opgave 1Architectuur
Vragen bij afbeelding 1 tot en met 8
Het tijdschrift Wendingen was een maandblad over architectuur en vormgeving dat tussen 1918 en 1932 werd uitgegeven. Op afbeelding 1 zie je het augustusnummer uit 1924, gewijd aan het werk van de Nederlandse architect W.M. Dudok. Hij ontwierp onder meer het raadhuis (gemeentehuis) van Hilversum dat je ziet op afbeelding 2 en op figuur 1 hieronder.
figuur 1
Dudok ontwierp zelf het omslag van het augustusnummer op afbeelding 1.
Hij gebruikte zijn raadhuis als uitgangspunt. De manier waarop de tekst is
geordend is te vergelijken met de opbouw van het raadhuis.
12pNoem twee kenmerken van de compositie van de tekst waarvoor dat geldt.
De tekst op afbeelding 1 is in eerste instantie moeilijk te lezen. Onder in beeld
staat de naam Wendingen, rechtsonder in de hoek staat het jaartal 1924.
Rechtsboven staat raadhuisontwerp en daaronder uitgevoerde werken van
architect WM Dudok.
Bekijk afbeelding 1.
De leesbaarheid van de letters is opgeofferd aan een decoratief totaalbeeld.
22pNoem twee oorzaken waardoor het totaalbeeld decoratief is geworden.
Toen Dudok zijn ontwerp voor het gemeentehuis in 1924 presenteerde, vond de
burgemeester van Hilversum “dat het meer op een fort leek dan op een
raadhuis”. Het duurde dan ook een hele tijd voor de gemeenteraad het ontwerp
goedkeurde. Blijkbaar vond men het niet geschikt voor een raadhuis.
Bekijk figuur 1 op de pagina hiervoor en afbeelding 2.
31pLeg uit waarom dit gebouw destijds ongebruikelijk was voor een raadhuis.
Op afbeelding 3 zie je de gevel van een drukkerij in Ede. Het gebouw is in 1997 ontworpen door architectenbureau Neutelings-Riedijk. Op afbeelding 4 zie je de entree met de initialen Vd van Veenman drukkers. De letters op de gevel vormen samen een gedicht: Alle dagen zijn hetzelfde maar anders gekleed ’t is een en dezelfde dag die zich steeds weer aan onze ogen onttrekt door andere tinten een slim gekozen lichtval gewaden sluiers kou zonneschijn regen en wind allemaal afleidingen van die ene dag die ons steeds weer ontgaat die we net niet zien K. Schippers 1996
Bekijk afbeelding 3 en 4.
Het gedicht is een aantal keren om het gebouw ‘gewikkeld’. Het is moeilijk om
het als een doorlopende tekst te lezen.
43pNoem drie oorzaken waarom het gedicht moeilijk leesbaar is.
Vormgever Karel Martens ontwierp de belettering. Hij besloot om de hele
bovenbouw van de drukkerij gelijkmatig te bedekken met de dichtregels.
52pNoem twee problemen die de vormgever moest oplossen om dat te bereiken.
Geef ook aan hoe hij deze problemen heeft opgelost.
De letters van Martens verschillen van de letters van Wendingen.
Bekijk afbeelding 3 en 4.
62pNoem drie karakteristieke kenmerken van het lettertype dat Martens hier
gebruikt.
De drukkerij staat op een industrieterrein aan een drukke weg. Het gevelontwerp
kan worden opgevat als effectief reclamemiddel voor het bedrijf.
72pLeg dit uit aan de hand van twee argumenten.
Op afbeelding 5 tot en met 8 zie je een strandpaviljoen dat ‘s zomers aan de Maas in Rotterdam wordt opgebouwd. Achter het gebouw is een kunstmatig strand aangelegd, waar je alleen via het paviljoen kunt komen. Het paviljoen bevat een café en een snackbar. Het is in 2007 ontworpen door drie jonge Nederlandse architecten die samenwerken onder de naam Monadnock. figuur 2
Bekijk afbeelding 5 en 6 en figuur 2 hierboven.
Het paviljoen heeft een opvallende trap. Deze trap versterkt bij bezoekers de
beleving van ‘naar het strand gaan’.
