opgave 1De toren van Babel
Vragen bij afbeelding 1 tot en met 5
De toren van Babel werd volgens een verhaal uit de Bijbel ooit gebouwd door een volk dat wilde laten zien hoe machtig het was. De toren moest daarom tot aan de hemel reiken. God zag dit als een teken van hoogmoed. Hij strafte de bouwers door hen verschillende talen te laten spreken. Daardoor konden zij elkaar niet langer verstaan, wat samenwerken onmogelijk maakte. De toren werd niet voltooid en het volk viel uiteen: de mensen verspreidden zich over de aarde.
Op afbeelding 1 zie je De toren van Babel, geschilderd door Pieter
Bruegel in 1568. Afbeelding 2 toont een detail. Volgens het verhaal ging
het om een toren die tot aan de hemel reikte. Bruegel wilde in zijn
schilderij dit enorme formaat van de toren benadrukken.
13pNoem drie aspecten van de voorstelling waaruit dit blijkt.
Bruegel baseerde zijn toren op het Colosseum in Rome, een stad die hij
bezocht tijdens zijn reis door Italië. Veel kunstenaars uit Noord-Europa
maakten in die tijd een studiereis naar Italië, zo ook Jan Gossaert. Op
figuur 1 zie je een schets die Gossaert maakte van het Colosseum in
Rome.
figuur 1
23pGeef drie redenen waarom kunstenaars een dergelijke studiereis naar
Italië maakten.
Bruegel nam het Colosseum als voorbeeld voor zijn toren van Babel.
32pLeg uit
− waarom het Colosseum zich goed leende als voorbeeld voor Bruegels
toren, en
− dat deze zichtbare verwijzing de morele boodschap nog eens
benadrukt.
Bruegel was zeker niet de enige die dit Bijbelverhaal tot onderwerp van
zijn werk maakte. Met name in de havenstad Antwerpen, waar Bruegel
enige tijd woonde en werkte, bleek dit onderwerp bij schilders uit die tijd
behoorlijk populair.
41pGeef hiervoor een verklaring.
Op afbeelding 3 en 4 zie je Babel, een installatie uit 2001 gemaakt door de Braziliaanse kunstenaar Cildo Meireles. De kunstenaar verzamelde ruim tien jaar lang tweedehands radio's op zijn reizen door diverse landen. Van deze radio's bouwde hij een toren.
Bekijk afbeelding 3 en 4.
De installatie doet denken aan een kantoor- of woontoren. De radio's, die
hier als bouwelement dienen, versterken die associatie.
52pLeg met twee voorbeelden uit dat de radio's de associatie met een
kantoor- of woontoren versterken.
De oudste radio's zijn gebruikt voor de basis van de toren en de nieuwere
versies voor de top. Meireles maakte de toren zo dat hij hoger lijkt dan hij
in werkelijkheid is.
62pBeschrijf twee manieren waarop Meireles dit effect bereikt.
De radio's staan aan en zijn op zenders van over de hele wereld
afgestemd. Het volume staat net hard genoeg om te horen dat de radio's
aanstaan, maar te zacht om te horen wat er gezegd of gezongen wordt.
Het is een kakofonie van geluiden. Meireles omschrijft zijn toren als "the
tower of incomprehension" (de toren van onbegrip).
Zijn toren is te zien als een hedendaagse variant op het thema van de
toren van Babel.
72pLeg dit uit. Betrek een aspect van de voorstelling in je uitleg.
Op afbeelding 5 zie je de toren van het Louise Weissgebouw uit 1999 in
Straatsburg. Het gebouw is ontworpen door Architecture-Studio uit Parijs
en is bedoeld voor de vergaderingen van het Europees Parlement. Twaalf
keer per jaar komen de vertegenwoordigers van de verschillende lidstaten
in dit gebouw bijeen. Op figuur 2 zie je een bovenaanzicht van de toren en
het aangrenzende gebouw.
figuur 2
De Europese Unie is nog steeds in ontwikkeling. De architecten wilden in
hun gebouw het 'proces van eenwording' tot uitdrukking brengen, waarbij
de cirkel eenheid symboliseert.
Bekijk afbeelding 5 en figuur 2.
82pBeschrijf aan de hand van twee aspecten van het exterieur hoe de
architecten het 'proces van eenwording' tot uitdrukking proberen te
brengen.
De architecten verwijzen in hun ontwerp van het Louise Weissgebouw
onder meer naar het thema van de toren van Babel zoals verbeeld door
Pieter Bruegel.
91pVind je dit thema passen bij een gebouw van het Europees Parlement?
