Eindexamen biologie vmbo bb 2014 tijdvak 1

bij dit examen

Meerkeuzevragen − Omcirkel het goede antwoord (voorbeeld 1). − Geef verbeteringen aan volgens voorbeeld 2 of 3. A A • B • X B B • X B (1) (2) (3) C • C D D Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde organismen.

opgave 1Bijen

Voor het trillen van de vleugels is energie nodig. Deze energie komt vrij bij de verbranding van glucose. Daarbij ontstaat ook warmte. • Vul in het schema van de verbranding de ontbrekende stoffen in. glucose + ……………….. → koolstofdioxide + ………….. + energie

In het land Andorra zijn bijen actiever dan in Nederland. In de grafieken staan gegevens over de neerslag, de buitentemperatuur en het aantal zonuren per dag in Andorra. jan feb mrt apr mei juni juli aug sept okt nov dec gemiddelde buitentemperatuur (°C) jan feb mrt apr mei juni juli aug sept okt nov dec maand 8 aantal zonuren 6 4 2 0 jan feb mrt apr mei juni juli aug sept okt nov dec maand • Wat was de gemiddelde buitentemperatuur in de maand juli? Gebruik hiervoor de gegevens uit de grafieken. ..................................................................................................................

opgave 2Watermunt

Paul ziet langs een sloot een sterk geurende plant met paarse bloemen. De plant heeft de geur van pepermunt en heet watermunt. De plant heeft ook uitlopers.

31p

Watermuntplanten hebben kenmerken van insecten-bestuivers.

Noteer zo’n kenmerk dat in de informatie wordt gegeven.

..................................................................................................................

41p

Hoe vindt de voortplanting bij watermuntplanten plaats?

alleen geslachtelijk

alleen ongeslachtelijk

geslachtelijk en ongeslachtelijk

52p

Je ziet een schematische tekening van een plantencel.

De tekening is nog niet af.

Teken en benoem een ontbrekend deel.

opgave 3Verteren door de eeuwen heen

Een paar eeuwen geleden kende men het menselijk lichaam nog maar nauwelijks. Sindsdien is er veel onderzoek aan het menselijk lichaam gedaan. Door deze onderzoeken weten we tegenwoordig goed hoe wij in elkaar zitten.

61p

Op deze prent uit de zeventiende eeuw staan organen afgebeeld,

waaronder die van de spijsvertering.

Wat wordt met letter P aangegeven?

de darm

de lever

de maag

71p

Een knedende beweging duwt de voedselbrij door het

spijsverteringsstelsel.

Hoe heet deze knedende beweging?

..................................................................................................................

opgave 4Wat is het warm!

Bram is met zijn ouders op vakantie aan het strand in Nederland. De zon schijnt en het is erg warm. Bram smeert zich in met zonnebrandcrème om zich tegen de zon te beschermen.

81p

De huid bevat een stof die het lichaam tegen de zonnestraling beschermt.

Welke stof is dit?

pigment

talg

vet

zweet

91p

Bram krijgt een rode kleur van de warmte.

Waardoor ontstaat deze rode kleur?

Bloedvaten in Brams huid worden nauwer en er stroomt meer bloed

door.

Bloedvaten in Brams huid worden nauwer en er stroomt minder bloed

door.

Bloedvaten in Brams huid worden wijder en er stroomt meer bloed

door.

Bloedvaten in Brams huid worden wijder en er stroomt minder bloed

door.

101p

Hoewel het oppassen is in de zon, is zon op de huid ook belangrijk voor

het maken van vitamine D. Uit onderzoek blijkt dat de zon minstens

zonkracht 3 moet hebben voordat het lichaam vitamine D maakt.

jan feb mrt apr mei juni juli aug sept okt nov dec

De grafiek toont de zonkracht in Nederland in de loop van het jaar.

Noteer de namen van de maanden waarin ons lichaam met behulp van

de zon vitamine D maakt.

de maanden:.............................................................................................

111p

Na een aantal dagen voelt Bram zich niet zo lekker. Hij heeft griep en

koorts. Door de werking van witte bloedcellen herstelt Bram van deze

griep.

In de tekening zijn drie verschillende typen bloeddeeltjes te zien.

Welke letter geeft een witte bloedcel aan?

letter Q

letter R

letter S

121p

De zieke Bram moet overgeven.

Door welk deel van het verteringsstelsel gaat het voedsel van zijn maag

naar zijn mond?

door zijn dikke darm

door zijn dunne darm

door zijn endeldarm

door zijn slokdarm

opgave 5Een hond

Een jonge vrouwtjeshond wordt tussen de zes en achttien maanden voor het eerst loops. Dit betekent dat ze vruchtbaar wordt. Een vrouwtjeshond kan twee keer per jaar loops worden. Zo’n periode duurt ongeveer drie weken. De ovulatie kan van dag negen tot en met dag twaalf plaatsvinden. Als tijdens deze dagen gepaard wordt, kan het vrouwtje zwanger worden. De bevruchting vindt bij de hond plaats in hetzelfde orgaan als bij de mens. Soms haalt men bij een hond de eierstokken en de baarmoeder weg. Dit heet castratie.

131p

In welk orgaan van een vrouwtjeshond vindt bevruchting van een eicel

plaats?

in de baarmoeder

in de vagina

in een eierstok

in een eileider

141p

Bij vrouwtjeshonden wordt vaak gekozen voor castratie, in plaats van

sterilisatie zoals bij de mens wel gebruikelijk is.

Wat gebeurt er bij sterilisatie?

het doorknippen van eierstokken

het doorknippen van eileiders

het doorknippen van urineleiders

151p

In de eierstokken rijpen eicellen.

Noteer een andere functie van de eierstokken.

