bronnen

Eindexamen biologie vmbo kb 2011, tijdvak 1

bij dit examen

Meerkeuzevragen
Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op.
Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde
organismen.

opgave 1Organen in de buikholte

figuur bij de opgave
In de afbeelding zijn enkele organen weergegeven die zich in de buikholte van
een mens bevinden. In deze organen worden afvalstoffen uit het bloed
verwijderd en afgevoerd met de urine. De urine wordt verzameld en tijdelijk
opgeslagen totdat je gaat plassen.
12puitwerkbijlage
In de informatie hierboven worden enkele taken van de organen in de afbeelding
genoemd. In een tabel op de uitwerkbijlage staan twee van deze taken.
In de afbeelding worden enkele delen aangegeven met de letters P, Q en R.
Welke twee van deze letters geven de delen aan met de taken die in de
tabel worden genoemd? Geef je antwoord door de twee letters in te vullen in
de tabel op de uitwerkbijlage.
21p
Als je plast, wordt de urine afgevoerd door het deel dat in de afbeelding
aangegeven wordt met de letter S.
Hoe heet het orgaan dat wordt aangegeven met S?

opgave 2Planten en dieren

31p
Zowel planten als dieren hebben weefsels en organen.
In de afbeelding is een cel uit een plantaardig weefsel schematisch
weergegeven.
Enkele delen zijn met letters aangegeven.
figuur bij de opgave
Welke twee letters geven delen aan die ook aangetroffen kunnen worden in
dierlijk weefsel?
A de letters P en Q
B de letters P en R
C de letters Q en R
41p
Een blad is een orgaan van een plant.
Noem een ander orgaan van een plant.

opgave 3Een determineertabel

52p
In een boek over planten die in en om het water leven, staat een
determineertabel.
Hieronder staat een deel van deze tabel.
Determineertabel voor een aantal planten in en om het water 1 a. Alle bladeren van de plant bevinden zich onder water................................................2 b. De plant heeft bladeren boven en/of op het…

Determineertabel voor een aantal planten in en om het water 1 a. Alle bladeren van de plant bevinden zich onder water................................................2 b. De plant heeft bladeren boven en/of op het water ......................................................5 2 a. De bladeren hebben een gladde rand ...........................................................waterpest b. De bladeren hebben geen gladde rand ......................................................................3 3 a. De bladeren zijn veervormig................................................................... aarvederkruid b. De bladeren zijn niet veervormig................................................................................4 4 a. De plant stinkt als je hem stuk wrijft..............................................................kranswier b. De plant stinkt niet als je hem stuk wrijft.......................................................hoornblad 5 a. De plant heeft bladeren die op het water drijven.........................................................6 b. De plant heeft bladeren die boven water uitsteken.....................................................7 6 a. De bladeren zijn klein e

Noem twee planten uit de determineertabel waarvan alle bladeren zich
onder water bevinden.

opgave 4De maretak

De maretak is een kleine struik die op takken van bepaalde bomen kan groeien
(zie de afbeelding).
maretak boomtak
De maretak neemt water en zouten op uit transportvaten van de boom. De plant
heeft het hele jaar door groene blaadjes. Vroeg in het voorjaar ontwikkelen zich
de bloemen van de maretak, voordat de boom waarop hij groeit bladeren heeft.
Een struik maretak heeft alleen mannelijke of alleen vrouwelijke bloemen. De
bloemen worden zowel door de wind als door insecten bestoven. In het najaar
ontwikkelen zich witte besjes die door vogels zoals lijsters gegeten worden. De
plakkerige zaadjes blijven aan een boom kleven en kunnen daar ontkiemen.
61p
De bloemen ontwikkelen zich vóórdat de boom waarop de maretak groeit,
bladeren heeft.
Leg uit wat het voordeel daarvan is voor de voortplanting van de maretak.
71p
Leg met behulp van de informatie hierboven uit hoe de zaden van de maretak
worden verspreid.

