opgave 1Koninklijk wonen
Vragen bij afbeelding 1 tot en met 11
Lodewijk XIV, ook wel de Zonnekoning genoemd, regeerde over Frankrijk van 1661 tot aan zijn dood in 1715. Hij liet een jachtslot in het toenmalige dorp Versailles bij Parijs verbouwen tot een reusachtig paleis met tuinen. Landschapsschilder Pierre Patel kreeg de opdracht om een serie aanzichten te maken van het paleis. Op afbeelding 1 zie je het enige schilderij uit deze serie dat bewaard is gebleven.
Bekijk afbeelding 1.
De voorstelling moest vooral de (absolute) macht van Lodewijk XIV
verbeelden. De schilder koos bij dit werk voor het vogelperspectief.
12pLeg uit dat de voorstelling vooral de (absolute) macht van Lodewijk XIV
benadrukt. Betrek het vogelperspectief in je antwoord.
Bekijk afbeelding 2.
Op afbeelding 2 zie je de hoofdentree tot het paleis. Het paleis van
Versailles wordt gezien als een van de hoogtepunten van de Franse
barok. Kenmerken van deze bouwstijl zijn onder andere de naar voren
uitstekende vleugels die het plein omarmen en de dubbele zuilen bij de
deuren.
23pNoem nog drie andere kenmerken van de barokarchitectuur die je ziet op
afbeelding 2.
Het leven aan het hof draaide volledig om de koning. De dagelijkse
handelingen werden geregisseerd als een toneelstuk. Zo begon de dag
van Lodewijk XIV in de slaapkamer, die te zien is op afbeelding 3. De
prent op afbeelding 4 geeft een indruk van het opstaan van de koning. Het
opstaan ging gepaard met allerlei rituelen en daarbij waren veel mensen
betrokken.
Bekijk afbeelding 3 en 4.
De slaapkamer was enorm groot en zo ingericht dat de rituelen konden
worden uitgevoerd en het publiek dit spektakel kon bijwonen.
33pGeef nog drie voorbeelden van de inrichting en/of vormgeving van de
slaapkamer waaruit blijkt dat die geschikt is gemaakt voor een publieke
vertoning van en het bijwonen van de rituelen.
figuur 1
Plattegrond van de eerste verdieping van het paleis
De slaapkamer van Lodewijk XIV bevond zich op de eerste verdieping,
boven de centrale ingang van het paleis. Op figuur 1 is de slaapkamer
gemarkeerd met een (1). De rol die de koning vervulde binnen het Franse
koninkrijk was die van absoluut heerser.
Bekijk figuur 1.
De plaatsing van de slaapkamer op deze plek in het paleis heeft behalve
een praktische functie ook een symbolische functie.
41pBeschrijf een symbolische functie van de slaapkamer van Lodewijk XIV op
deze plek in het paleis.
Rechts van de privévertrekken lagen de officiële ontvangstruimtes, waar
officiële handelingen verricht werden en belangrijke gasten ontvangen
werden. Deze kamers werden versierd met mythologische voorstellingen.
Op afbeelding 5 zie je de plafondschildering van de kamer die gewijd is
aan de zonnegod Apollo, zie markering (2) op figuur 1.
Bekijk afbeelding 5.
De kunstenaar Charles de La Fosse heeft de plafondschildering zo
vormgegeven dat de blik van de bezoeker naar de zonnegod Apollo wordt
getrokken.
53pBeschrijf dit aan de hand van de aspecten
− licht,
− ruimte
− en kleur.
De voorstelling is zo geschilderd dat het lijkt alsof het plafond zich opent
naar de wolkenlucht.
61pHoe noem je dit effect?
clair-obscur
en plein air
reliëf
trompe l'oeil
Voorstellingen van klassieke goden, met name van Apollo, komen op veel
plaatsen voor in het paleis van Versailles. Ze werden alle aangebracht in
opdracht van Lodewijk XIV.
71pGeef een inhoudelijke reden voor het aanbrengen van dergelijke
voorstellingen door de koning in zijn paleis.
Behalve het paleis van Versailles bezat Lodewijk XIV nog veel andere paleizen in Frankrijk. Deze werden allemaal verbouwd en ingericht naar zijn smaak en goedkeuring. Om dit mogelijk te maken richtte hij eigen werkplaatsen (manufacturen) en een kunstacademie op.
Op afbeelding 6 zie je een tapijt uit een reeks tapijten die het koningschap
van Lodewijk XIV verbeelden. Op afbeelding 7a en 7b zie je twee details
van het tapijt. De voorstelling gaat over het bezoek dat Lodewijk XIV
brengt aan een van zijn manufacturen. De koning is linksboven
voorgesteld.
