bij dit examen
figuur 1
figuur 2
Dit examen gaat over realisme en het gewone leven en de manier waarop
kunstenaars de werkelijkheid proberen te vangen of de manier waarop ze een
spel spelen met echt en onecht.
opgave 1In Holland staat een huis
Vragen bij afbeelding 1 tot en met 9
Op figuur 1 op de pagina hiernaast zie je woningen uit de jaren zestig van de
twintigste eeuw. Overal in Nederland ontstonden in die tijd nieuwbouwwijken
met dit soort huizen. Figuur 2 is de plattegrond.
Bekijk figuur 1 en 2 op de pagina hiernaast.
Dit type huis werd in die tijd beschouwd als een goede gezinswoning.
13p
Noem drie kenmerken die daaraan bijdragen en die je kunt afleiden uit figuur 1
en/of 2.
Op afbeelding 1 zie je een kunstwerk uit 2007 van de Nederlandse kunstenaar
John Körmeling. Afbeelding 2 is de achterkant.
In eerste instantie lijkt het een gewone rijtjeswoning, maar Körmeling heeft er
een kunstwerk van gemaakt.
23p
Noem drie manieren waarop hij dat heeft gedaan.
Het kunstwerk, dat 's avonds van binnenuit verlicht wordt, staat op een
verkeersrotonde aan de rand van Tilburg. Het staat niet stil, maar beweegt op
rails heel langzaam met de richting van het verkeer mee, de rotonde rond.
Körmeling haalt met dit bewegende huis een grap uit met de beschouwer.
31p
Leg dit uit.
De rotonde ligt op een ringbaan, die in 1959 werd aangelegd en waarvoor
huizen moesten worden afgebroken. Sindsdien vormt de ringbaan de scheiding
tussen de oude vooroorlogse stad en de nieuwe stad.
42p
Geef twee redenen waarom het kunstwerk van Körmeling goed aansluit bij deze
locatie.
In 1999 bedacht architect en stedenbouwkundige Sjoerd Soeters een plan voor
de stadsuitbreiding van 's Hertogenbosch. Hij ontwierp het natuurpark Haverleij,
met negen 'kastelen' die door negen verschillende architecten werden
uitgewerkt. Ieder kasteel vormde een aparte woonwijk en kreeg een eigen naam.
Op afbeelding 3, 4 en 5 zie je Leliënhuyze, dat Soeters zelf ontwierp en dat in
2006 klaar was. Op figuur 3 hieronder zie je een luchtfoto van deze wijk, die 67
woningen bevat.
figuur 3
53p
Geef aan in welk opzicht deze wijk verschilt van gewone nieuwbouwwijken.
Betrek drie aspecten in je antwoord.
Op afbeelding 5 zie je een deel van het binnenplein. Hoewel Leliënhuyze
helemaal nieuw is, zijn er allerlei details die de illusie moeten wekken dat het
gaat om een gebouw uit vroegere tijden.
63p
Geef hiervan drie voorbeelden. Geef bij elk voorbeeld aan waarom het daardoor
een oud gebouw lijkt.
Het project past in de trend om in Nederland woonwijken te bouwen met een
thema. Zo verschijnen er straten in Zuid-Europese stijl en wijken die lijken op
boerendorpen. In 's Hertogenbosch werden kopers gelokt met 'Welkom in
Haverleij, uw woning in een kasteel. Met het comfort van vandaag en de rust
van vroeger'.
In dit soort themawijken beleef je het wonen anders dan in de rijtjeshuizen van
figuur 1 op pagina 2.
72p
Bespreek twee voordelen van het wonen in zo'n themawijk.
Soeters kreeg eveneens de supervisie over het nieuwe stationsgebied in Zaandam. Hierbij was het thema de 'Zaanstreek'. Op figuur 4 hieronder zie je traditionele houten huizen, die sinds de zeventiende eeuw in de Zaanstreek in Noord-Holland werden gebouwd. figuur 4
Architect Wilfried van Winden bouwde in Zaandam een hotel, dat in 2010 werd
geopend. Op afbeelding 6 tot en met 9 zie je de gevels, waarin hij speelt met
Zaanse huizen.
