bij dit examen
figuur 1
figuur 2
Dit examen gaat over spectaculaire kunst, kunst die de aandacht trekt en
kunst die wil verleiden. Kunstenaars, architecten en vormgevers werken
daarbij soms op de grens van kunst en kitsch.
opgave 1Een superpassage
Vragen bij afbeelding 1 tot en met 7
Halverwege de negentiende eeuw verschenen in Parijs winkelpassages waar gegoede burgers kleding en luxe etenswaren konden kopen en waar ze bijvoorbeeld een grand café konden bezoeken. Dit winkelconcept werd al snel in heel West-Europa nagevolgd.
In Nederland werd de eerste winkelpassage, de Passage, in 1879
gebouwd in Rotterdam, door architect J.C. van Wijk. Op figuur 1 op de
pagina hiernaast zie je de Passage. Op figuur 2 zie je enkele winkels uit
deze passage met daarboven enkele appartementen.
De winkelpassage was een groot succes.
13p
Geef drie redenen waarom dit winkelconcept zo aansloeg.
In de negentiende eeuw werd niet langer alleen door architecten
gebouwd, maar ook steeds vaker door ingenieurs. Zij hadden een ander
uitgangspunt (dan architecten) en hun nieuwe bouwwijze verschilde dan
ook van die van de architecten. De Passage is een combinatie van de
traditionele en de nieuwe manier van bouwen door deze verschillende
specialisten.
Bekijk figuur 1 en figuur 2 op de pagina hiernaast.
De gevels zijn door een architect ontworpen en het dak door een
ingenieur.
24p
Geef aan waaruit je kunt afleiden dat:
− de gevels door een architect zijn ontworpen, en
− het dak door een ingenieur.
Betrek de uitgangspunten van architect en ingenieur in je antwoord.
De Passage is in 1940 bij het bombardement op Rotterdam vernietigd. Pas in 2014 kwam in het centrum van de stad een gebouw met een vergelijkbare functie: de Markthal. Je ziet het gebouw op afbeelding 1. Deze 'superpassage' werd gebouwd door het Rotterdamse architectenbureau MVRDV onder leiding van Winy Maas.
De gemeente Rotterdam gaf opdracht voor een overdekte markthal en
wilde ook meer woningen en parkeerruimte in de binnenstad − een locatie
waar de grondprijs hoog is.
figuur 3
Bekijk afbeelding 1 en de dwarsdoorsnede op figuur 3.
Winy Maas draagt met zijn ontwerp een oplossing aan voor alle drie de
kwesties − wonen, parkeren en overdekt winkelen − en houdt daarbij ook
rekening met de hoge grondprijs.
32p
Beschrijf:
− de oplossing die Winy Maas in zijn ontwerp aandraagt voor de drie
kwesties, en
− leg uit dat zijn oplossing rekening houdt met de hoge grondprijs.
Als je de hal binnengaat zie je een enorme afbeelding op het gewelf,
zoals te zien op afbeelding 2 en 3. Afbeelding 4 is een detail.
Dit werk, Hoorn des overvloeds, is ontworpen door Arno Coenen en Iris
Roskam. Het is een overweldigend beeld van 'ultieme verleiding'.
43p
Noem drie aspecten van de voorstelling die bijdragen aan dit beeld van
'ultieme verleiding'.
De enorme afbeelding in de Markthal doet denken aan
plafondschilderingen uit de barok. Op afbeelding 5 zie je zo'n
plafondschildering in een kerk in Rome.
In de Markthal is een vorm van ruimtesuggestie toegepast die doet
denken aan die van barokschilders. De ruimte lijkt daardoor enorm.
Vergelijk afbeelding 3 en 5.
52p
Beschrijf twee overeenkomsten in de manier waarop een diepe ruimte is
gesuggereerd.
In de barokkerk (afbeelding 5) is recht onder de plafondschildering één
plek op de vloer gemarkeerd waar je als beschouwer moet gaan staan om
het maximale effect van de schildering te ervaren.
62p
Leg uit:
− waarom juist op deze plek het effect van de plafondschildering
maximaal is.
