Eindexamen kunst havo 2002, tijdvak 2

→ Noem twee ontwikkelingen in het negentiende-eeuwse ballet, die de uitspraak van Balanchine verklaren. afb. 1 Op afbeelding 1 zie je een lithografie 1) met een afbeelding van de danseres Carlotta Grisi als Giselle in het gelijknamige ballet waarmee zij in 1843 beroemd werd. Prenten van gevierde ballerina ’ s waren in de negentiende eeuw erg populair. Deze reproductietechniek droeg bij aan de sterrenstatus van ballerina’s.

→ Leg in eigen woorden uit wat de visie van Gautier inhoudt met betrekking tot de betekenis van ballet. tekst 1 Tijdens de Romantiek golden bepaalde opvattingen over de betekenis van kunst, de rol van de kunstenaar en de wijze waarop kunst beleefd moest worden. Deze opvattingen vind je terug in de denkbeelden van Mallarmé.

tekst 2 Terwijl het romantische ballet aan het einde van de negentiende eeuw in de rest van Europa video 1 in verval raakte, behield de kunstvorm in het tsaristische Rusland haar populariteit. Een van de beroemdste laat-romantische, Russische balletten is ’Het Zwanenmeer’, op muziek van Peter Tsjaikofski. Aan dit ballet hebben twee choreografen gewerkt, Marius Petipa en Lev Ivanov. Petipa maakte de paleisscènes en Ivanov de zogenaamde zwanenscènes. Lees tekst 2. Op videofragment 1 is een deel uit de witte acte van ’Het Zwanenmeer’ te zien. Deze versie van ’Het Zwanenmeer’ werd in 1988 gemaakt voor Het Nationale Ballet door Rudi van Dantzig en Toer van Schayk. Hierin is gepoogd trouw te zijn aan het negentiende-eeuwse origineel. Videofragment 1 is een liefdesduet van prins Siegfried en Odette.

→ Leg aan de hand van twee aspecten uit waarom/waardoor het expressionisme is ontstaan. afb. 2 In de periode 1896–1914 schilderde Kandinsky vaak de figuur van een ruiter. Ook bij het tot stand komen van het ontwerp voor het voorblad van de publicatie ’Der Blaue Reiter’, te zien op afbeelding 2, werd gekozen voor een ruiter. Van origine staat de ruiter symbool voor de strijd tegen het kwaad en voor het voortdurend onderweg zijn.

→ Wat zou de symbolische betekenis van de ruiter in dit geval kunnen zijn? afb. 3 In het begin van de twintigste eeuw was het weergeven van de zichtbare werkelijkheid voor veel beeldende kunstenaars geen uitgangspunt meer. Ze gingen op zoek naar nieuwe uitdrukkingsmiddelen. Op afbeelding 3 zie je het werk ’Lyrisches’ (1911) van Kandinsky. Ook hier zijn paard en ruiter afgebeeld.

afb. 4 Tijdens een concert in 1911 hoorde Kandinsky de ’Drei Klavierstücke opus 11’ van Arnold muziek 1 Schönberg. Muziekfragment 1 is het begin van het derde ’Klavierstück’. Direct na het tekst 4 bezoek aan dit concert schilderde hij ’Impression III (Koncert)’, te zien op afbeelding 4. Lees tekst 4, beluister muziekfragment 1 en bekijk afbeelding 4.

→ Leg uit wat wordt bedoeld met ’Gesamtkunstwerk’. muziek 2 Lees tekst 5 en beluister de muziekfragmenten 2 en 3, beide uit het expressionistisch muziek 3 theaterstuk ’Die Glückliche Hand’. tekst 5 In muziekfragment 2 is de man zeer gelukkig omdat de vrouw weer naar hem toekomt. In muziekfragment 3 heeft zij hem definitief verlaten. De gemoedstoestand van de man is in muziekfragment 2 heel anders dan in muziekfragment 3.

