bronnen

Eindexamen biologie vmbo kb 2005, tijdvak 1

bij dit examen

Meerkeuzevragen
Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op.
Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde organismen.

opgave 1ORGAANSTELSELS

In de afbeelding hieronder zijn delen van verschillende orgaanstelsels weergeven.
Een aantal organen is met cijfers aangegeven.
figuur bij de opgave
12p
Geef de cijfers en de bijbehorende namen van twee organen uit de afbeelding die
behoren tot het verteringsstelsel.
22puitwerkbijlage
Op de uitwerkbijlage staat een tabel.
Geef in de tabel op de uitwerkbijlage aan met welk cijfer het hart en een armspier
worden aangegeven. Vul ook de namen van de orgaanstelsels in waartoe deze
organen behoren.

opgave 2BIJSCHILDKLIEREN

In de afbeelding hieronder is onder andere de achterzijde van het strottenhoofd met de schildklier weergegeven.
31p
Achter de schildklier bevinden zich bij de mens vier bijschildkliertjes. Deze kliertjes maken
een hormoon dat de hoeveelheid calcium (kalkzouten) in het bloed regelt.
Calcium is vooral belangrijk voor de opbouw van een bepaald orgaanstelsel.
Welk orgaanstelsel is dit?
41p
Bij een patiënt is er een afwijking aan één van de bijschildkliertjes, waardoor dit kliertje te
veel hormoon maakt. Het kliertje moet tijdens een operatie verwijderd worden.
Vóór de operatie wordt eerst een CT-scan, een soort röntgenfoto, gemaakt van de hals.
De afbeelding hieronder is zo’n foto waarop een dwarsdoorsnede van een deel van de
hals is te zien.
figuur bij de opgave
Welk orgaan bevindt zich op de plaats die aangegeven is met P?
A de luchtpijp
B de slokdarm
C het ruggenmerg

opgave 3ADEMHALING BIJ PAARDEN

Paarden kunnen niet door hun mond ademen. Ze ademen alleen door hun neus. Het gehemelte is lang en zacht en sluit achter in de mond de luchtwegen af (zie de afbeelding hieronder).
52p
Mensen kunnen wel door de mond ademen, maar ademhalen door de neus heeft een
aantal voordelen.
Noem twee voordelen van het ademhalen door de neus.
61p
Als een paard inademt, gaat de lucht de luchtpijp in. Net als bij de mens vertakt de
luchtpijp zich.
Hoe heten de eerste twee vertakkingen van de luchtpijp?
71p
Bij paarden kan een afwijking voorkomen die cornage wordt genoemd.
De stembanden werken dan niet meer goed en als de lucht langs de stembanden stroomt,
ontstaat een hoog geluid.
Cornage ontstaat door een beschadiging van uitlopers van zenuwcellen die impulsen
geleiden naar spieren in het strottenhoofd.
Zijn de zenuwcellen die hierboven genoemd worden bewegingszenuwcellen of
gevoelszenuwcellen? Leg je antwoord uit.

opgave 4BEENMERG

81p
Bloeddeeltjes worden gevormd in het rode beenmerg. In de afbeelding is een
lengtedoorsnede van een dijbeen weergegeven.
figuur bij de opgave
Welke letter geeft de plaats aan waar het rode beenmerg zich bevindt?
A letter P
B letter Q
C letter R
91p
Het vermogen van het beenmerg om bloeddeeltjes te maken, neemt af naarmate je ouder
wordt. De afname is in verschillende botten niet gelijk (zie de afbeelding).
100 Legenda: percentage wervelkolom bloedcellen borstbeen 75 ribben dijbeen scheenbeen 50 25 2 4 6 8101214161820 30 40 50 jaren
In welk bot worden bij iemand die ouder is dan 25 jaar geen bloeddeeltjes meer
gemaakt? Gebruik de gegevens uit het diagram.