83pGeef drie aspecten van de voorstelling waarmee de belangrijke positie
van de koning wordt benadrukt ten opzichte van de mannen om hem
heen.
In de manufacturen werden meubels en andere voorwerpen gemaakt.
Bijzonder aan de manufacturen was dat hier verschillende ambachten
verenigd waren, zodat ze konden samenwerken.
Bekijk afbeelding 6 en de details op afbeelding 7a en 7b.
Tijdens het bezoek aan de manufactuur werden de verschillende soorten
voorwerpen aan de koning getoond.
93pNoem drie verschillende voorwerpen die je ziet op afbeelding 6, 7a en/of
7b en geef steeds aan welk ambacht erbij hoort.
Het koninklijk paleis Huis ten Bosch in Den Haag werd in dezelfde tijd gebouwd als het paleis van Versailles. Tegenwoordig is dit het woon- en werkpaleis van de koning en zijn gezin. Voordat de koninklijke familie er in 2019 ging wonen, werd het paleis verbouwd en gerenoveerd. Enkele kunstenaars kregen de opdracht om een kunstwerk te maken in het paleis.
Op afbeelding 8 zie je de DNA Salon. De kunstenaar Jacob van der
Beugel heeft tegen de wanden bijna 60.000 bakstenen aangebracht. Deze
wanden zijn portretten in DNA – de genetische barcode – van koning
Willem-Alexander, koningin Máxima en kroonprinses Amalia. Op figuur 2
zie je een voorbeeld van een genetische barcode.
figuur 2
Bekijk afbeelding 8.
Jacob van der Beugel wilde het werk laten passen bij de bestaande
historische inrichting en vormgeving van het interieur.
102pGeef aan waarom het DNA-kunstwerk van Van der Beugel past bij
de historische inrichting van de ruimte en/of de vormgeving van de ruimte.
Bekijk afbeelding 8 tot en met 11.
Het uitdrukken van identiteit gaat voor Jacob van der Beugel over meer
dan alleen het DNA van mensen. Hij wilde iets maken dat zou passen bij
Nederland. Hij liet zich bij dit kunstwerk dan ook inspireren door het
Hollandse landschap. Zo zijn de bakstenen gemaakt van rivierklei, een
veel voorkomende Nederlandse grondsoort.
112pGeef nog twee kenmerken van het Hollandse landschap die je herkent in
het DNA-kunstwerk.
Bekijk afbeelding 9, 10 en 11.
Het was een kostbaar proces om de DNA Salon op deze manier te
decoreren. Elke steen is namelijk met de hand gemaakt, en ook de
kleuren zijn per steen gemengd. De stenen zijn ontstaan door de brokken
klei zorgvuldig te scheuren.
122pNoem twee aspecten van de bakstenen waaraan je kunt zien dat ze
handgemaakt zijn.
Jacob van der Beugel heeft in het kunstwerk ook een DNA-portret van
kroonprinses Amalia opgenomen.
131pGeef hiervoor een reden die ingaat op (de toekomst van) het
koningschap.
De kunstenaar wilde met het DNA-kunstwerk een hedendaags kunstwerk
creëren, maar het kunstwerk sluit ook aan bij Nederlandse
kunststromingen uit de twintigste eeuw.
142pNoem een Nederlandse kunststroming uit de twintigste eeuw die je
herkent in het DNA-kunstwerk. Licht je antwoord toe met een voorbeeld.
opgave 2Uitzonderlijk talent
Vragen bij afbeelding 12 tot en met 16
In de negentiende eeuw kreeg Raden Saleh (1811–1880) van koning
Willem I jaarlijks een financiële toelage en een opleiding bij enkele
vooraanstaande kunstenaars. Saleh groeide op in adellijke kringen en
kwam op achttienjarige leeftijd vanuit Nederlands-Indië naar Nederland.
Op afbeelding 12 zie je een vroeg werk van Saleh. Hij woonde toen nog in
Nederlands-Indië. Je kunt zien dat Saleh een talentvol tekenaar was.
153pGeef met drie voorbeelden uit afbeelding 12 aan waaruit dit blijkt.
Saleh kwam in 1829 naar Nederland om een schildersopleiding te volgen.
Op afbeelding 13 zie je het schilderij Leeuwenjacht (1841).
Bekijk afbeelding 13.
Het schilderij Leeuwenjacht wordt in de kunstgeschiedenis gerekend tot
de romantiek.
161pLeg aan de hand van de voorstelling uit dat de Leeuwenjacht gerekend
kan worden tot de romantiek.