→ Hoe is dat verschil in gemoedstoestand tot uitdrukking gebracht? Noem één aspect ten aanzien van de orkestbegeleiding en één aspect ten aanzien van de zang . Betrek zowel muziekfragment 2 als muziekfragment 3 in je antwoord. De personen in ’Die Glückliche Hand’ en ook in andere expressionistische theaterstukken uit dezelfde tijd hebben geen eigen namen, maar worden aangeduid met ’man’ en ’vrouw’.

→ Waarom past het bij expressionistische kunstenaars om hiervoor te kiezen? muziek 4 In muziekfragment 4, eveneens uit ’Die Glückliche Hand’, wordt een storm weergegeven. In de partituur schrijft Schönberg: „Tegelijk met het crescendo (luider worden) van de muziek vindt er een lichtcrescendo plaats. Het begint met gewoon rood licht (van boven) dat overgaat in bruin en dan een vuil groen. Dat ontwikkelt zich vervolgens tot een donker blauwgroen, waarop violet volgt. Dit verandert dan in een intens donker rood, dat steeds meer helder en glanzend wordt, tot het bloedrood is. Dan wordt het steeds meer gemixt met oranje en helgeel”. Tegelijkertijd beeldt de man, pantomimisch, een steeds groter wordende vertwijfeling en woede uit. In muziekfragment 4 is het doel: uitdrukking van de emoties van de man. Het is geen realistische weergave van een storm.

Cultuur van het moderne in de eerste helft van de twintigste eeuw – II Dit vragenblok gaat over Herman Heijermans als toneelschrijver en zijn toneelstuk ’Op Hoop van Zegen’. tekst 6 Lees ter oriëntatie eerst tekst 6. Rond 1900 was Heijermans een van de grote vernieuwers van het Europese toneel. Hij vond dat zijn toneelstukken moesten bijdragen tot veranderingen in de maatschappij.

→ Noem een manier waarop kunst in het algemeen (dus niet speciaal toneelstukken) een aanzet kan geven tot veranderingen in de maatschappij. Noem daarbij één voorbeeld. Heijermans was een aanhanger van het socialisme. Het socialisme streefde onder meer naar ’ verheffing van het volk’. Heijermans sloot nadrukkelijk aan bij het volkstheater, de café-chantants 2) en de revues van zijn tijd. Hij schuwde het grote gebaar niet: ongehuwde zwangere meisjes die op straat worden gezet, meisjes die zich uit liefdesverdriet in het water storten, kleine kinderen die onder armoedige omstandigheden komen te overlijden, enz. Maar er werden ook moppen verteld en liedjes gezongen.

→ Vind je de manier waarop Heijermans toneel maakte in overeenstemming met het ideaal van het socialisme ’om het volk te verheffen’? Beargumenteer je antwoord. tekst 7 Lees tekst 7. video 2 In ’Op Hoop van Zegen’ laat Heijermans in de persoon van zoon Geert duidelijk zijn socialistische ideeën horen. Op videofragment 2 zie je een scène uit de toneeluitvoering van dit stuk uit 1981: Op de verjaardag van Kniertje komt reder Bos haar huis binnen vlak voor de ’Op Hoop van Zegen’ uit zal varen. Hij is woedend omdat hij socialistische liedjes hoorde zingen door Kniertjes zoon Geert. Geert en de reder krijgen een fikse ruzie.

→ Beargumenteer waarom Heijermans dat gedaan heeft. video 2 In 1986 werd ’Op Hoop van Zegen’ verfilmd door Guido Pieters met een cast van toen video 3 populaire acteurs, zoals Huub Stapel als Geert, Rijk de Gooyer als reder Bos, Kitty Courbois als Kniertje en Danny de Munk als Barendje. In videofragment 3 zie je hetzelfde moment in het verhaal als in videofragment 2: de confrontatie van reder Bos met Geert. Deze confrontatie wordt in de film enigszins anders gepresenteerd dan in het toneelstuk.

