opgave 1fragment niet op de siteBlok 1
In de loop van de middeleeuwen nam het aantal kloosters in West-Europa sterk
toe. Hoewel de kloosterorden wel enigszins verschilden in uitgangspunten en
huisregels, legden alle kloosterlingen bij hun intrede in het klooster dezelfde drie
geloftes af.
12pWelke drie geloftes zijn dat?
Veel kloosters waren rijk en straalden macht en aanzien uit. De kloosters
verkregen hun inkomsten uit diverse bronnen.
22pNoem twee van deze bronnen van inkomsten.
audio 1
Gregoriaanse gezangen maakten deel uit van de gebedsdiensten in de
kloosters. Audiofragment 1 is een gedeelte uit de gregoriaanse lofzang
‘Benedictus Dominus Deus Israël’ (Geprezen zij de Heer, de God van Israël),
uitgevoerd door benedictijner monniken.
33pNoem aan de hand van dit fragment drie kenmerken van het gregoriaans. Laat
buiten beschouwing dat het door mannen wordt gezongen.
tekst 1, audio 1, audio 2
Lees tekst 1.
Audiofragment 2 is een gedeelte uit de compositie: ‘O Felix Anima’ (O, gelukkige
ziel) van Hildegard von Bingen. Dit lied vertoont kenmerken van het
gregoriaans, zoals in audiofragment 1, maar er zijn ook verschillen.
42pVergelijk beide melodieën en noem twee verschillen. Laat het aantal stemmen
en dat het door mannen, respectievelijk vrouwen wordt gezongen buiten
beschouwing.
audio 3
Audiofragment 3 is een ander gedeelte uit de compositie ‘O Felix Anima’.
Je hoort hier een vroege vorm van middeleeuwse meerstemmigheid.
51pBeschrijf de tweede stem.
afbeelding 1
Op afbeelding 1 zie je een gedeelte uit een handschrift (ca. 1170) van een
compositie van Hildegard von Bingen. Deze muziek is weergegeven in een aan
het begin van de elfde eeuw ontwikkelde, nieuwe notatie. Anders dan in
voorgaande notaties staan de noten nu op lijntjes. De voordelen van de nieuwe
muzieknotatie bleken zo groot dat deze zich, naar de maatstaven van die tijd,
razendsnel verspreidde.
63pWelk muzikaal aspect kan met deze manier van noteren duidelijker worden
vastgelegd dan voorheen? Noem daarnaast twee voordelen van deze nieuwe
manier van noteren.
video 1
Hildegard schreef ook een mysteriespel genaamd ‘Ordo Virtutum’ (Orde der
Deugden). Het is een gezongen drama voor twintig vrouwenstemmen en een
mannenstem (de Duivel). Dit drama is waarschijnlijk opgevoerd rond 1152 door
de nonnen van het St. Rupertsklooster. Het gaat over de Deugden die de strijd
aangaan met de Duivel om het behoud van een menselijke Ziel.
In videofragment 1 zie je een verfilming uit 2003 van dit mysteriespel, gemaakt
door het gezelschap Vox Animae. In deze scène zie je de Duivel die de
menselijke Ziel verleidt. De regisseur heeft een middeleeuwse sfeer
gecombineerd met eigentijdse aspecten.
72pNoem twee middelen waarmee hij een middeleeuwse sfeer oproept. Noem
tevens twee eigentijdse aspecten. Laat de tekst en de muziek buiten
beschouwing.
video 2
In videofragment 2 is de Ziel berouwvol teruggekeerd naar de Deugden. Als de
Duivel haar komt opeisen, tonen de Deugden hun strijdlust en daadkracht en
wordt hij in de boeien geslagen.
83pNoem twee theatrale middelen en een muzikaal middel waarmee dit wordt
benadrukt.
afbeelding 2, afbeelding 2A
Afbeelding 2 is een miniatuur uit Hildegards boek ‘Liber Divinorum Operum’ (Het
boek van de Goddelijke Werken) en stelt de kosmische mens voor. Dit is een
van de boeken waarin zij haar visioenen beschrijft.
91pBeschrijf wat het gedeelte linksonder in de miniatuur (zie afbeelding 2A)
voorstelt binnen het totaal van de afbeelding.
tekst 1
Hildegard heeft tijdens haar leven veel activiteiten ontplooid die uitzonderlijk
waren.
102pNoem twee redenen waarom zij daartoe in staat was.
opgave 2fragment niet op de siteBlok 2
afbeelding 3
Aan het einde van de negentiende en het begin van de twintigste eeuw vonden
er op wetenschappelijk en technisch gebied ontwikkelingen plaats waardoor
nieuwe inzichten ontstonden over de mens en de wereld. De belangstelling voor
de werking van de menselijke psyche groeide. Beeldend kunstenaars lieten zich
door deze ontwikkelingen inspireren.