Bekijk afbeelding 13.
Saleh heeft de jacht voorgesteld als een dynamische strijd tussen ruiters
te paard en twee leeuwen. De compositie draagt bij aan de dynamische
beweging van de Leeuwenjacht.
172pBeschrijf twee manieren waarop de compositie bijdraagt aan de
dynamische beweging.
Saleh wordt door kenners wel de Rembrandt van Indonesië genoemd. Op
afbeelding 14 zie je een portret van Saleh als 'Oosterse prins'. Zo liet hij
zich door een tijdgenoot schilderen. In deze of vergelijkbare kleding trok
hij door Europa en begaf hij zich in kringen van adel en andere voorname
mensen.
Hij was populair in deze kringen en dat was niet alleen te danken aan zijn
talent voor schilderen.
182pGeef nog twee verklaringen voor de belangstelling die Saleh kreeg in
kringen van adel en andere voorname mensen.
figuur 3
Raden Saleh, Boschbrand, 300 x 396 cm, olieverf op doek
Op figuur 3 zie je het schilderij Boschbrand dat Saleh maakte in 1849. Hij
schonk het aan koning Willem III als dank voor de jarenlange steun die
Saleh had ontvangen van het koningshuis. Het werk raakte zoek. Pas in
2006 vond een kunsthistoricus het werk terug in een depot van Instituut
Collectie Nederland.
Het schilderij werd gerestaureerd. De erfgenamen van de voormalige
koningin Juliana besloten dat het doek thuishoorde in Indonesië, maar ze
vonden er geen koper voor. Uiteindelijk werd het werk verkocht aan een
museum in Singapore, een stadstaat naast het huidige Indonesië.
De kunsthistoricus die het werk had teruggevonden, had liever gezien dat
het Koninklijk Huis het werk geschonken of verkocht had aan het
Rijksmuseum in Amsterdam.
192pGeef twee inhoudelijke argumenten die de kunsthistoricus hiervoor zou
kunnen aanvoeren.
In 2018 werd Matloga winnaar van de Koninklijke Prijs voor de
Schilderkunst. Op figuur 4 zie je de kunstenaar, samen met koning
Willem-Alexander, voor een van zijn werken staan.
figuur 4
Het werk van Matloga bestaat uit een combinatie van grote collages van
foto's uit tijdschriften en schilder- en tekenkunst. Daarvoor gebruikt hij
houtskool, inkt en olieverf. Op afbeelding 15 zie je een werk van Matloga
uit 2021.
Bekijk afbeelding 15.
Matloga verbeeldt in zijn werk alledaagse scènes in een huiselijke
omgeving. Het gaat om kleine gebeurtenissen uit het leven van zijn Zuid-
Afrikaanse vrienden.
Matloga verwerkt westerse clichébeelden over (Zuid-)Afrikaanse cultuur in
zijn werk. Helemaal rechts zie je bijvoorbeeld de voorzijde van een elpee
met de tekst Black Music erop. Die verwijst naar het idee dat er zoiets als
Zwarte muziek bestaat.
202pNoem nog twee voorbeelden van westerse clichébeelden over de
(Zuid-)Afrikaanse cultuur die je ziet in de voorstelling op afbeelding 15.
Matloga heeft zich laten inspireren door vroegmoderne stromingen in de kunst. In zijn collagetechniek bijvoorbeeld, is de invloed van de Duitse kunstenaar Hanna Höch te herkennen. Höch (1889-1978) was een van de weinige Duitse vrouwelijke kunstenaars uit de dadabeweging.
Op afbeelding 16 zie je Equilibre (Evenwicht) uit 1925 van Höch. Het is
een collage van plaatjes die zijn geknipt uit tijdschriften, en waterverf. De
voorstelling doet denken aan een balanceer-act uit het circus.
213pBeschrijf drie aspecten van de voorstelling die bijdragen aan deze indruk
van een balanceer-act of circus-act.
Met hun antikunst verzetten de dadaïsten zich tegen traditionele
denkbeelden in de maatschappij. Zo is het werk van Höch op
afbeelding 16 te zien als een verzet tegen het hokjes-denken of het
denken in tegenstellingen.
221pLeg dit uit aan de hand van een aspect van de voorstelling.
Bij de uitreiking van de Koninklijke Prijs voor de Schilderkunst merkte de
jury op verrast te zijn door de eigen stijl die Matloga met de
collagetechniek had ontwikkeld. De jury schreef in haar rapport hierover:
"Echt een nieuwe stem [..], een die tegelijkertijd bekend voorkomt."
Bekijk afbeelding 15 en 16.