opgave 5BOLLETJESSLIKKERS

101p
Sommige smokkelaars vervoeren drugs in hun lichaam. De drugs, meestal cocaïne,
worden verpakt in de vorm van bolletjes van een paar centimeter groot, die worden
ingeslikt. Als zo’n ingeslikt bolletje kapot gaat, komt de cocaïne in het bloed van de
smokkelaar terecht. De bloeddruk stijgt dan snel en bloedvaten verkrampen door het
plotseling samentrekken van kringspieren in de wand. Het gevolg kan een hartinfarct of
een herseninfarct zijn.
Leg uit dat door verkramping van bloedvaten een herseninfarct kan ontstaan.
111p
Als een bolletje in de dunne darm is geknapt, komt de cocaïne onder andere terecht in de
hersenen.
In de afbeelding is schematisch de bloedsomloop van de mens weergegeven.
figuur bij de opgave
Komt de cocaïne op weg van de dunne darm naar de hersenen door een holle ader? En
komt de cocaïne dan door een longader?
A door geen van beide bloedvaten
B alleen door een holle ader
C alleen door een longader
D zowel door een holle ader als door een longader
121p
Een ander gevaar voor de gezondheid van de bolletjesslikker is, dat de bolletjes in het
verteringskanaal kunnen blijven steken. Dit kan bijvoorbeeld gebeuren vóór de
maagportier of vóór de klep van Bauhini. De klep van Bauhini bevindt zich bij de overgang
van de dunne darm naar de dikke darm.
In de afbeelding is een deel van het verteringskanaal weergegeven.
figuur bij de opgave
Welke letter in de afbeelding geeft de plaats van de klep van Bauhini aan?
A letter P
B letter Q
C letter R
132p
Als ingeslikte bolletjes vóór de klep van Bauhini blijven steken, kan de inhoud van de
dunne darm niet meer doorstromen naar de dikke darm. Daarom eet en drinkt een
smokkelaar ná het slikken van de bolletjes bijna niets. Maar de dunne darm kan ook
openbarsten door het ophopen van vocht dat door bepaalde organen wordt geproduceerd.
Noem twee verschillende organen die vocht produceren dat in het verteringskanaal
terechtkomt.

opgave 6INFECTIEZIEKTEN

Op een internet site van de GGD is de volgende tekst te lezen.
1 Infectieziekten zijn besmettelijke ziekten die kunnen ontstaan nadat
ziekteverwekkers, meestal micro-organismen, het lichaam zijn
binnengedrongen.
2 Ziekteverwekkers kunnen niet zomaar het lichaam binnendringen. Ze
worden onder andere tegengehouden door de huid of door de slijmvliezen.
Lukt het om toch binnen te dringen, dan wil dat nog niet zeggen dat je ook
ziek wordt.
3 Na een infectie zetten afweercellen en antistoffen de aanval tegen de
binnendringers in. Het duurt enige tijd voordat zo’n afweerreactie van het
lichaam goed op gang komt. Gedurende deze periode vermenigvuldigen de
ziekmakende organismen zich wel, maar er zijn er dan nog te weinig om je
ziek te maken. De tijd tussen de besmetting en de eerste
ziekteverschijnselen wordt de incubatietijd genoemd.
142p
In alinea 1 wordt gesproken over micro-organismen.
Noem twee groepen micro-organismen die ziekten kunnen veroorzaken.
151p
In alinea 2 staat dat slijmvliezen ziekteverwekkers tegenhouden. Dit geldt onder andere
voor de slijmvliezen van het verteringskanaal. Ziekteverwekkers worden in het
verteringskanaal ook onschadelijk gemaakt door stoffen in verteringssappen.
Noem een verteringssap dat stoffen bevat die ziekteverwekkers doden.
161p
Tijdens de incubatietijd van een infectieziekte (laatste regel van alinea 3) zijn er geen
ziekteverschijnselen.
Veel infectieziekten zijn besmettelijk.
Leg uit dat tijdens de incubatietijd van zo’n besmettelijke ziekte, de ziekte kan worden
overgedragen op andere personen.

opgave 7MAAGZWEER

Een maagzweer is een wondje in de maagwand.
Het kan flink wat pijn veroorzaken.
171p
Zo’n zweer bevindt zich meestal bij de maagportier, een kringspier aan het eind van de
maag.
Gaat er meer of minder voedsel vanuit de maag naar de twaalfvingerige darm als de
maagportier zich samentrekt? Leg je antwoord uit.
181p
Een maagzweer wordt meestal veroorzaakt door de bacterie H. pylori.
Tijdens een maagonderzoek wordt bij een patiënt wat weefsel van een maagzweer
weggenomen. In de afbeelding hieronder zijn enkele cellen weergegeven die in dit
weefsel aangetroffen worden.
figuur bij de opgave
Kunnen deze cellen bacteriën zijn? En kunnen het cellen van de patiënt zijn?
A Het kunnen geen bacteriën zijn, maar wel cellen van de patiënt.
B Het kunnen wel bacteriën zijn, maar geen cellen van de patiënt.
C Het kunnen zowel bacteriën als cellen van de patiënt zijn.