− waarom een dergelijke markering niet nodig is bij de afbeelding in de
Markthal.
Ook de barok wil verleiden en indruk maken op de beschouwer. Op
afbeelding 6 zie je een detail van de schildering in de kerk in Rome, met
virtuoze licht-donkereffecten.
Bekijk afbeelding 6.
73p
Beschrijf:
− nog twee kenmerken waarmee de barokke schildering hier indruk
maakt op de beschouwer, en
− geef de reden waarom de katholieke Kerk de gelovigen op deze wijze
wilde verleiden.
De afbeelding in de Markthal bestaat uit 4500 vierkante aluminium platen
waarop de voorstelling is geprint. Het lijkt alsof er één enorme foto is
gemaakt, maar het geheel is samengesteld uit beelden die met hulp van
de computer zijn opgebouwd.
82p
Leg uit waarom bij dit werk het gebruik van de computer voor de hand ligt.
Doe dit aan de hand van twee mogelijkheden van de computer.
Op de architectuur kwam ook kritiek. Een journalist schreef dat de
Markthal niet uitnodigend is om naar te kijken en "pas 's avonds visueel
tot leven komt". Op afbeelding 7 zie je hoe de hal er dan uitziet.
Bekijk afbeelding 1 en 7.
92p
Geef twee argumenten die de kritiek van de journalist dat de Markthal
"pas 's avonds visueel tot leven komt" ondersteunen.
opgave 2Mooi en ijdel
Vragen bij afbeelding 8 tot en met 11
Op afbeelding 8 zie je een schilderij uit 1598 van de Italiaanse kunstenaar
Caravaggio. Een jongeman kijkt naar zijn spiegelbeeld in het water.
Bekijk afbeelding 8.
De suggestie van spiegelen wordt versterkt door de vormgeving. De
weerspiegeling is bijvoorbeeld donkerder van kleur dan de jongen zelf.
Ook de compositie versterkt de suggestie van spiegelen.
102p
Leg met twee voorbeelden uit hoe de compositie dit spiegel-effect
versterkt.
De jongen op het schilderij is Narcissus, een figuur uit de Griekse mythologie. Hij was zo mooi dat zowel jongens als meisjes verliefd op hem werden, maar hij beantwoordde die liefde nooit. De goden straften hem toen hij, tijdens de jacht, verkoeling zocht bij een bron. In het water zag hij voor het eerst zijn spiegelbeeld, waarop hij tot over zijn oren verliefd werd. Maar hij kon zijn spiegelbeeld natuurlijk niet omhelzen en hij stierf uiteindelijk van verlangen.
Caravaggio laat de verliefdheid van Narcissus goed zien. De blik van de
jongen is bijvoorbeeld vol verlangen op de spiegeling gericht.
Bekijk afbeelding 8.
111p
Beschrijf nog een aspect van het schilderij dat het verlangen van
Narcissus verbeeldt.
Caravaggio was een van de meest invloedrijke schilders van de Italiaanse
barok. In het schilderij op afbeelding 8 paste hij op een virtuoze manier
verkortingen toe in de figuur van Narcissus. Maar Caravaggio werd vooral
beroemd door de manier waarop hij het licht kon weergeven.
Bekijk afbeelding 8.
122p
Geef aan op welke nieuwe manier hij hier licht weergeeft. Leg daarna uit
dat hiermee een effect werd bereikt dat in de barok vaak werd
nagestreefd.
Waterhouse schildert net als Caravaggio het moment waarop Narcissus
verliefd wordt op zijn spiegelbeeld. Maar de voorstelling van afbeelding 9
is anders en daarmee krijgt het schilderij een andere inhoud.
Vergelijk afbeelding 8 en 9.
132p
Beschrijf:
− een fundamenteel verschil in voorstelling tussen beide schilderijen
en
− het inhoudelijke verschil tussen beide schilderijen.
Op afbeelding 10 zie je een schilderij uit 2013 van de Grieks-Australische
kunstenaar Michael Zavros.
Het schilderij heeft bijna dezelfde opzet als Caravaggio's Narcissus en
kan gezien worden als een hedendaagse variant daarop.