Egon Schiele (1890-1918) portretteerde zichzelf op een andere manier dan tot
dan toe gebruikelijk was in de portretkunst. Zelfportret met grimas uit 1910 (zie
afbeelding 3) is hiervan een voorbeeld.
111pGeef aan waarin het zelfportret van Schiele afweek van de gebruikelijke manier
van portretteren.
afbeelding 4, afbeelding 5
Naast de interesse in de werking van de menselijke psyche groeide ook de
belangstelling voor de zogenaamde ‘primitieve’ beeldhouwkunst. Er verschenen
publicaties zoals het boek Negerplastik van Carl Einstein uit 1915. In dit boek
legde Einstein een verband tussen moderne beeldende kunst en ‘primitieve’
kunst. Op afbeelding 4 zie je de omslag van dit boek.
Een van de kunstenaars die zich lieten beïnvloeden door ‘primitieve’
beeldhouwkunst was de expressionist Ernst Ludwig Kirchner (1880-1938). Op
afbeelding 5 zie je van hem de houten sculptuur Dansende vrouw uit 1911.
122pGeef twee redenen waarom juist expressionistische kunstenaars zo
geïnteresseerd waren in Afrikaanse beeldhouwkunst.
afbeelding 4, afbeelding 6
Ook Pablo Picasso (1881-1973) heeft zich laten inspireren door Afrikaanse
beeldhouwkunst. Op afbeelding 6 zie je van hem Moeder met kind uit 1907.
De stilering van de gezichten op dit schilderij vertoont duidelijke
overeenkomsten met de stilering van het gezicht op afbeelding 4.
132pLeg dit uit aan de hand van drie aspecten.
afbeelding 7, afbeelding 8, tekst 2, tekst 3
Lees tekst 2 en 3.
De kunstenaars André Masson (1896-1987) en Max Ernst (1891-1976)
gebruikten technieken zoals het automatisch tekenen en de frottage om te
verbeelden wat er in hun onderbewuste gebeurt. Bij de frottage wordt een stuk
papier op een ruwe ondergrond gelegd en bekrast. De op deze manier ontstane
vlekken worden uitgangspunt voor een tekening.
Op afbeelding 7 zie je van Masson een automatische tekening uit 1925-1926.
Op afbeelding 8 zie je van Ernst een frottage uit het album Histoire naturelle uit
1926.
142pLeg voor elk van beide technieken uit waarom deze bijdraagt aan het verbeelden
van wat zich in het onderbewuste bevindt.
afbeelding 9, afbeelding 10
Een andere techniek die Max Ernst gebruikte was de collagetechniek. Hij
combineerde gevonden fragmenten uit geïllustreerde tijdschriften met elkaar
zoals in een collage uit 1929, te zien op afbeelding 9.
De collagetechniek was al eerder toegepast door de kubisten, maar zij
gebruikten deze techniek op een geheel andere manier dan de surrealisten. De
kubist Georges Braque (1882-1963) combineerde in een werk uit 1913, te zien
op afbeelding 10, opgeplakte kleurvlakken met houtskoollijnen.
Deze twee kunstenaars hanteerden de collagetechniek niet alleen op een
verschillende manier, maar ook met een verschillend doel.
152pLeg aan de hand van afbeelding 9 en 10 uit, met welk doel zij deze techniek
hanteerden.
afbeelding 11, tekst 4
Lees tekst 4.
Salvador Dalí probeerde dromen vast te leggen in zijn zogenaamde
‘handgeschilderde droomfoto’s’ vol dubbelzinnige symbolische betekenissen. Op
afbeelding 11 zie je hiervan een voorbeeld, gemaakt in 1931.
162pLeg uit waarom ‘handgeschilderde droomfoto’ een toepasselijke benaming is
voor de vormgeving van dit schilderij. Betrek in je antwoord zowel de
vormgeving als de voorstelling.
video 3
De filmregisseur Alfred Hitchcock was onder de indruk van het werk van Dalí.
Omdat Hitchcock ontevreden was over de manier waarop dromen tot dan toe
werden verfilmd (mistig, wazig en met een trillend beeld) gaf hij Dalí opdracht
om de droomscènes voor de Hollywoodfilm Spellbound (1945) te ontwerpen.
Videofragment 3 is een gedeelte uit die droomscène. In dit fragment is de
hoofdrolspeler op bezoek bij een psychiater. Deze helpt hem zijn
geheugenverlies ongedaan te maken door hem zijn dromen te laten vertellen.