opgave 8WINTERRUST

De Grizzlybeer heeft in de zomer een lichaamstemperatuur van ongeveer
37 oC. In de winter liggen de dieren meestal in hun holen te slapen.
Hun lichaamstemperatuur daalt dan tot ongeveer 31 oC.
Af en toe verlaten ze hun hol om voedsel te zoeken.
191p
Als de beer tijdens de winterrust ligt te slapen, is ook de hartslagfrequentie anders dan
tijdens het slapen in de zomer.
Is het aantal hartslagen per minuut dan groter of kleiner dan in de zomer? Leg je
antwoord uit.
201p
Vóór de winter slaat de Grizzlybeer een vetvoorraad op in zijn lichaam.
Waar wordt in het lichaam veel vet opgeslagen?
A in de opperhuid
B in de lederhuid
C in het onderhuids bindweefsel
211p
Het opgeslagen vet dient onder andere als reservevoedsel.
Noem nog een andere functie van de vetvoorraad.

opgave 9NIERSTENEN

Als bepaalde stoffen in de urine niet goed oplossen, klonteren ze samen en ontstaan er nierstenen. Nierstenen ontstaan vooral in het nierbekken. Kleine nierstenen worden meestal met de urine afgevoerd en veroorzaken…

Als bepaalde stoffen in de urine niet goed oplossen, klonteren ze samen en ontstaan er nierstenen. Nierstenen ontstaan vooral in het nierbekken. Kleine nierstenen worden meestal met de urine afgevoerd en veroorzaken geen problemen. In de afbeelding hieronder is een deel van het uitscheidingsstelsel weergegeven.

222p
Als kleine nierstenen worden uitgeplast, passeren ze enkele delen van het
uitscheidingsstelsel.
Welke delen van het uitscheidingsstelsel passeren nierstenen die uitgeplast worden
achtereenvolgens?
Schrijf je antwoord zo op:
nierbekken …………………..……………………..………………………..
231p
Om de afvoer van kleine nierstenen te bevorderen, wordt aangeraden veel te drinken.
Leg uit waardoor veel drinken het afvoeren van niersteentjes bevordert.

opgave 10ONTBIJTEN

Scholieren blijken regelmatig het ontbijt over te slaan of slecht te ontbijten.
De afdeling Jeugdgezondheidszorg van de GGD in Amsterdam heeft een
onderzoek gedaan naar de ontbijtgewoonten van schoolkinderen.
Hierbij werden kinderen ingedeeld in drie groepen: geen ontbijt, slecht ontbijt en
goed ontbijt.
Een deel van de resultaten van het onderzoek staat in onderstaande tabel.
Een ontbijt wordt slecht genoemd als het alleen bestaat uit thee, koffie, water of
frisdrank, en soms wat snoep.
Leeftijdsgroep Geen ontbijt (%) Slecht ontbijt (%) 5-6 jarigen 2,2 3,8 11-12 jarigen 4,8 8,1 13-15 jarigen 14,7 10,0
242p
In de tabel staat niet vermeld hoeveel procent van elke groep wel goed heeft ontbeten.
Hoeveel procent van de kinderen uit de groep van 13-15 jarigen heeft wel goed
ontbeten? Leg je antwoord uit met een berekening waarbij je gegevens uit de tabel
gebruikt.
251p
De voedingswijzer (zie onderstaande afbeelding) is een hulpmiddel voor het samenstellen
van een gezonde maaltijd.
Het ontbijt van Janneke bestaat uit twee bruine boterhammen met boter, kaas en ham.
Dit ontbijt voldoet niet aan de richtlijnen van de voedingswijzer.
Waarmee zou Janneke haar ontbijt moeten aanvullen, zodat het wel aan de richtlijnen
van de voedingswijzer voldoet?
A met een gekookt ei
B met een glas melk
C met een glas sinaasappelsap
D met een kopje thee met suiker

opgave 11OORMIJTEN

Veel oorontstekingen bij honden en katten worden veroorzaakt door oormijten. Oormijten zijn microscopisch kleine diertjes. Ze leven in de uitwendige gehoorgangen van honden en katten. Ze voeden zich met oorsmeer en…

Veel oorontstekingen bij honden en katten worden veroorzaakt door oormijten. Oormijten zijn microscopisch kleine diertjes. Ze leven in de uitwendige gehoorgangen van honden en katten. Ze voeden zich met oorsmeer en huidschilfers. Door hun aanwezigheid prikkelen ze het oor van de hond of kat tot de productie van extra oorsmeer. Hierin leggen de oormijten eitjes, die na ongeveer twee weken uitkomen. In de afbeelding hieronder is schematisch een doorsnede van het oor van een hond weergegeven.