142p
Noem een aspect van de voorstelling en een aspect van de vormgeving
waaruit je kunt afleiden dat het een hedendaags schilderij is.
Bekijk afbeelding 10.
Het schilderij van Zavros kan postmodern genoemd worden.
152p
Geef twee argumenten waarom dit werk postmodern genoemd kan
worden.
Het schilderij op afbeelding 10 heeft als titel Bad Dad (Slechte vader).
Deze titel stuurt de betekenis van het schilderij.
162p
Geef een interpretatie van het schilderij op basis van:
− de titel Bad Dad, en
− een verwijzing naar Narcissus.
Bad Dad is een zelfportret. Zavros schilderde zichzelf.
Bekijk afbeelding 10.
171p
Ben je van mening dat dit gegeven de narcistische lading van het werk
versterkt of juist afzwakt?
Geef een argument voor je mening.
Op afbeelding 11 zie je een portret van Justin Bieber. In eerste instantie
lijkt het of iemand de popster gefotografeerd heeft, maar het is een selfie
Bekijk afbeelding 11.
181p
Geef aan waaraan je kunt zien dat Bieber zelf de foto maakt.
Bieber kan hier een hedendaagse Narcissus worden genoemd.
Bekijk afbeelding 11.
192p
Bespreek twee aspecten van de voorstelling die naar de mythologische
Narcissus verwijzen.
opgave 3Bont tapijt
Vragen bij afbeelding 12 tot en met 16
Op afbeelding 12 zie je het schilderij Het Slapend Meisje (1657) van de
schilder Johannes Vermeer. De jonge vrouw zit aan een tafel bedekt met
een oosters tapijt. Op de tafel staan onder meer een schaal met fruit en
een karaf.
In de zeventiende eeuw nam in Nederland de welvaart sterk toe onder
andere door de bloeiende handel met het Verre Oosten. Veel burgers
werden rijk. Het schilderij op afbeelding 12 toont het interieur van een
rijke burger.
Bekijk afbeelding 12.
Alleen al uit het interieur en de inrichting kun je afleiden dat deze burger
rijk was.
204p
Noem:
− twee voorbeelden van het interieur waaruit je die rijkdom kunt afleiden,
en
− geef bij elk voorbeeld aan waarom het duidt op rijkdom.
Let op: laat het meisje buiten beschouwing.
Het tapijt op afbeelding 12 was voor Vermeer een echte uitdaging om te
schilderen.
213p
Noem drie verschillende aspecten van dit tapijt die een uitdaging vormen
voor de schilder als hij het levensecht wil weergeven. Geef voor elk
aspect aan waarom.
Op afbeelding 13 zie je de ontvangstruimte met reusachtige
koepelschildering van bioscoop Tuschinski in Amsterdam. De bioscoop
werd in opdracht van Abraham Tuschinski gebouwd en in 1921 geopend.
Tuschinski wilde een "filmpaleis voor de burger" oprichten.
Bekijk afbeelding 13.
De term 'filmpaleis' is een passende omschrijving voor deze bioscoop,
waarvan het interieur doet denken aan het interieur van een paleis.
224p
Noem:
− drie aspecten van afbeelding 13 die doen denken aan een paleisachtig
interieur, en
− leg uit dat een dergelijk interieur inhoudelijk een passende entree
vormt voor een bioscoop.
Het ontwerp voor de wanddecoraties, het tapijt en de koepelschildering is
van de Nederlandse architect en ontwerper Jaap Gidding. Gidding was
een vernieuwer die verschillende stijlen uit zijn tijd samenbracht in zijn
ontwerpen. Het tapijt is overwegend in art deco, en de koepelschildering
is een voorbeeld van art nouveau.
Bekijk afbeelding 13.
232p
Geef twee kenmerken van art nouveau die je ziet in de koepelschildering.
Op afbeelding 14 zie je Liquid (2014), een kunstwerk van de
Azerbeidjaanse kunstenaar Faig Ahmet. Hij ontwerpt tapijten op de
computer en laat die vervolgens in wol uitvoeren door tapijtknopers uit zijn
geboorteland. Ahmets kunstwerken zijn gebaseerd op traditionele
oosterse tapijten.