82pLeg dit uit.
In 1972 schreef de Amerikaanse architect Robert Venturi het boek Learning from
Las Vegas. Deze stad is volgens hem niet opgebouwd uit steen en beton, maar
uit licht en verleiding. Op figuur 3 hieronder zie je een stukje Las Vegas.
figuur 3
Venturi vindt dat gebouwen geen opvallende architectonische constructies meer
hoeven te zijn. Het gaat er in de eerste plaats om dat ze ons verleiden om naar
binnen te komen.
Je zou kunnen zeggen dat het strandpaviljoen van Monadnock hieraan voldoet:
het gebouw is helemaal gericht op deze verleiding.
92pLeg dit uit aan de hand van twee argumenten.
opgave 2Teksten over de liefde
Vragen bij afbeelding 9 tot en met 14
Bekijk afbeelding 9.
In de letter O van de zin Osculetur me osculo oris sui (Kuste hij me maar, met een
kus van zijn mond) is een liefdespaar afgebeeld. Dat is te zien aan de manier waarop
het paar in beeld is gebracht.
102pNoem drie manieren waarop de liefde wordt benadrukt in de voorstelling.
Het liefdespaar symboliseert het verbond tussen Christus en de Kerk, die vaak
als vrouw wordt voorgesteld.
Bekijk afbeelding 9.
112pNoem twee symbolen die met Christus in verband gebracht kunnen worden.
Geef ook aan wat ze betekenen.
In de vroege middeleeuwen werden handschriften uitsluitend vervaardigd in
kloosters.
121pVerklaar waarom dat alleen in kloosters gebeurde.
Het handschrift op afbeelding 9 is romaans. Het handschrift op afbeelding 10
en 11 wordt tot de gotiek gerekend. Dat is onder meer te zien aan de manier
waarop ruimte wordt gesuggereerd binnen de initialen.
Bekijk afbeelding 9 en 10.
134pNoem van elke afbeelding twee aspecten van de ruimteweergave die
kenmerkend zijn voor de betreffende stijl.
Op afbeelding 12 zie je een bladzijde uit een boek dat in 1896 werd ontworpen door William Morris. Deze Engelse kunstenaar had een eigen drukkerij. Hij gaf het werk van de middeleeuwse dichter Chaucer opnieuw uit en afbeelding 12 toont een van diens gedichten. Edward Burne-Jones maakte de illustratie, Morris zelf ontwierp de randen van het blad.
Vergelijk afbeelding 12 met afbeelding 9 en 11.
Morris liet zich inspireren door middeleeuwse handschriften. Zijn drukletters
lijken bijvoorbeeld op de handgeschreven middeleeuwse letters.
142pNoem nog drie aspecten van afbeelding 12 waaruit je kunt afleiden dat Morris
zich door dit soort handschriften liet inspireren.
Morris was mede-oprichter van de Arts&Crafts-beweging die in het midden van de
negentiende eeuw ontstond. De vormgevers die zich bij deze beweging aansloten
wilden mooie, ambachtelijke producten maken van hoge kwaliteit, zoals dat in de
middeleeuwen gebeurde.
152pVerklaar waarom in die tijd dit soort idealen opkwamen.
De kunstenaar baseerde dit werk op een stripverhaal. Dat is bijvoorbeeld te zien
aan de tekstballon.
Bekijk afbeelding 13.
163pNoem nog vier aspecten van de vormgeving die doen denken aan een
stripverhaal.
173pTot welke stijl wordt het werk van Lichtenstein gerekend?
Motiveer je antwoord aan de hand van twee kenmerken die te zien zijn op
afbeelding 13.
Net als Hopeless gaat dit werk over de pijn die liefde kan veroorzaken. Maar
Emin verbeeldt die pijn heel anders dan Lichtenstein.
182pBespreek dit verschil aan de hand van de manier waarop in beide werken de pijn
is verbeeld.
Emin maakt haar eigen leven tot onderwerp van haar kunst en daarmee wordt
iets wat intiem is openbaar.
Bekijk afbeelding 14.