Onderbouw je mening met een argument.
opgave 2Reizen met Dürer
Vragen bij afbeelding 6 tot en met 10
De Duitse kunstenaar Albrecht Dürer (1471 – 1528) woonde en werkte zijn hele leven in Neurenberg, maar was tegelijk een ondernemend en reislustig kunstenaar. Zo gaf hij leiding aan een drukkerij, trok hij twee keer over de Alpen naar Italië en bezocht hij de Nederlanden. Vanuit Venetië schreef Dürer aan een vriend over de waardering die hij in Italië als kunstenaar kreeg: "Hier ben ik een man van aanzien, thuis slechts een parasiet."
Bekijk afbeelding 6.
Op afbeelding 6 zie je een vroeg zelfportret van Dürer (1498). Hij beeldt
zichzelf af als man van aanzien.
103pNoem drie aspecten van de voorstelling waaruit je dit kunt afleiden.
Laat de signatuur buiten beschouwing.
Kunstenaars maakten in de renaissance – anders dan in de
middeleeuwen – vaker zelfportretten.
113pGeef hiervoor drie redenen.
Bekijk afbeelding 6.
In dit zelfportret wordt de blik van de beschouwer nadrukkelijk naar het
open raam met uitzicht op een berglandschap gestuurd. Dürer wil met dit
doorkijkje iets vertellen over zichzelf.
123pBeschrijf
− op welke twee manieren de blik van de beschouwer naar het open
raam wordt gestuurd, en
− leg uit wat Dürer met dit doorkijkje wil vertellen over zichzelf.
Dürer maakte tijdens zijn reizen regelmatig aquarellen. Op afbeelding 7
zie je zo'n aquarel, Gezicht op Arco, dat hij maakte op zijn reis door Italië
in 1495.
132pGeef twee voordelen die het werken met aquarelverf voor Dürer heeft
tijdens zijn reis (vergeleken met het werken met olieverf).
In 1521 reisde Dürer door de Nederlanden. In Antwerpen maakte hij kennis met de schilder Joachim Patinir (1480 – 1524). Dürer beschrijft deze kunstenaar in een van zijn dagboeken als "gut Landschaftmahler" (goede landschapsschilder). Patinir reisde zelf niet buiten de Nederlanden.
Op afbeelding 8 zie je een landschap van Patinir: Landschap met de
heilige Hieronymus uit 1517. Op de voorgrond zie je de heilige die een
doorn uit de poot van een leeuw haalt.
Het landschap op afbeelding 7 heeft Dürer zeer waarschijnlijk buiten, naar
de waarneming geschilderd. Uit het schilderij op afbeelding 8 is af te
leiden dat Patinir, anders dan Dürer, meer naar de fantasie heeft gewerkt.
142pBeschrijf twee verschillende aspecten van afbeelding 8 waaruit je kunt
afleiden dat Patinir meer naar de fantasie heeft gewerkt.
Bekijk afbeelding 8.
Dürer omschrijft Patinir in zijn dagboek als een "goede
landschapsschilder" en daarmee als een kunstenaar die voor zijn tijd
vernieuwend werk maakte.
152pGeef twee redenen waarom dit werk van Patinir in zijn tijd werd gezien als
vernieuwend.
Op afbeelding 9 zie je Het grote stuk gras, een aquarel geschilderd door Dürer. Op afbeelding 10 zie je een tekening in inkt en krijt van de renaissancekunstenaar Leonardo da Vinci: Ster van Bethlehem (deze titel verwijst naar een plant met die naam).
De werken zijn ongeveer rond dezelfde tijd gemaakt. Uit de werken is
echter af te leiden dat Dürers benadering van de natuur verschilt van die
van Da Vinci. Dürer wil vooral de schoonheid van Gods schepping
weergeven. Da Vinci heeft met zijn tekening een wetenschappelijk doel.
162pToon dit verschil in benadering aan door twee aspecten van Dürers
aquarel te vergelijken met de tekening van Da Vinci.
Dürer leidde in Neurenberg een drukkerij waar hij ook zijn eigen prenten
produceerde. Daarnaast reisde Dürer veel. Op die manier leverde hij met
zijn werk een grote bijdrage aan de verspreiding van kennis over kunst en
natuur door heel Europa. Toch werd hij, anders dan in Italië, in zijn eigen
land veel minder gewaardeerd.
172pGeef een reden waarom Dürer
− in Italië wel werd gewaardeerd, en
− in Duitsland veel minder.
opgave 3Mysterieuze materie
Vragen bij afbeelding 11 tot en met 17
De Franse kunstenaar Paul Gauguin werd aangetrokken door het pure
leven zoals hij dat hoopte aan te treffen op eilanden in de Stille Oceaan.
Hij vond deze 'primitieve' samenlevingen oorspronkelijker en eerlijker dan
zijn eigen westerse cultuur. In 1891 verhuisde hij zelfs naar Tahiti. De
bouwwerken en voorwerpen uit deze verre gebieden werden een
inspiratiebron voor zijn werk.