261p
Welke letter geeft het deel aan waarin (volgens bovenstaande tekst) oormijten vooral
leven?
A letter P
B letter Q
C letter R
D letter S
271p
Om oormijten te bestrijden, brengt de dierenarts een zalf in de gehoorgangen aan bij de
hond of kat. Deze zalf doodt alleen de volwassen oormijten.
Leg uit dat deze zalf 14 dagen lang moet worden aangebracht.

opgave 12POLIO

Polio of kinderverlamming is een besmettelijke ziekte die wordt veroorzaakt door een virus. Het virus kan door hoesten overgebracht worden. Na een infectie vermenigvuldigt het virus zich in de slijmvliezen van de…

Polio of kinderverlamming is een besmettelijke ziekte die wordt veroorzaakt door een virus. Het virus kan door hoesten overgebracht worden. Na een infectie vermenigvuldigt het virus zich in de slijmvliezen van de keel en van het verteringskanaal. Met het bloed en via zenuwbanen kan het virus terechtkomen in de hersenstam en in bewegingszenuwcellen in het ruggenmerg. De afbeelding geeft onder andere een deel van het zenuwstelsel weer.

281p
Welke letter geeft de hersenstam aan?
A letter P
B letter Q
C letter R
D letter S
291p
Onderstaande afbeelding geeft een dwarsdoorsnede van het ruggenmerg weer waarin
schematisch drie zenuwcellen zijn getekend. De pijlen geven aan in welke richting
impulsen geleid worden.
figuur bij de opgave
Welke letter geeft een bewegingszenuwcel aan?
A letter P
B letter Q
C letter R

opgave 13ZIEKTE VAN MENIÈRE

Bij de ziekte van Menière is onder andere het evenwichtszintuig aangetast. Patiënten hebben last van duizeligheid en vallen soms om. Ook klagen ze over oorsuizingen en slechthorendheid. Onderzoek heeft aangetoond dat…

Bij de ziekte van Menière is onder andere het evenwichtszintuig aangetast. Patiënten hebben last van duizeligheid en vallen soms om. Ook klagen ze over oorsuizingen en slechthorendheid. Onderzoek heeft aangetoond dat de ziekte veroorzaakt wordt door veranderingen in het slakkenhuis van het oor. In de afbeelding is een tekening van onder andere het gehoororgaan te zien.

301p
Welke letter geeft het deel aan waarin zich het evenwichtszintuig bevindt?
A letter P
B letter Q
C letter R
311p
Noem een functie van het slakkenhuis.

opgave 14VITILIGO

Vitiligo is een aandoening waarbij onder andere de huid wit wordt, doordat pigmentcellen afsterven. Hierdoor ontstaan witte plekken in de huid.
321p
In de afbeelding hieronder is schematisch onder andere een stukje huid weergegeven.
figuur bij de opgave
In welk deel bevinden zich de pigmentcellen die bij Vitiligo afsterven?
A in deel P
B in deel Q
C in deel R
331p
Tegen welke schadelijke invloed uit het milieu beschermt het pigment in de huid?

opgave 15LICHAAMSLENGTE

341p
Niet iedereen wordt even lang. Hoe lang je wordt, hangt onder andere af van je erfelijke
aanleg.
Noem nog een andere factor waar het van af hangt hoe lang je wordt.
352p
De afbeelding hieronder is een oude foto van 176 soldaten. Ze zijn in groepen ingedeeld
afhankelijk van hun lengte (zie de tabel). Op de foto staan ze achter een bordje met hun
lengte.
147 150 153 156 159 162 165 168 171 174 177 180 183 186 189 192 lengte vanaf tot tot tot tot tot tot tot tot tot tot tot tot tot tot tot tot in cm 195 150 153 156 159 162 165 168 171 174 177 180 183 186 189 192 195…

147 150 153 156 159 162 165 168 171 174 177 180 183 186 189 192 lengte vanaf tot tot tot tot tot tot tot tot tot tot tot tot tot tot tot tot in cm 195 150 153 156 159 162 165 168 171 174 177 180 183 186 189 192 195 aantal 1 0 0 1 5 7 8 22 25 26 27 17 11 17 4 4 1 soldaten