192pLeg uit in welk opzicht vormgeving en materiaal het intieme en/of het openbare
van dit werk versterken.
opgave 3Zinnen
Vragen bij afbeelding 15 tot en met 20
In het begin van de twintigste eeuw onderzoeken kunstenaars de grenzen van de verschillende kunstdisciplines. In de beeldende kunst gaan ze bijvoorbeeld taal gebruiken. En in de poëzie, de dichtkunst, wordt geëxperimenteerd met de vormgeving van de tekst.
Op afbeelding 15 zie je het gedicht Ruiter van I.K. Bonset uit 1916. Het heeft
een opvallende vormgeving. Bonset gebruikt bijvoorbeeld verschillende formaten
letters.
203pNoem nog vier andere opvallende kenmerken van de vormgeving van de tekst.
Bonset noemt zijn gedichten ‘klankbeelden’. De typografie dwingt je om het op
een bepaalde manier te lezen of voor te dragen. Een grotere spatie nodigt
bijvoorbeeld uit tot een langere pauze.
212pNoem nog twee manieren waarop Bonset de manier van (voor)lezen bepaalt.
De inhoud van het gedicht kan worden opgevat als een verhaal met
personage(s), omgeving en een tijdsverloop.
223pLeg uit welk verhaal hier wordt gesuggereerd.
Betrek de drie bovengenoemde aspecten in je antwoord.
Na de Tweede Wereldoorlog blijft taal een belangrijke rol spelen in de beeldende kunst. Op afbeelding 16 zie je het werk Violins Violence Silence1), uit 1982 van de Amerikaan Bruce Nauman. Het is een van zijn zogenoemde ‘neons’. Als je de titel hardop leest, hoor je dat de klank van de woorden verwant is.
Bekijk afbeelding 16.
Nauman heeft de losse woorden gerangschikt tot één compositie.
232pLeg uit hoe hij dat heeft gedaan.
Laat de kleuren buiten beschouwing.
Bekijk afbeelding 16.
De compositie van het werk kan in verband gebracht worden met de betekenis
van de woorden.
242pLeg dit uit aan de hand van de begrippen rust en dynamiek.
noot 1 violin: viool; violence: geweld; silence: stilte
Ook andere Amerikaanse kunstenaars onderzoeken de relatie tussen taal en beeldende kunst. Joseph Kosuth en Lawrence Weiner doen dat op een filosofische manier. Hun werk behoort tot de conceptuele kunst. Op afbeelding 17 zie je A four colour sentence, een vier kleuren zin, van Kosuth uit 1965. Op afbeelding 18 zie je Een liter groene industriële buitenlak tegen een bakstenen muur gegooid. Weiner bedacht dit werk in 1968.
Bekijk afbeelding 18.
Dit werk van Weiner, dat hier op een museumwand te zien is, kun je op allerlei
verschillende plaatsen in steeds andere materialen of uitvoeringen tegenkomen.
251pLeg uit waarom dit kenmerkend is voor conceptuele kunst.
Bekijk afbeelding 17 en 18.
Weiners zin is veel langer dan die van Kosuth op afbeelding 17. Maar dat is niet
het belangrijkste verschil tussen deze twee kunstwerken. De kunstenaars doen
in feite verschillende dingen.
262pLeg uit wat het inhoudelijke verschil is tussen het werk op afbeelding 17 en het
werk op afbeelding 18.
Op afbeelding 19 en op figuur 4 hieronder zie je teksten van de Amerikaanse kunstenares Jenny Holzer. Het zijn werken uit de serie ‘alledaagse waarheden’ die in verschillende steden te zien waren aan het eind van de jaren tachtig. figuur 4 Martelen is barbaars Ieders werk is even belangrijk
Holzer maakt geëngageerde kunst. Ze dwingt de beschouwer tot
maatschappelijke betrokkenheid en probeert zoveel mogelijk mensen te
bereiken. Dat kun je afleiden uit de locaties die ze kiest en uit de vormgeving
die ze hanteert.
272pGeef voor beide aspecten aan hoe ze bijdragen aan een groot bereik.