..................................................................................................................

161p

De afbeelding toont de geslachtsorganen van een vrouwtjeshond.

Na een paring raakt een eicel bevrucht.

Waar nestelt een embryo zich in?

in de baarmoeder

in de vagina

in een eierstok

in een eileider

171p

Zaadcellen leven maximaal drie dagen. Een rijpe eicel moet na de

ovulatie binnen 24 uur bevrucht worden.

Hieronder zie je in een tijdbalk de drie weken die een vrouwtje loops is.

Kruis de dagen aan waarop geslachtsgemeenschap tot bevruchting

kan leiden.

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21

181p

Een hond wordt op 9 januari 2014 bevrucht.

Haar zwangerschap duurt 63 dagen.

In de kalender zie je de weeknummers boven de dagen van de week.

Omcirkel het nummer van de week waarin het vrouwtje bevalt.

opgave 6Reflex

Michiel fietst. Hij ziet een zwart stipje aankomen. Hij sluit zijn ogen voordat hij er erg in heeft. Hij voelt iets tegen zijn gesloten oog aankomen. “Hé, een vlieg”, denkt hij.

191p

Welke van de volgende handelingen is een reflex?

het denken van: “Hé, een vlieg”

het sluiten van de ogen

het voelen van de vlieg

het zien van een zwart stipje

201p

Waar in het centraal zenuwstelsel wordt hij zich bewust van de vlieg?

in zijn grote hersenen

in zijn hersenstam

in zijn kleine hersenen

211p

Michiels ooglid beschermt zijn oog tegen uitdroging.

Noteer nog een deel waardoor het oog niet uitdroogt.

..................................................................................................................

221p

Je ziet een afbeelding van onder andere

het oog.

Welk deel geeft de iris aan?

deel Q

deel R

deel S

deel T

opgave 7Wolven in Europa

Welk type kiezen heeft een wolf? A kiezen A B kiezen B C kiezen C

Maak met behulp van bovenstaande informatie een voedselketen met vier organismen. .......................... → .................... → ..................... → ...........................

De wolf is een vleeseter. Vlees bevat veel eiwitten. Welk sap helpt bij de vertering van eiwitten? A gal B maagsap C speeksel

Eiwitten worden door het lichaam gebruikt als bouwstof en brandstof. • Kruis aan welke voedingsstoffen ook als brandstof gebruikt worden en welke niet. koolhydraten wel niet mineralen vetten

opgave 8Muggen in Nederland

Veel mensen vinden muggen vervelend. Dat komt doordat van sommige soorten muggen de vrouwtjes bloed nodig hebben voor het aanmaken van de eitjes. Dit bloed zuigen ze onder andere bij mensen. Determineertabel muggen 1 a Het achterlijf is kleiner dan 1 cm ---------------------------- ga naar 2 b Het achterlijf is groter dan 1 cm ----------------------------- ga naar 4 2 a Het achterlijf heeft één kleur --------------------------------- dansmug b Het achterlijf heeft meerdere kleuren ---------------------- ga naar 3 3 a De poten hebben strepen ------------------------------------- tijgermug b De poten hebben één kleur ---------------------------------- steekmug 4 a Het achterlijf is zwart ------------------------------------------- steltmug b Het achterlijf is licht gekleurd --------------------------- langpootmug

271p

Welke mug is afgebeeld in de informatie? Gebruik de determineertabel.

dansmug

tijgermug

steekmug

steltmug

langpootmug

282p

Bij het zoeken van een geschikte plek om bloed te zuigen gaan muggen

af op de lichaamswarmte en de lichaamsgeur. Als het vrouwtje een goede

plek heeft gevonden, boort ze een gaatje in de huid en spuit er een beetje

speeksel in. Hierna zuigt ze het bloed op.

Het speeksel van de mug stopt de werking van de bloedplaatjes.

Wat is het voordeel hiervan voor de muggen? Leg je antwoord uit.

voordeel:...................................................................................................

..................................................................................................................

uitleg:.........................................................................................................

..................................................................................................................

291p

Planten maken nectar om insecten, zoals de mug, te lokken.

Waarvoor lokken planten insecten?

alleen voor het overbrengen van mannelijke geslachtscellen

alleen voor het overbrengen van vrouwelijke geslachtscellen

voor het overbrengen van vrouwelijke en mannelijke geslachtscellen

opgave 9De wollige beerrups

Bij de poolcirkel groeien poolwilgen. Deze wilgen hebben slechts een paar weken per jaar bladeren. De wollige beerrupsen leven van deze bladeren. Tijdens deze weken groeit de rups onvoldoende om zich te verpoppen. Na 14 jaar is de wollige beerrrups wel groot genoeg om te verpoppen.

301p

Door welk proces in de bladeren van poolwilgen ontstaat voedsel voor de

rupsen?

fotosynthese

verbranding

vertering

311p

Als de bladeren na de lange winter aan poolwilgen verschijnen, komen bij

de rupsen allerlei levensverschijnselen weer op gang, waaronder de

ademhaling.

Hoe nemen rupsen zuurstof op?

met de huid

met de kieuwen

met de longen

met de tracheeën

321p

Noteer naast ademhaling nog twee andere levenskenmerken van rupsen.

levenskenmerk:.........................................................................................

opgave 10De ziekte van Crohn

De ziekte van Crohn is een ontsteking van het maag- en darmstelsel. De ontsteking veroorzaakt allerlei klachten, zoals vermoeidheid. Die vermoeidheid wordt vooral veroorzaakt doordat het lichaam te weinig voedingsstoffen in het bloed opneemt.

331p

Welk lichaamsdeel neemt de meeste voedingsstoffen op in het bloed?

deel Q