Maak een staafdiagram op het grafiekpapier van de uitwerkbijlage. Gebruik de
gegevens van de soldaten van 174 cm en langer.
361p
Hoeveel soldaten in de afbeelding zijn 186 cm of langer?
371p
Gemiddeld genomen begint de puberteit bij
jongens in Nederland als ze elf jaar zijn. Bij
sommige kinderen raakt die ontwikkeling
verstoord. Daardoor komen zij eerder in de
puberteit, soms al vóór hun achtste jaar. Dit wordt
veroorzaakt doordat de hypofyse niet goed werkt.
De afbeelding hiernaast is een doorsnede van het
hoofd.
Welke letter in de afbeelding geeft de hypofyse
aan?
A letter P
B letter Q
C letter R
D letter S
figuur bij de opgave
381p
Als kinderen in de puberteit komen, gaan ze sneller groeien dan vóór die tijd. Deze
plotselinge toename in groei wordt de ‘groeispurt’ genoemd.
In het diagram hieronder is de groei weergegeven van twee jongens: Adiel en Rob.
Adiel heeft een hypofyse die normaal werkt.
Rob is eerder in de puberteit gekomen door een niet goed werkende hypofyse.
210 Legenda: 200 Rob 190 180 170 160 150 140 130 120 110 100 90 80 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 leeftijd
Uit het diagram blijkt dat een jongen zoals Rob, die eerder in de puberteit komt, eerder
een groeispurt heeft dan een jongen met een normaal werkende hypofyse.
Leid uit het diagram nog een verschil in groei af tussen deze twee jongens.

opgave 16BEROEPSZIEKTEN

Lees eerst de bijlage met informatie 1 tot en met 4 en beantwoord dan vraag 39 tot en
met 49. Bij het beantwoorden van die vragen kun je de informatie gebruiken.
391puitwerkbijlage
Naar aanleiding van het diagram in informatie 1 worden twee uitspraken gedaan.
Deze twee uitspraken staan op de uitwerkbijlage.
Geef bij elke uitspraak met een kruisje aan of deze juist of onjuist is.
402p
In de tabel in informatie 1 staat het aantal meldingen van beroepsziekten in enkele
bedrijfstakken in het jaar 2000.
Hoeveel procent van deze meldingen waren meldingen van beroepsziekten in het
onderwijs? Leg je antwoord uit met een berekening.
412p
In informatie 2 worden enkele beroepsziekten van de longen genoemd.
Welke van deze beroepsziekten is besmettelijk? Leg je antwoord uit.
421p
In de afbeelding is schematisch onder andere het ademhalingsstelsel weergegeven.
figuur bij de opgave
Welke letter geeft een bronchiole aan?
A letter P
B letter Q
C letter R
431p
Men heeft ontdekt dat door bijen los te laten in kassen, de arbeidsomstandigheden in de
paprikateelt verbeterd kunnen worden. Na het loslaten van bijen (zie de afbeelding) neemt
het aantal allergische reacties bij werknemers met een paprikalong af.
figuur bij de opgave
Leg uit waardoor het aantal allergische reacties bij werknemers met een paprikalong
kleiner wordt, als er bijen in de kassen rondvliegen.
442p
Als bij een patiënt met een paprikalong een allergische reactie optreedt, vernauwen de
bronchiolen zich.
Noem twee stoffen die de bronchiolen nauwer laten worden. Gebruik hiervoor
informatie 2.
451p
Werknemers in de gezondheidszorg worden ingeënt tegen hepatitis B.
Als gevolg van zo'n inenting gaan bepaalde bloeddeeltjes antistoffen produceren.
Hoe heten de bloeddeeltjes die antistoffen produceren?
461p
Sinds 1976 zijn artsen verplicht alle gevallen van hepatitis B te melden. De resultaten van
de meldingen tot het jaar 2000 staan weergegeven in het diagram.
10 aantal meldingen per 100.000 inwoners 8 6 4 2
1976 1978 1980 1982 1984 1986 1988 1990 1992 1994 1996 1998 2000
jaartal
In het diagram is te zien dat het aantal gevallen van hepatitis B sinds 1981 sterk is
afgenomen. Uit de informatie kan afgeleid worden wat een oorzaak is voor deze afname.
Noem deze oorzaak.
471p
In de informatie worden verschillende beroepsziekten genoemd.
Welke ziekte wordt veroorzaakt door een virus?
A hepatitis B
B paprikalong
C tuberculose
481p
Uit de informatie blijkt dat bij het ontstaan van RSI onder andere het spierstelsel en het
zenuwstelsel betrokken zijn.
Welke twee andere orgaanstelsel spelen hierbij ook een rol volgens de tekst?
A het ademhalingsstelsel en het bloedvatenstelsel
B het ademhalingsstelsel en het bottenstelsel
C het bloedvatenstelsel en het bottenstelsel
491p
Bij RSI denken veel mensen aan het werken met computers.
Leg uit dat RSI ook kan ontstaan bij het werken aan een lopende band.
ga naar de volgende pagina einde