wordt
toegeschreven, was:
"De kerk zegt dat de aarde plat is, maar ik heb de schaduw van de aarde
op de maan gezien en weet dat hij rond is, want ik heb meer vertrouwen
in de schaduw dan in de kerk."
22pLeg uit dat dit uitgangspunt van Magellaan de Europese overzeese
expansie bevorderde.
De Staten van Holland besloten om:
1 in 1566 Hadrianus Junius opdracht te geven een boek te schrijven
over de geschiedenis van het gewest Holland, waarvoor hij zo veel
mogelijk eeuwenoude Hollandse privileges en rechten moest
opzoeken in archieven.
2 in 1588 toestemming te geven voor het drukken van het boek dat
Junius had geschreven.
34pLeg beide besluiten van de Staten van Holland uit met een passende
verklaring vanuit de politieke situatie van dat moment.
Historici zijn het niet eens over welk jaartal beschouwd kan worden als
het beginjaar van de Opstand in de Nederlanden. Hiervoor worden
verschillende jaartallen genoemd, zoals:
1 1566
2 1572
42pGeef voor elk van beide jaartallen de redenering weer waarom dat jaar
beschouwd kan worden als het beginjaar van de Opstand.
Gebruik bron 1.
Uit deze beschrijving blijkt:
1 de noodzaak van de moedernegotie en
2 een oorzaak van de economische bloei van de Nederlanden.
52pNoem deze noodzaak en geef aan waardoor de moedernegotie de
economische bloei mogelijk maakt.
Een anekdote:
In 1570 brak in een herberg vlak buiten Amsterdam een vechtpartij uit
tussen de Hollander Pouwels Wijnholt, die als soldaat in dienst was van
de koninklijke Spaanse troepen, en een andere herberggast. Deze gast
merkte op dat alle soldaten die dienden onder Alva boeven en dieven
waren. Pouwels Wijnholt voelde zich beledigd. Hij verdedigde zich door te
zeggen dat hij niet Alva diende, maar de koning, en dus geen dief en ook
geen boef was.
63pLicht de discussie tussen Wijnholt en de herberggast toe door:
− uit te leggen dat deze discussie paste bij de propaganda die
Willem van Oranje voerde sinds het uitbreken van de Opstand en
− aan te tonen dat de Opstand een burgeroorlog was geworden.
Gebruik bron 2.
Een bewering:
Deze prent kan door een voorstander van de Pacificatie van Gent gebruikt
worden om duidelijk te maken dat de afspraken uit de Pacificatie zeer
noodzakelijk zijn in die tijd.
72pOndersteun deze bewering met de boodschap uit de prent en de daarbij
passende afspraak uit de Pacificatie.
Gebruik bron 3.
In opdracht van de Hollandse rekenkamer worden rekenmunten gemaakt
als hulpmiddel voor ambtenaren. Met deze munt wordt een boodschap
verspreid over de oorzaak van het mislukken van de onderhandelingen.
83pLicht dit toe door:
− uit te leggen welke oorzaak is afgebeeld op de munt, waarbij je je
antwoord ondersteunt met een passende verwijzing naar de bron en
− aan te geven waardoor het gebruik van deze rekenmunten een
effectieve manier is om deze boodschap te verspreiden.
Willem van Oranje riep de inwoners van de Nederlandse gewesten op om
hun vaderland te verdedigen tegen de Spaanse overheersing. Hij koos
daarmee een nationale invalshoek en geen religieuze.
92pLeg uit waarom hij niet voor een religieuze invalshoek koos.
De Franse filosoof en schrijver Voltaire (1694-1774) schreef in 1732:
"Alle stervelingen zijn gelijk: niet de geboorte, alleen de deugd maakt een
onderscheid tussen hen."
102pLeg uit dat deze uitspraak gevaarlijk was voor veel vorsten in die tijd.
opgave 3Moderne tijd
De volgende historische gebeurtenissen speelden zich af op of rond de
Dam in Amsterdam en staan in willekeurige volgorde:
1 Jongeren die zich afzetten tegen de consumptiemaatschappij, sliepen
regelmatig op de Dam. Oudere Nederlanders ergerden zich hieraan.
2 Nadat het Duitse bezettingsleger zich officieel had overgegeven,
openden Duitse soldaten het vuur op de feestvierende menigte op de
Dam.
3 Napoleon maakte definitief een eind aan de Bataafse democratische
revolutie door zijn broer Lodewijk aan te stellen als koning. Lodewijk
koos het stadhuis op de Dam als koninklijk paleis.
4 Pas nadat burgers het rooms-katholieke bestuur uit het oude stadhuis
hadden verdreven, ging de stad tijdens de Opstand over naar het
protestantse kamp.
5 Toen Hotel Krasnapolsky geopend werd, was het door zijn elektrische
verlichting en uit ijzer en glas opgetrokken serre een toonbeeld van de
nieuwe, industriële tijd.
6 Tijdens de Gouden Eeuw werd de Koopmansbeurs gebouwd, zodat de
kooplieden elkaar konden ontmoeten en zaken konden doen in de
producten uit Azië en Amerika.
112pZet deze zes historische gebeurtenissen in de juiste volgorde, van
vroeger naar later. Noteer alleen de nummers.
In de Nederlandse armenwet uit 1854 werd vastgesteld dat: "alleen
wanneer iemand niet tot een kerkelijke gezindheid behoorde en het
volstrekt onvermijdelijk was", deze persoon recht had op ondersteuning
van de overheid.
124pLeg uit dat de invoering van deze wet paste bij het gedachtegoed van
zowel de liberalen als het gedachtegoed van de confessionelen.