83p
Bespreek drie manieren waarop de architect voor variatie heeft gezorgd.
Een krant schreef: "De inwoners van Zaandam vinden het prachtig, maar in
architectenkringen zijn de reacties gemengd." Sommigen noemen het pure
kitsch. Van Winden blijft er laconiek onder: "Ach, dat soort opmerkingen hoor je
al gauw als je geen strak en modern gebouw maakt."
94p
Geef twee argumenten voor de positieve waardering door de Zaandammers.
Geef daarna twee argumenten voor de negatieve waardering van
architectuurcritici.
Bekijk afbeelding 1 tot en met 9.
In alle gebouwen op de kleurenbijlage is een spel gespeeld met de realiteit: wat
is echt en wat niet?
103p
Leg uit in hoeverre elk project hiermee speelt.
opgave 2Vrouwen
Vragen bij afbeelding 10 tot en met 13
Op afbeelding 10 zie je een olieverfschilderij dat Johannes Vermeer omstreeks
1660 maakte. Het is een van de beroemdste werken van de kunstenaar en het
wordt als een meesterwerk beschouwd.
Het is een dagelijks tafereeltje uit die tijd.
113p
Bespreek drie aspecten van de voorstelling waaruit je kunt afleiden dat
Vermeer een dagelijks tafereel heeft geschilderd.
De vrouw vormt met de tafel en het stilleven op de voorgrond één
samenhangend geheel, tegen een vrij lege achtergrond.
122p
Leg uit hoe kleur en licht deze samenhang versterken.
In de Nederlandse zeventiende eeuw was er veel vraag naar schilderijen die de
alledaagse werkelijkheid weergaven.
132p
Verklaar dit door in te gaan op degenen die in die tijd kunst kochten. Leg ook uit
wat het verschil is met de situatie in Italië en/of Frankrijk.
Op afbeelding 11 zie je een werk uit 1931 van de Amerikaanse schilder Edward
Hopper. De titel is Hotelkamer.
Hopper liet zich inspireren door het medium film. Zijn schilderijen doen dan ook
vaak denken aan filmscènes. Dat geldt ook voor het werk op afbeelding 11. Het
lijkt een moment uit een verhaal.
142p
Leg aan de hand van twee aspecten van de voorstelling uit hoe hier een
verhaal gesuggereerd wordt.
Hopper wordt vaak vergeleken met Vermeer. Maar hij geeft de werkelijkheid op
een andere manier weer dan de zeventiende-eeuwse schilder.
Vergelijk afbeelding 10 en 11.
153p
Leg uit waarom de sfeer bij Hopper vergeleken kan worden met die bij Vermeer.
Noem daarna twee manieren waarop Hopper de werkelijkheid anders weergeeft
dan Vermeer.
Afbeelding 12 is een foto uit 1993 van de Engelse kunstenaar Richard
Billingham. De foto heeft het karakter van een 'snapshot', een kiekje dat iemand
snel even heeft gemaakt.
163p
Geef aan de hand van drie kenmerken aan waarom de foto een snapshot lijkt.
Het werk van Billingham past in een ontwikkeling in de kunstfotografie van de
jaren negentig van de vorige eeuw. Hij vertegenwoordigt een nieuwe vorm van
realisme die enigszins vergelijkbaar is met het Realisme in de beeldende kunst
van de negentiende eeuw.
172p
Breng inhoud en vormgeving van de foto in verband met dat laatstgenoemde
Realisme.
De vrouw op afbeelding 12 is de moeder van de kunstenaar. Billingham
fotografeerde zijn familie zeven jaar lang. Daardoor letten zijn modellen
uiteindelijk helemaal niet meer op de camera.
181p
Ben je van mening dat het iets uitmaakt of je weet dat dit de moeder van de
kunstenaar is? Leg daarbij uit waarom het wel of geen verschil maakt.
Billinghams foto's waren op groot formaat te zien op tentoonstellingen in
galeries en musea. Ondanks het snapshot-karakter wordt het werk op
afbeelding 12 dus tot de serieuze kunst gerekend.