172pNoem twee manieren waarop de overgang naar de droom wordt gemaakt.
182pNoem twee redenen waarom duidelijk is dat in deze scène een droom wordt
verbeeld.
video 4
Surrealistische kunst als die van Dalí heeft tot op de dag van vandaag grote
invloed op de vormgeving van reclame. De surrealistische beeldtaal leent zich
blijkbaar goed voor commerciële doelen. Videofragment 4 is een commercial uit
2007 voor een verzekeringsmaatschappij.
192pLeg uit waarom de beeldtaal van deze commercial surrealistisch genoemd kan
worden. Leg ook uit waarom deze beeldtaal zich zo goed leent voor
reclameboodschappen.
opgave 3fragment niet op de siteBlok 3
Vanaf de jaren zestig groeide de behoefte onder theatermakers en acteurs aan
vernieuwend, democratisch georganiseerd theater. Ook op andere terreinen in
de maatschappij keerde men zich af van bestaande machtsverhoudingen. Er
kwam een democratiseringsgolf op gang.
203pNoem drie maatschappelijke terreinen waar in de jaren zestig/zeventig in
Nederland actie gevoerd werd tegen de bestaande machtsverhoudingen. Laat
hierbij de zorgsector, waarover een van de volgende vragen gaat, buiten
beschouwing.
tekst 5
Lees tekst 5.
De leden van het Werkteater improviseerden rond thema’s. Zij deden dat op
basis van persoonlijke ervaringen of die van anderen. Door elkaar te
bekritiseren en te stimuleren ontwikkelde zich het spel. Een voorstelling bestond
uiteindelijk uit een verzameling van de beste scènes die aan elkaar werden
gemonteerd.
Deze manier van werken verschilde zeer van hoe een traditioneel
toneelgezelschap tot een voorstelling kwam.
213pNoem drie verschillen tussen de werkwijze van het Werkteater en die van een
traditioneel toneelgezelschap uit die tijd.
video 5
De meeste leden van het Werkteater hadden een professionele theateropleiding
en jaren spelervaring. Door middel van allerlei trainingen probeerden zij nu een
ander soort acteur te worden. Zo werd er bijvoorbeeld hard gewerkt aan
acrobatiektraining (zie videofragment 5).
222pGeef aan wat acrobatiektraining kon bijdragen aan:
− de persoonlijke ontwikkeling van de acteur;
− het groepsproces.
video 6
Videofragment 6 is uit de voorstelling Als de dood over doodgaan in
ziekenhuizen.
Een van de doelstellingen van het Werkteater was om op een nieuwe manier
contact te maken met het publiek. Zij wilden zoveel mogelijk mensen, bij
voorkeur buiten de gangbare theatersituatie, met hun werk laten kennismaken
en ze in hun voorstellingen betrekken.
233pNoem drie manieren waarop het Werkteater die doelstelling bereikte.
video 7
Videofragment 7 is een scène uit Goedemorgen meneer!
Het Werkteater speelde niet altijd stukken met zware maatschappelijke thema’s.
Goedemorgen meneer! werd op uitnodiging in bedrijven gespeeld omdat het
goed zichtbaar maakte hoe het er op kantoor aan toe ging. Je ziet in dit
fragment een voorbeeld van de typische manier waarop het Werkteater
toneelvoorstellingen maakte.
242pNoem uit dit fragment twee voorbeelden van de vernieuwende werkwijze van het
Werkteater. Let daarbij op decor, rekwisieten, kostuums en/of stemgebruik.
video 8
Videofragment 8 is een scène uit Avondrood, een voorstelling over een
bejaardentehuis. Je ziet een man lachend aan tafel komen vertellen dat hij weer
alles mag eten van de dokter. Hij beseft kennelijk niet dat hij eigenlijk is
opgegeven. De tafelgenoten begrijpen dat echter wèl.
De acteurs wilden geen oude mensen imiteren. Ze wilden problemen van
ouderdom en het omgaan met de dood vanuit zichzelf spelen.
252pHoe zie je de uitwerking daarvan in hun spel?
video 9
Videofragment 9 is een scène uit U bent mijn moeder.
Acteur Joop Admiraal maakte in het Werkteater een voorstelling over de
bezoeken die hij bracht aan zijn dementerende moeder. Hij verkleedde zich
daarbij op het toneel langzaam in de kleding van zijn moeder, terwijl hij toch
duidelijk een gesprek bleef voeren tussen moeder en zoon.
261pHoe houdt de acteur de dialoog in stand?
video 10
Op videofragment 10 zie je een stukje straattheater en een fragment uit een
zomervoorstelling in een tent.