Sinds 2002 nodigt de Amerikaanse kunstenares Miranda July (samen met Harrell Fletcher) bezoekers van haar website uit om creatieve opdrachten uit te voeren. Ze krijgt duizenden reacties. Op afbeelding 20 zie je enkele ingezonden resultaten van de volgende opdracht: Maak een aanmoedigingsslinger. Denk aan iets wat je vaak zegt om jezelf moed in te spreken. Iets als: Alles komt goed. Of: Luister niet naar hen. Of: Het gaat wel over. Teken elke letter van de zin op een groot stuk papier of stof. Elke letter op een apart vel. Maak er blokletters van, zodat je ze kunt uitknippen. Knip ze uit. Plak ze op een nieuw stuk papier of stof van een contrasterende kleur. Plak dan de randen van alle vellen aan elkaar zodat je een slinger krijgt. Hang de slinger op een plaats waar jij of iemand anders wat aanmoediging nodig kan hebben.
Bekijk afbeelding 20.
Het project kan als kunstwerk van July beschouwd worden. Maar je zou ook
kunnen zeggen dat de individuele inzenders de kunstenaars zijn.
282pGeef een argument dat deze laatste bewering ondersteunt.
Geef daarna een tegenargument.
De website van Miranda July heet LTLYM, Learning To Love You More. Via
deze site geeft de kunstenares vorm aan haar ideeën. Dat levert een nieuw
soort geëngageerde kunst op, anders dan die van Jenny Holzer.
292pLeg uit in welk opzicht het project van July vernieuwend is in vergelijking met
Holzer. Betrek twee verschillen in je antwoord.
opgave 4Woorden in de openbare ruimte
Vragen bij afbeelding 21 tot en met 26
Bekijk afbeelding 21.
Het woord HIER geeft, in combinatie met de bol die kan draaien, betekenis aan
het beeld.
302pLeg uit welke betekenis door deze combinatie wordt opgeroepen.
Bekijk afbeelding 21 en 22.
Het beeld is hier op twee verschillende locaties gefotografeerd: aan het water en
bij de ingang van een museum. Kunstwerken gaan een relatie aan met hun
omgeving: het beeld beïnvloedt de omgeving, maar de omgeving heeft ook
gevolgen voor de manier waarop het beeld wordt ervaren.
312pGeef aan welke invloed de verschillende locaties hebben op de manier waarop
de beschouwer het beeld ervaart.
Het beeld staat in een plantsoen in een Amerikaanse stad. Het verrast de
nietsvermoedende wandelaar die in een park een ander soort beelden zou
verwachten.
322pLeg aan de hand van twee aspecten uit waarom dit beeld een vervreemdende
werking heeft.
Het beeld ligt voor het gemeentehuis. Hoewel het niet speciaal voor deze locatie
gemaakt is, gaat het toch een relatie aan met deze plek. Het krijgt daardoor een
speciale betekenis.
332pLeg uit welke betekenis het beeld hier krijgt.
Betrek zowel de stempel als het woord in je antwoord.
Transformatorhuisjes staan in woonwijken en vallen meestal niet op. In deze
gebouwtjes wordt hoogspanning omgezet naar een lagere spanning van 220
volt, zoals die in huishoudens wordt gebruikt.
Sandberg bekleedde het gebouw met de kreet ‘Power1) to the people’.
341pBreng de inhoud van deze tekst in verband met de functie van
transformatorhuisje.
Sandberg bedacht een lettertype dat volgens een bepaald principe is
opgebouwd.
Bekijk afbeelding 25 en 26.
352pGeef aan welk principe hij heeft gehanteerd.
Geef daarna aan welk effect daardoor ontstaat.
noot 1 power: macht, kracht, energie, invloed enzovoort
‘Power to the people’ is ook een politieke kreet, een uiting van opstand tegen de
gevestigde orde: geef de macht aan het volk!
Bekijk afbeelding 25 en 26.
De vormgeving van het kunstwerk versterkt de inhoud van de tekst. Het maakt
daarbij niet uit of je de tekst opvat als politieke leus of als een verwijzing naar
een transformatorhuisje.
362pGeef voor elk van beide betekenissen aan hoe de vormgeving de tekst versterkt.
Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