→ Vergelijk van de toneel- en de filmversie: – de uitwerking van het karakter van Geert – de speelstijl in het algemeen. Van ’ Op Hoop van Zegen’ zijn verschillende bewerkingen gemaakt waarin de inhoud een ander accent kreeg. Zo is in de verfilming de nadruk gelegd op de corruptie van de machthebbers in plaats van de uitbuiting van de arme vissers. Onlangs nog bewerkte een jeugdtheatergroep het stuk zodanig, dat alleen het verhaal van Barendje overbleef, die door volwassenen gedwongen wordt dingen te doen die hij eigenlijk niet durft. Sommige toneelschrijvers hebben wettelijk geregeld dat hun stukken alleen in de oorspronkelijke vorm gespeeld mogen worden.

→ Vind je het verstandig als een auteur zijn stuk beschermt tegen bewerking ervan? Beargumenteer je antwoord. tekst 8 Lees tekst 8. Hoewel Heijermans in binnen- en buitenland met zijn drama’s volle zalen trok, bleven de critici vaak zuinig in hun waardering. Er wordt wel beweerd dat Heijermans zijn stukken daarom meestal op de avond vóór Kerstmis in première liet gaan, zodat het enige dagen zou duren voor de eerste recensies in de kranten verschenen. Hij rekende erop dat de mondelinge reclame intussen haar werk zou hebben gedaan.

→ Wat zou de oorzaak kunnen zijn van het vaak grote verschil tussen de meningen van recensenten en die van het publiek? Licht je antwoord toe. Ook in deze tijd wordt ’Op Hoop van Zegen’ nog herhaaldelijk opgevoerd. Zowel in Nederland als in het buitenland, in New York, Tokio, Parijs, Berlijn en Moskou (daar alleen al 800 maal) kwam het stuk ten tonele, zodat het totaal aantal opvoeringen zeker de 4000 overschrijdt. In Nederland werd het stuk drie maal verfilmd, in 1919, 1933 en 1986.

→ Leg uit waarom de fotografie ’objectief’ wordt genoemd. afb. 7 Op afbeelding 7 zie je een werk van Mariko Mori getiteld ’Birth of a Star’ uit 1995. tekst 11 Hiervoor heeft zij, als een soort popster uitgedost, van zichzelf een levensgroot hologram 3) laten maken en dat in een lichtbak geplaatst. Daarbij wordt een door haarzelf gezongen popliedje ten gehore gebracht. Mariko Mori geeft in dit werk commentaar op de manier waarop popsterren ’gemaakt’ worden; lees hiertoe tekst 11. Mariko Mori verschijnt in het werk op afbeelding 7 als een ’virtuele’ popster.

→ Leg dit uit aan de hand van twee aspecten. afb. 8 Op afbeelding 8 zie je ’Portrait of Birth of a Star’ van Mariko Mori uit 1995. Dit is een tweedimensionale foto van de levensgrote persoon in ’Birth of a star’. Hoewel dit werk aansluit op de massacultuur is het toch ook aan te merken als een kunstwerk dat past binnen de context van een museum.

→ Leg uit waarom het werk op afbeelding 8 opgevat kan worden als kunstwerk. afb. 9 Op afbeelding 9 zie je het fotowerk van een performance van Mariko Mori uit 1995 getiteld ’Teaceremony III’ . Door thee te serveren aan voorbijgangers verwijst zij naar de eeuwenoude Japanse traditie van de theeceremonie.

afb. 6 Er wordt wel gezegd dat aan de postmodernistische kunst geen grote ideologieën meer ten tekst 9 grondslag liggen en dat kunstenaars niet meer geloven dat zij kunnen bijdragen aan maatschappelijke vooruitgang. Mariko Mori daarentegen beoogt in haar werk een utopische wereld weer te geven. Zij zegt hierover onder meer: „Het streven om een utopische ruimte of een ideale ruimte te creëren maakt deel uit van de beschavingsgeschiedenis. (…) Vanaf het eerste begin heeft iedere beschaving, Oosters of Westers, gedroomd van de ideale plaats van Schoonheid en Zuiverheid, een imaginaire ruimte die een niet-plaats is en een gelukkige plaats. In zowel de Westerse als de Oosterse beschaving is het verlangen naar perfectie altijd geassocieerd geweest met utopische aspiraties en droom-visioenen. (…) De ontwikkeling van de technologie lijkt verbonden te zijn met het verlangen om menselijke utopieën mogelijk te maken.”