In de zomer trok het Werkteater naar buiten. Er werd aanvankelijk op straat
gespeeld, wat toen in Nederland nog nieuw was. Met veel spelplezier werden er
’s middags voorstellingen voor kinderen gegeven met onder andere acrobatiek.
’s Avonds waren er voorstellingen met glitter, glamour en typetjes, zoals de
Surinaamse dame uit het videofragment, gespeeld door Gerard Thoolen. Het
publiek kwam er massaal op af.
Hoewel het Werkteater veel publiek trok, hoort het daardoor niet automatisch tot
de massacultuur.
271pLeg dit uit.
In 1985 werd het Werkteater opgeheven. Een van de redenen was dat veel
acteurs filmrollen kregen aangeboden.
282pWaarom was, gelet op hun speelstijl, de overstap van toneel naar film voor
Werkteater-acteurs goed te doen?
opgave 4fragment niet op de siteBlok 4
afbeelding 12, tekst 6
Lees tekst 6.
Ted Brandsen wil met zijn eigentijdse versie van Coppélia een groot publiek
aanspreken. Om het vernieuwde ballet te promoten, organiseerde Het Nationale
Ballet een optreden in de etalage van De Bijenkorf te Amsterdam (zie afbeelding
12).
Deze wijze van promoten biedt voordelen voor het publiek én voor het
gezelschap.
292pNoem voor elk van beide partijen één voordeel.
video 11
Op videofragment 11 is een bonte verzameling dansen te zien die ter ere van
Zwaantje en Frans worden uitgevoerd.
In Coppélia worden naast verhalende scènes ook veel dansvariaties
(divertissementen) gedanst.
302pNoem twee dansgenres uit het videofragment, die normaalgesproken niet tot de
hoge cultuur worden gerekend en geef aan waar deze dansvormen gewoonlijk te
zien zijn.
tekst 6
Het thema van de maakbaarheid van het (ideale) lichaam heeft choreograaf
Brandsen aanknopingspunten geboden om het verhaal van de pop Coppélia
naar de eigen tijd te verplaatsen. Hoewel de activiteiten van de negentiende-
eeuwse poppendokter in veel opzichten vergelijkbaar zijn met de activiteiten van
de plastisch chirurg, is er duidelijk sprake van een tegengesteld uitgangspunt.
311pLeg uit wat deze tegenstelling inhoudt.
video 12
Op videofragment 12 zie je de praktijkruimte van de plastisch chirurg met daarin
een grote kast met diverse voorbeeldfiguren, zoals Catwoman en James Bond.
De plastisch chirurg spiegelt zijn klanten voor dat zij door middel van een
operatie eenzelfde uiterlijk kunnen verkrijgen. Dat de kast voornamelijk
voorbeelden van beroemdheden bevat, is niet toevallig. Hiermee verwijst de
choreograaf naar de invloed die sterren uit de populaire mediacultuur op
mensen hebben.
322pGeef aan wat die invloed inhoudt en breng deze invloed in verband met het
thema van het ballet Coppélia.
video 13
Op videofragment 13 probeert de plastisch chirurg zijn creatie Coppélia tot leven
te wekken.
332pNoem een uiting in het gedrag en de beweging van Coppélia, waaruit haar
kunstmatigheid blijkt.
In een interview met choreograaf Brandsen kwam de relatie tussen de thematiek
van het ballet Coppélia en aspecten als kunstmatigheid en idealisering van het
lichaam in klassieke balletten ter sprake.
341pNoem één reden waarom er een verband wordt gelegd tussen kunstmatigheid of
idealisering van het lichaam enerzijds en het klassieke ballet anderzijds.
video 14
Op videofragment 14 zie je delen van het stadsplein, met onder andere de
sappenbar van Zwaantje, terwijl Zwaantje en Frans elkaar het hof maken.
Niet alleen de choreografie van Coppélia is opnieuw vormgegeven, ook het
decor en de kostuums zijn volledig vernieuwd. De tekenaar/ontwerper wilde
dicht bij zijn tekenstijl blijven en heeft geprobeerd de dansers in een tekening te
laten dansen.
351pNoem een beeldend middel waarmee hij dit ‘dansen in een tekening’ heeft
gerealiseerd.
Korte fragmenten van de voorstelling van Coppélia zijn te zien op YouTube. Dit
is een website waar gebruikers kosteloos filmmateriaal kunnen plaatsen. Over
de videobeelden kan informatie worden uitgewisseld onder de bezoekers. Op de
website zijn eveneens videofragmenten te zien van andere versies van het ballet
Coppélia.
363pNoem drie voordelen van promotie van balletten via media als YouTube ten
opzichte van andere reclame-uitingen als posters en advertenties in
(dag)bladen.
Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