Bekijk afbeelding 14.
Ahmet zet in zijn kunstwerk enerzijds een oosterse traditie voort,
anderzijds wil hij die traditie doorbreken door erop te variëren.
242p
Geef voor het kunstwerk als geheel twee voorbeelden waaruit de
voortzetting van oosterse traditie blijkt.
Over de oosterse traditie zegt Ahmet: "De oosterse traditie is heel sterk.
Ze is heel rijk maar tegelijk ook heel star – te star voor de toekomst."
De titel Liquid kun je vertalen als vloeibaar of vloeistof. Dit zie je terug in
de vormgeving van het tapijt.
252p
Verklaar de titel van het kunstwerk aan de hand van:
− de vormgeving en
− het citaat van de kunstenaar.
Op afbeelding 15 en 16 zie je werk van het Nederlandse kunstenaars- en ontwerperscollectief We Make Carpets (Wij maken tapijten). Het collectief maakt tapijten van makkelijk verkrijgbare alledaagse producten, zoals pleisters, cocktailprikkers en bakstenen.
Op afbeelding 15 zie je Umbrella Carpet 2. Afbeelding 16 toont een detail.
Dit wandtapijt werd oorspronkelijk gemaakt voor de etalage van warenhuis
de Bijenkorf. Het is samengesteld uit verschillende papieren
ijsparasolletjes, van het type dat je ziet op figuur 4.
figuur 4
Bekijk afbeelding 15 en 16, en figuur 4.
Het collectief wilde een verrassend en spectaculair tapijt maken. De
ontwerpers maakten gebruik van de kenmerkende eigenschappen van het
ijsparasolletje om dit doel te bereiken.
262p
Noem:
− twee kenmerkende eigenschappen van het ijsparasolletje, en
− geef per kenmerkende eigenschap aan welk spectaculair effect
daarmee wordt bereikt (in dit tapijt).
Umbrella Carpet 2 was in 2016 te zien op de tentoonstelling Dream out
Loud (Hardop dromen) in het Stedelijk Museum Amsterdam. Op deze
tentoonstelling was werk te zien van ontwerpers die de aandacht wilden
vestigen op allerlei sociale en ecologische problemen.
Volgens het museum nemen aan deze tentoonstelling kunstenaars deel
die "hardop dromen over een betere wereld".
271p
Ben je van mening dat deze omschrijving van het museum past bij
Umbrella Carpet 2 van het collectief? Ondersteun je antwoord met een
argument.
opgave 4Beeldige varkens
Vragen bij afbeelding 17 tot en met 23
Op afbeelding 17 zie je een Hummel-beeldje, genoemd naar de oorspronkelijke ontwerpster: zuster Maria Hummel. Haar jeugd op het platteland vormde de belangrijkste inspiratiebron voor het ontwerpen van deze porseleinen beeldjes, met voorstellingen van jongetjes omringd door dieren, meisjes met rieten mandjes, zingende kinderen, et cetera.
Afbeelding 17 geeft, in plaats van een levensechte weergave, een beetje
een sentimenteel beeld van een boerenjongetje met twee biggetjes.
283p
Noem drie aspecten die bijdragen aan deze sentimentele uitstraling.
Op afbeelding 18, 19 en 20 zie je een kunstwerk uit 1988 van de
Amerikaanse kunstenaar Jeff Koons. Hij baseerde zijn ontwerp voor dit
kunstwerk op zo'n decoratief Hummel-beeldje. Hij liet een houtbewerker
het ontwerp uitvoeren op groot formaat.
Het kunstwerk van Koons is weliswaar gebaseerd op zo'n decoratief
beeldje uit de Hummel-serie, maar de voorstelling is nogal ongewoon: die
wekt vervreemding op.
292p
Beschrijf twee aspecten van de voorstelling die deze vervreemding
veroorzaken.
De titel van het kunstwerk is Ushering in Banality, wat 'aanzet geven tot
het banale' betekent. Je kunt het woord banaal uitleggen als supersimpel,
tegen het vervelende aan.