De invloed van Höch is zo'n stem die bekend voorkomt in het werk van
Matloga. Verder constateert de jury dat Matloga in zijn werk "echt een
nieuwe stem" laat horen.
231pGeef aan de hand van afbeelding 15 een argument voor het oordeel van
de jury dat Matloga inhoudelijk "echt een nieuwe stem" laat horen. Betrek
een aspect van de vormgeving en/of voorstelling in je antwoord.
opgave 3Een vrouwelijke blik op fotografie
Dora Maar (1907-1997) werd geboren in Parijs. Na een studie schilderkunst volgde ze er een opleiding in de fotografie en richtte ze haar eigen fotostudio op. Haar werk viel op door de toepassing van fotomontage en een vernieuwende stijl. Ze was een van de weinige vrouwelijke kunstenaars die deelnam aan tentoonstellingen waar werk te zien was van surrealisten.
Op afbeelding 17 zie je Zonder titel (Hand-schelp) uit 1934. In de
foto(montage) zie je een schelp op het strand, waaruit een hand van een
etalagepop steekt.
Bekijk afbeelding 17.
Kenmerkend voor het surrealisme is het effect van vervreemding. Zo
dragen de donkere wolken bij aan de mysterieuze sfeer op het strand.
242pGeef twee andere aspecten van de voorstelling die bijdragen aan het
effect van vervreemding.
figuur 5
In de kunstgeschiedenis wordt het werk van Dora Maar op afbeelding 17
in verband gebracht met het beroemde schilderij van Botticelli,
De geboorte van Venus, uit de vijftiende eeuw. Je ziet dit werk op
figuur 5.
Bekijk afbeelding 17 en figuur 5.
De voorstelling op figuur 5 is gebaseerd op een verhaal uit de mythologie.
Venus, de godin van de liefde, werd geboren uit het schuim van de zee.
Stelling: het is goed mogelijk dat het werk van Dora Maar op afbeelding
17 is gebaseerd op het schilderij van Botticelli.
252pGeef aan de hand van afbeelding 17 twee argumenten die deze stelling
ondersteunen.
Bekijk afbeelding 17.
Door middel van lichtwerking weet Dora Maar in deze fotomontage een
geheimzinnige sfeer op te roepen.
262pBeschrijf twee aspecten van de lichtwerking die bijdragen aan deze
geheimzinnige sfeer.
figuur 6
Model Assia, het originele negatief is omgekeerd tot een positief beeld.
Voor haar fotomontages gebruikte Dora Maar foto's die ze maakte van
zichzelf of van (bevriende) modellen, zoals op figuur 6. In de donkere
kamer (doka) experimenteerde Dora met de negatieven. Ze belichtte de
negatieven soms meerdere keren of bewerkte ze met diverse materialen
alvorens ze af te drukken op papier.
Op afbeelding 18, 19 en 20 zie je drie verschillende negatieven die
Dora Maar in 1935 bewerkte door ze te bekrassen en/of te beschilderen.
Bekijk afbeelding 18, 19 en 20 en figuur 6.
Door het negatief te bewerken verandert de voorstelling.
272pGeef hiervan twee verschillende voorbeelden. Betrek de bewerking in je
antwoord.
Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.
Bekijk afbeelding 18 tot en met 20.
De werken zijn te zien als een commentaar op het klassieke
schoonheidsideaal van de vrouw, zoals verbeeld in het schilderij van
Botticelli op figuur 5.
282pLeg dit uit aan de hand van figuur 5 en afbeelding 18, 19 en/of 20.
Op afbeelding 21 en 22 zie je twee foto's van de Amerikaanse fotograaf Nan Goldin (1953) afkomstig uit de serie The Ballad of Sexual Dependency (Ballade van seksuele afhankelijkheid). De serie omvat meer dan 700 foto's die gemaakt zijn in de jaren tachtig van de vorige eeuw. Ze fotografeerde haar vriendenkring van kunstenaars, artiesten en leden uit de underground scene van New York. In haar werk komen thema's aan bod zoals liefde, vriendschap, verlies en verslaving.
Bekijk afbeelding 21 en 22.
Je kunt aan de foto's zien dat ze een momentopname zijn uit het leven
van deze vriendenkring en/of dat ze er een direct inkijkje in geven.
293pNoem drie voorbeelden waaraan je dit kunt zien.
In de jaren zeventig had Goldin een kunstopleiding gevolgd in Boston
(Verenigde Staten). Zij zag haar foto's als kunstwerken, maar het
kunstpubliek beschouwde haar werk niet als kunst.
301pGeef een verklaring waarom de kunstwereld toen weinig belangstelling
had voor het werk van Goldin.