191p
Bespreek een van de kwaliteiten van de foto, waardoor deze tot de kunst wordt
gerekend.
NB Laat het formaat buiten beschouwing.
Op afbeelding 13 zie je Grace, een foto uit 2006 van de Nederlandse fotograaf
Erwin Olaf.
De foto maakt deel uit van de serie Grief, wat verdriet of rouw betekent. Olaf
zocht voor deze serie modellen die hij in verschillende interieurs plaatste.
Bekijk afbeelding 13.
203p
Bespreek drie manieren waarop hier verdriet wordt verbeeld of versterkt.
In de hedendaagse fotografie kunnen twee richtingen onderscheiden worden,
die te maken hebben met de manier waarop de realiteit wordt weergegeven.
Olaf kan gezien worden als een vertegenwoordiger van de ene richting,
Billingham van de andere.
212p
Leg uit wat het verschil is tussen deze beide richtingen in de fotografie.
opgave 3Snoep en vruchten
Vragen bij afbeelding 14 tot en met 17
Op afbeelding 14 zie je een schilderij uit 1678 van Willem Kalf. Het is een
pronkstilleven, een verzameling kostbare voorwerpen.
223p
Geef drie redenen waarom de voorwerpen kostbaar zijn. Geef daarbij steeds
een voorbeeld.
NB Laat het horloge dat in de volgende vraag ter sprake komt buiten
beschouwing.
Bekijk afbeelding 14.
Links op de tafel ligt een zakhorloge. Dit voegt iets toe aan de inhoud van het
schilderij.
232p
Leg uit welke betekenis het schilderij hierdoor krijgt.
Kalf was een virtuoos schilder. De voorwerpen lijken net echt. Dat komt mede
door het materiaal olieverf.
243p
Noem drie kenmerken van olieverf waarmee dit realisme wordt bereikt. Geef
daarbij steeds aan welk effect elk kenmerk heeft.
De uiterst realistische weergave waar Kalf zo goed in was, is een kenmerk van
de barok.
252p
Bespreek nog twee andere kenmerken van de barok die je ziet in het schilderij
op afbeelding 14.
Op afbeelding 15 zie je een kauwgomballenautomaat van de Amerikaanse
kunstenaar Charles Bell. Het werk is meer dan twee meter hoog en net als dat
van Kalf in olieverf geschilderd.
Bekijk afbeelding 15.
262p
Geef aan waarom dit wél en geef aan waarom dit géén stilleven genoemd kan
worden.
Het schilderij op afbeelding 15 heeft kenmerken van de pop art en van het
hyperrealisme.
272p
Geef voor beide stromingen een argument met betrekking tot de voorstelling.
Op afbeelding 16 zie je een werk van de Zwitserse kunstenaar Daniel Spoerri.
In 1968 opende hij in Düsseldorf een restaurant met een galerie erboven. Zodra
de gasten in het restaurant uitgegeten waren, lijmde de kunstenaar alle resten
(van de maaltijd) vast aan de tafel. In de galerie stelde hij deze Eat Art ten toon.
Spoerri hoorde bij de Nouveaux Réalistes, de Nieuwe Realisten.
281p
Geef aan wat er nieuw was aan het realisme van Spoerri.
Het Nouveau Réalisme wordt beschouwd als de Europese variant van de pop
art. Deze heeft een andere houding tegenover de consumptiemaatschappij dan
de Amerikaanse pop art.
Bekijk afbeelding 15 en 16.
292p
Leg aan de hand van de afbeeldingen uit wat dit verschil inhoudt.
Op afbeelding 17 zie je drie 'stills' uit een film uit 2001. Deze film van bijna vier
minuten is gemaakt door de Engelse kunstenares Sam Taylor Wood. De
beschouwer denkt in eerste instantie dat hij naar een foto kijkt. Pas heel
geleidelijk ziet hij dat er iets verandert.
Dit werk van Sam Taylor Wood kan in zekere zin vergeleken worden met het
werk van Spoerri op afbeelding 16.
301p
Geef aan wat de overeenkomst tussen beide werken is.
Film is het medium bij uitstek om de realiteit te vangen.