Gebruik bron 4.
Bismarck weerlegt met deze toespraak kritiek op zijn alliantiepolitiek.
134pLeg uit, telkens met een andere verwijzing naar de bron:
− welke kritiek op zijn alliantiepolitiek Bismarck weerlegt en
− welke waarschuwing Bismarck geeft voor het breken met de
alliantiepolitiek.
Gebruik bron 5.
Stel: je doet onderzoek naar de opkomst van het nationalisme en de
opkomst van het feminisme.
142pLeg uit welk deel van je onderzoek je het best kunt ondersteunen met de
bron.
Gebruik bron 6.
In de propagandastrijd tijdens de Eerste Wereldoorlog zijn dit soort
briefkaarten door beide partijen (Geallieerden en Centralen) in hun
propaganda gebruikt.
152pGeef zowel voor de Geallieerden als voor de Centralen aan, welke
propagandaboodschap zij aan deze briefkaart kunnen ontlenen.
In tegenstelling tot het Britse en het Franse leger maakte het Duitse leger
nauwelijks gebruik van soldaten uit andere continenten.
162pGeef hiervoor een verklaring vanuit het resultaat van de Duitse
Weltpolitik.
Gebruik bron 7.
In 1934 kondigde de Nederlandse regering bezuinigingen aan op de
werklozensteun. Als reactie hierop brak het Jordaanoproer uit, een reeks
onlusten in de Amsterdamse volksbuurt de Jordaan. Na vier dagen
herstelden leger en politie met harde hand de orde.
Twee gegevens:
1 Historici zien de crisis van de jaren 1930 als een oorzaak van het
Jordaanoproer.
2 Een communistische krant overweegt deze foto te plaatsen bij een
artikel over het Jordaanoproer.
174pLicht beide gegevens toe door uit te leggen:
− zonder bron welke redenering de historici volgen en
− met bron welke politieke boodschap de krant met de foto zou
uitdragen.
Gebruik bron 8.
Een bewering:
De gebeurtenissen uit de bron passen bij een fase van de
Jodenvervolging die begint met de invoering van de Neurenberger wetten.
183pLeg dit uit door aan te geven:
− zonder bron wat wordt vastgelegd in de Neurenberger wetten en
− met bron dat de gebeurtenis die Moses beschrijft past bij deze fase in
de Jodenvervolging en
− zonder bron dat met de Wannseeconferentie een volgende fase in de
Jodenvervolging ingaat.
Hugo Moses (zie bron 8) gaf in 1939 aan dat zijn verhaal alleen onder de
schuilnaam 'Spectator' mocht worden uitgegeven.
192pLeg de keuze van Hugo Moses uit om op dat moment alleen onder een
schuilnaam te willen publiceren.
Gebruik bron 9.
Een bewering:
Uit deze brief blijkt dat Walter S. een nationaalsocialist is.
204pOndersteun deze bewering door twee verschillende kenmerken van het
nationaalsocialisme te noemen die in de brief naar voren komen, waarbij
je je antwoord telkens ondersteunt met een verwijzing naar de bron.
Volgens een historicus zorgde de manier waarop Japan door de
Verenigde Staten tot capitulatie werd gedwongen voor spanning tussen
de Verenigde Staten en de Sovjet-Unie.
212pGeef de redenering van deze historicus weer door aan te geven:
− op welke manier de Verenigde Staten de oorlog met Japan
beëindigden en
− waardoor dit leidde tot spanning met de Sovjet-Unie.
Gebruik bron 10.
Jordaan geeft in deze prent een mening weer op een verschijnsel uit zijn
tijd.
222pLeg uit, met een verwijzing naar de prent, welke mening Jordaan hier
weergeeft.
Gebruik bron 11.
Nixon spreekt zich uit over de wapenwedloop.
234pLeg uit, telkens met een verwijzing naar de bron:
− op welke verandering in het buitenlandse beleid van de Sovjet-Unie
Nixon reageert en
− dat Nixon de kern van de wapenwedloop beschrijft.
Gebruik bron 12.
In deze prent geeft Herblock een mening weer over:
1 de reden van de Oost-Duitse regering voor de bouw van de
Berlijnse Muur en
2 de effectiviteit van de Oost-Duitse propaganda.
244pGeef beide meningen weer, waarbij je je antwoord telkens ondersteunt
met een verwijzing naar de bron.
De Amerikaanse president Kennedy kondigde op 22 oktober 1962 een
blokkade van Cuba af. In zijn toespraak vergeleek hij de crisis rond Cuba
met de gespannen Europese verhoudingen in de jaren 1930 en de politiek
die de Britten hierbij voerden.
254pLicht deze vergelijking toe door:
− aan te geven wat in 1962 de aanleiding was voor president Kennedy
om een blokkade van Cuba in te stellen en
− de term te noemen die past bij de Britse buitenlandse politiek in
Europa in de jaren 1930 en
− aan te geven welk binnenlands politiek doel president Kennedy wilde
bereiken met deze vergelijking en
− te verklaren welk buitenlands politiek doel president Kennedy wilde
bereiken met deze vergelijking.
Gebruik bron 13.
Dubček geeft in deze bron de overeenkomst aan tussen zijn programma
in de Praagse Lente van 1968 en het beleid van Gorbatsjov in 1988. Hij
vermeldt daarbij dat deze overeenkomst wordt ontkend in de
Sovjetpropaganda van 1988.
263pLicht dit toe door:
− de overeenkomst te noemen die Dubček aangeeft en
− vanuit de afloop van de Praagse Lente een verklaring te geven voor
de ontkenning van deze overeenkomst door de Sovjetpropaganda.
Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