Op afbeelding 11 zie je een beschilderd houtsnijwerk dat Gauguin in 1890
maakte. De titel, Soyez mystérieuses (Wees mysterieus), is linksboven in
het hout gegraveerd.
Bekijk afbeelding 11.
Het werk heeft een geheimzinnige sfeer, die onder andere tot uiting komt
in de manier waarop de natuur wordt voorgesteld. Zo is de maan,
rechtsboven, deels voorgesteld als een vrouwenfiguur.
182pBeschrijf nog twee manieren waarop de voorstelling van de natuur de
geheimzinnige sfeer versterkt.
figuur 3
Gauguin werd geïnspireerd door niet-westerse kunst zoals wandreliëfs
van boeddhistische tempels, waarvan je er een ziet op figuur 3.
Dergelijke kunst vormde een belangrijke inspiratiebron voor Soyez
mystérieuses.
Bekijk afbeelding 11.
193pBeschrijf drie aspecten van de vormgeving van Soyez mystérieuses
waaruit de invloed van niet-westerse kunst blijkt.
Gauguin schreef veel brieven aan zijn collega-kunstenaars. Hij raadde
hun aan om in hun werk niet alleen oog te hebben voor het oppervlakkige
en zeker niet te vervallen in de "gruwelijke gekunsteldheid van de
Academie voor Schone Kunsten".
Op afbeelding 12 zie je een voorbeeld van een dergelijk academisch
werk: De geboorte van Venus (1879) geschilderd door Bouguereau.
Bekijk afbeelding 12 en lees nog eens de woorden van Gauguin.
202pLeg uit
− waarop Gauguins afkeer van de Academie zich precies richtte, en
− wat de reden was voor deze sterke afkeer.
De kunstenaar Constantin Brancusi reisde in 1904 vanuit Roemenië naar
Parijs. Hij werd aangetrokken door het levendige kunstklimaat aldaar en
nam les aan de Academie. In 1908 werkte hij kort voor de beroemde
beeldhouwer Rodin.
Op figuur 4 zie je een vroeg werk van Brancusi: Slaap (1908). Zowel uit
de voorstelling als uit de bewerking van de steen is de invloed van Rodin
af te leiden.
figuur 4
Bekijk figuur 4.
De figuur in steen lijkt te slapen: de ogen zijn gesloten. Brancusi versterkt
deze indruk van 'slapen' door een contrast aan te brengen in het marmer.
212pBeschrijf
− welk contrast Brancusi aanbrengt in het marmer, en
− hoe hiermee de indruk van 'slapen' wordt versterkt.
Tussen 1908 en 1909 maakte het werk van Brancusi een grote
ontwikkeling door. Hij wilde zich onderscheiden van zijn beroemde
leermeester Rodin. Op afbeelding 13 zie je Slapende muze uit 1910.
Bekijk figuur 4 en afbeelding 13.
Vergeleken met het hoofd op figuur 4 is het hoofd op afbeelding 13 sterk
vereenvoudigd.
222pBeschrijf twee verschillende vereenvoudigingen.
Afrikaanse maskers en andere etnografische voorwerpen waren
belangrijke inspiratiebronnen voor kunstenaars zoals Brancusi. Ze werden
verzameld en waren te zien bij de kunstenaars thuis, in het volkenkundig
museum of in galeries in Parijs.
figuur 5 Maskers, zoals het masker hiernaast, werden gewaardeerd om hun expressieve kwaliteit en veronderstelde magische kracht. Na de Eerste Wereldoorlog (1914 – 1918) raakte een veel breder publiek geïnteresseerd in 'primitieve kunst': Afrika kwam in de mode.
Op afbeelding 14 zie je Noir et blanche (Zwart en wit). De Amerikaanse
fotograaf Man Ray maakte deze foto in 1926 voor het modetijdschrift
Vogue. Man Ray was bevriend met Brancusi en ging om met dadaïsten en
surrealisten.
Bekijk afbeelding 13 en afbeelding 14.
Man Ray liet zich voor deze foto inspireren door Slapende muze van
Brancusi. Maar uit de manier waarop het hoofd en het masker zijn
gecombineerd blijkt vooral de invloed van het surrealisme, zoals het
thema van de droom en het (onder)bewustzijn.
232pLeg uit
− wat de voorstelling zo surrealistisch maakt, en
− op welke manier de vormgeving dit surrealistische karakter van de foto
versterkt.
De foto werd in Vogue gepubliceerd met het onderschrift: "Gezicht van
parelmoer en masker van ebbenhout".