311p
Ben je van mening dat Taylor Wood daar met dit werk in geslaagd is? Geef een
argument voor je mening.
opgave 4Kinderen
Vragen bij afbeelding 18 tot en met 22
Op afbeelding 18 zie je een marmeren beeld uit 1865 van Jean-Baptiste
Carpeaux. Het stelt de Franse kroonprins voor met zijn hond. Het beeld is
typerend voor de officiële negentiende-eeuwse beeldhouwkunst.
Bekijk afbeelding 18.
Carpeaux maakte dit natuurgetrouwe portret toen de prins negen jaar oud was.
322p
Geef aan waarom dit een natuurgetrouw beeld genoemd kan worden. Betrek
twee aspecten in je antwoord.
Op afbeelding 19 zie je een gipsen kopie van een beeld dat Edgar Degas
omstreeks 1880 boetseerde in was. Hij gaf het meisje toen echt haar met een
strik, een topje, een rokje en kleine balletschoenen. Het beeld werd
tentoongesteld en veroorzaakte grote opschudding bij het publiek. Men vond het
veel te realistisch.
Het beeld van Degas brak met alle regels voor de beeldhouwkunst die in die tijd
golden. Dat geldt vooral voor het materiaal dat hij gebruikte.
332p
Noem twee van die regels en geef aan waarom dit beeld daarmee breekt.
Later werd het danseresje van Degas in brons uitgevoerd en opnieuw van een
tulen rokje voorzien. Het is in verschillende musea te zien.
Een bronzen beeld komt op een fundamenteel andere manier tot stand dan een
marmeren beeld zoals dat op afbeelding 18.
342p
Leg uit wat dit verschil inhoudt.
Op afbeelding 20 zie je een beeld uit 1979 van de Amerikaanse kunstenaar
Duane Hanson. In eerste instantie ziet het publiek niet dat dit een sculptuur is.
Het lijken echte kinderen. Dat komt onder meer doordat ze op ware grootte zijn
afgebeeld.
352p
Bespreek nog twee aspecten waardoor je niet meteen ziet dat dit een
beeldhouwwerk is.
Hansons beelden zijn van kunststof. Hij maakt eerst afgietsels van echte
mensen en voor dit werk ook nog van een hond.
Op figuur 5 hieronder zie je hem aan het werk.
figuur 5
Op de linkerfoto smeert hij iemand in met gips. Op de rechterfoto werkt hij het
beeld af. Na het insmeren en voor het afwerken ontstaat het beeld.
363p
Leg uit hoe Hansons beelden technisch tot stand komen. Betrek de drie
belangrijkste stappen van het proces ná het insmeren en vóór het afwerken in je
uitleg.
Op afbeelding 21 zie je Boy van de Australische kunstenaar Ron Mueck. Het
beeld werd in 2001 tentoongesteld in een grote oude hal op de Biennale van
Venetië.
Boy was een van de grootste sensaties van de tentoonstelling. Dat kwam vooral
door de combinatie van het beeld met deze ruimte.
Bekijk afbeelding 21.
372p
Leg uit welk effect het beeld heeft op de beschouwer. Geef ook aan hoe de
ruimte dit effect nog versterkt.
Op afbeelding 22 zie je een beeld uit 2002 van de Koreaanse kunstenaar Gwon
Osang. Een meisje met een tas vol boodschappen ligt op de grond in een
acrobatische houding.
Osang maakt eerst honderden detailfoto's van een persoon.
Dan snijdt hij een exacte kopie van die persoon uit styrofoam (een soort
piepschuim) en beplakt dat beeld met de foto's. Zo speelt hij een ander spel met
de werkelijkheid dan Hanson doet.
382p
Leg uit hoe Osang hier speelt met echt en onecht.
NB Laat de houding van de figuur buiten beschouwing.
Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
Bij dit examen hoort geen uitwerkbijlage.
13p
23p
31p
42p
53p
63p
72p
83p
94p
103p
113p
122p
132p
142p
153p
163p
172p
181p
191p
203p
212p
223p
232p
243p
252p
262p
272p
281p
292p
301p
311p
322p
332p
342p
352p
363p
372p
382p