Bekijk afbeelding 18 en 19.
Koons laat dit 'banale' onder andere tot uitdrukking komen in de manier
waarop het beeld beschilderd is.
302p![Koons: "De big [Ushering in Banality] staat in de traditie van de barok, zoals al mijn werk, omdat dit werk het publiek wil verleiden. (…) Het is een heel vanzelfsprekend en herkenbaar beeld. Je wilt het aanraken, je…](figuren-opgaven/p12-fig2.webp)
Toon met twee concrete voorbeelden aan dat de beschildering van het
beeld banaal te noemen is.
Koons: "De big [Ushering in Banality] staat in de traditie van de barok, zoals al mijn werk, omdat dit werk het publiek wil verleiden. (…) Het is een heel vanzelfsprekend en herkenbaar beeld. Je wilt het aanraken, je wordt ernaar toegetrokken, het krijgt haast een religieuze geur."
Koons verwijst in dit citaat naar een kenmerk van kunst uit de barok,
namelijk verleiden en imponeren. Toch heeft Koons met zijn kunst een
ander doel voor ogen dan de katholieke Kerk had ten tijde van de barok.
Bekijk afbeelding 18 en 19.
312p
Leg uit:
− op welke manier Koons de beschouwer verleidt met dit kunstwerk, en
− welk doel hij beoogt met dit verleidelijke kunstwerk binnen de
De criticus keurt het werk duidelijk af. Zijn uitspraak is gebaseerd op een
bepaalde opvatting over wat kunst is, een opvatting die tegengesteld is
aan de visie van Koons op kunst.
321p
Leg aan de hand van het citaat uit welke opvatting de criticus over kunst
heeft.
Op afbeelding 21 zie je een werk van de Amerikaanse kunstenaar Paul
McCarthy. Deze Inflatable Pigs (Opblaasbare varkens) waren met andere
metershoge opblaassculpturen in 2009 te zien op een tentoonstelling in
Utrecht.
Het beeld op afbeelding 21 lijkt in eerste instantie op een attractie voor
een pretpark: een soort springkussen of reclame-object. Maar het is
onmiskenbaar bedoeld als kunstwerk.
332p
Leg aan de hand van de voorstelling uit dat het hier een kunstwerk
betreft.
Geef aan welke term het best van toepassing is op de Inflatable Pigs.
341p
constructivisme.
een installatie.
een performance.
land art.
Het werk op afbeelding 21 is een voorbeeld van
constructivisme. een installatie. een performance. land art.Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.
De Belgische kunstenaar Wim Delvoye zette in 2004 in China een Art Farm (Kunstboerderij) met varkens op. De varkens groeien daar op en worden goed verzorgd. Delvoye tatoeëert dan hun huid met allerlei voorstellingen en patronen. Als een varken uiteindelijk doodgaat, wordt zijn huid als kunstwerk verkocht of wordt het dier opgezet.
Op afbeelding 22 zie je Delvoye die zijn varkens verzorgt. Zijn
kunstproject draagt bij aan de discussie over het gebruik van dieren in
kunst. Sommigen zijn van mening dat de dieren schade lijden, anderen
zien ook positieve gevolgen.
352p
Bespreek een negatief en een positief gevolg van dit project voor het
welzijn van de varkens.
Op afbeelding 23 zie je een opgezet varken van Delvoye met een
tatoeage van Sneeuwwitje en haar prins tegen een patroon van het
modemerk Louis Vuitton.
Je kunt stellen dat Delvoye met het varken op afbeelding 23 spot met de
gevestigde kunstwereld.
362p
Geef hiervoor twee argumenten.
Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
De bijlage met informatie bij dit examen, zoals hij gedrukt is.
Bij dit examen hoort geen uitwerkbijlage.
13p
24p
32p
43p
52p
62p
73p
82p
92p
102p
111p
122p
132p
142p
152p
162p
171p
181p
192p
204p
213p
224p
232p
242p
252p
262p
271p
283p
292p
302p
312p
321p
332p
341p
B
352p
362p