241pGeef een verklaring voor de keuze van Vogue om dit onderschrift te
gebruiken (en niet de titel van Man Ray).
Op afbeeldingen 15, 16 en 17 zie je This second Dreamer (Deze tweede
dromer) uit 2017. Het is een bronzen beeld van de Afro-Amerikaanse
kunstenaar Wangechi Mutu. Mutu groeide op in Kenia en volgde haar
kunstopleiding in Amerika. In haar werk combineert zij invloeden van haar
Afrikaanse achtergrond met invloeden uit de westerse kunst. This second
Dreamer is een zelfportret.
Bekijk afbeelding 13, 15, 16 en 17.
Mutu baseerde dit werk op Slapende muze van Brancusi (afbeelding 13).
Het werk is echter een (zelf)portret.
252pBeschrijf twee aspecten van Mutu's werk waaruit je kunt afleiden dat het
een zelfportret is.
Stelling: de titel This second Dreamer verwijst naar Mutu's persoonlijke
geschiedenis.
261pGeef een argument dat deze stelling ondersteunt.
opgave 4Tropisch modernisme
Vragen bij afbeelding 18 tot en met 22
Op afbeelding 18 en 19 zie je het museum voor moderne kunst in een
voorstad van Rio de Janeiro (Brazilië). Het is ontworpen door de
Braziliaanse architect Oscar Niemeyer (1907 – 2012). Het museum, dat
werd geopend in 1996, is gebouwd op een rotspunt met uitzicht over een
grote baai.
Niemeyer wilde dat het zou lijken alsof zijn gebouw "als een bloem uit de
rots kwam".
Bekijk afbeelding 18, 19 en 22.
273pBeschrijf dit effect aan de hand van drie aspecten van het exterieur. Laat
de lintvormige entree buiten beschouwing.
Op figuur 6 zie je een doorsnede van het gebouw.
figuur 6
Het dak heeft een diameter van 50 meter en wordt op meerdere plekken
ondersteund. Toch kan een dergelijke grote overspanning alleen
gerealiseerd worden door het dak van een bepaald (samengesteld)
materiaal te maken.
282pNoem
− het materiaal, en
− leg uit waarom dit materiaal wordt toegepast om een dergelijk grote
overspanning te realiseren.
Oscar Niemeyer was tijdens het ontwerpen van dit gebouw sterk
beïnvloed door de moderne architectuur van Le Corbusier.
Op afbeelding 20 zie je Villa Savoye van Le Corbusier. De villa wordt
beschouwd als een voorbeeld van modernistische architectuur.
Bekijk afbeelding 18, 19 en 20.
Kenmerken van deze modernistische stijl zijn te herkennen in het gebouw
van Niemeyer, zoals de sobere, strak uitgevoerde witte gevels.
293pNoem nog drie kenmerken van modernistische architectuur die je
terugvindt in het gebouw van Niemeyer.
Niemeyers architectuur werd door collega-architecten wel omschreven als
"een tropische variant op het modernistische ideaal". Volgens de Engelse
architect Norman Foster ontwierp Niemeyer vanuit de idee dat een
schitterende vorm (schoonheid) vanzelf functioneel wordt.
Daarmee draaide Niemeyer in de visie van Foster een belangrijk
uitgangspunt van de modernistische ontwerppraktijk om.
302pGeef
− dit belangrijke uitgangspunt van de modernistische ontwerppraktijk, en
− leg het verschil uit met Niemeyers schoonheidsopvatting, zoals
omschreven door Foster.
Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.
Brazilië diende in 2016 als inspiratiebron voor de zogenaamde 'Cruise
Collection 2017' van modehuis Louis Vuitton. Een cruisecollectie, ook wel
vakantie- of reiscollectie genoemd, wordt in het voorseizoen uitgebracht
en liefst op een bijzondere locatie gepresenteerd.
Op afbeelding 21a en 21b zie je twee ontwerpen uit deze collectie.
Nicolas Ghesquière, die de collectie voor Vuitton ontwierp, was vol lof
over de tropische uitstraling van Brazilië, over de "explosieve energie" en
"dynamiek".
Bekijk afbeelding 21a en 21b.
312pBeschrijf de dynamiek in deze kledingontwerpen aan de hand van twee
aspecten van de vormgeving.
Vuitton koos Niemeyers museum uit als locatie om de cruisecollectie te
presenteren. Op afbeelding 22 zie je de modellen op het toegangspad van
het museum. Je ziet op afbeelding 19 het vervolg van hun looproute langs
een slingerende baan van plastic kratten.
Niemeyers gebouw en de ligging ervan moeten voor Vuitton erg
aantrekkelijk zijn geweest voor de presentatie van de cruisecollectie.
323pLeg dit uit aan de hand van drie voorbeelden.
Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