opgave 5Patatje zonder

Voor een praktische opdracht biologie moeten leerlingen gegevens over de
voedingswaarde van een voedingsmiddel opzoeken.
Daisy en Leon, allebei vijftien jaar oud, gaan hiervoor naar een snackbar. Ze
eten allebei een bakje patat. Op het bakje staan productgegevens. Ze willen die
voor hun opdracht gebruiken, maar ze snappen niet alles. Ze vragen uitleg aan
de patatbakker. Hun aantekeningen worden weergegeven in de afbeelding.
dit is per portie patat E = eiwit kJ 1421 kJ V = vet E 5 g K = koolhydraten Z = zout V 17 g K 42 g Z 1,3 g
Op school werken ze hun opdracht verder uit. Ze gebruiken daarbij
onderstaande informatie van het Voedingscentrum.
ADH = aanbevolen dagelijkse hoeveelheid leeftijd (jongens) energie (kJ/dag) eiwit (g/dag) 1 - 4 4 - 7 7 - 10 10 - 13 13 - 16 16 - 19 5.400 7.300 8.500 9.500 11.100 12.500 35 47 54 61 70 81
81p
Leon kijkt op het etiket hoeveel van de verschillende voedingsstoffen hij heeft
binnengekregen met het bakje patat.
Hoeveel gram eiwit moet de rest van zijn voeding die dag bevatten om aan
zijn ADH te komen?
92p
Op het bakje staat aangegeven hoeveel kJ aan energie het bakje patat levert.
Met de informatie van het Voedingscentrum rekent Leon uit, hoeveel procent dit
is van de ADH aan energie voor een jongen van zijn leeftijd.
Hoeveel procent van de ADH aan energie levert het bakje patat Leon op?
Leg je antwoord uit met een berekening.
101p
In de klas hangt een poster van de Schijf van Vijf. Patat wordt gemaakt van
aardappels en is ingedeeld in dezelfde groep als brood en rijst.
Verklaar met behulp van de informatie dat patat in die groep is ingedeeld.

opgave 6Zwanger worden?

111p
Kelly zoekt informatie voor een spreekbeurt over zwanger worden. In een
voorlichtingsfolder vindt ze de volgende tekst.
Zwanger worden Bij de vrouw komt eenmaal in de vier weken een eicel uit een eierstok vrij. Deze eicel kan maar gedurende twaalf uur bevrucht worden. Enkele dagen na een bevruchting vindt er een innesteling plaats.…

Zwanger worden Bij de vrouw komt eenmaal in de vier weken een eicel uit een eierstok vrij. Deze eicel kan maar gedurende twaalf uur bevrucht worden. Enkele dagen na een bevruchting vindt er een innesteling plaats. Als er geen bevruchting is, sterft de eicel. Twee weken later wordt het baarmoederslijmvlies afgebroken.

Hoe wordt het afbreken van het baarmoederslijmvlies genoemd?
122p
Kelly leest verder in de voorlichtingsfolder.
Een zwangerschap is te voorkomen door: 1 te verhinderen dat de zaadcellen in het lichaam van de vrouw komen, 2 te verhinderen dat er een eicel vrijkomt uit een eierstok, 3 te verhinderen dat er na een bevruchting…

Een zwangerschap is te voorkomen door: 1 te verhinderen dat de zaadcellen in het lichaam van de vrouw komen, 2 te verhinderen dat er een eicel vrijkomt uit een eierstok, 3 te verhinderen dat er na een bevruchting innesteling plaatsvindt.

In de voorlichtingsfolder worden drie manieren genoemd om een zwangerschap
te voorkomen: 1, 2 en 3.
In de tabel op de uitwerkbijlage staan drie voorbehoedmiddelen genoemd.
Op welke manier wordt bij elk van die voorbehoedmiddelen een
zwangerschap voorkomen? Geef je antwoord door elk van de cijfers 1, 2 en
3 op de juiste plaats in te vullen in de tabel op de uitwerkbijlage.

opgave 7Weefsels en organen

Weefsels die de buitenkant van het lichaam en de holten binnenin het lichaam bedekken, worden dekweefsels genoemd. De cellen van deze weefsels vormen een aaneengesloten laag. Onder dekweefsel bevindt zich weefsel met…

Weefsels die de buitenkant van het lichaam en de holten binnenin het lichaam bedekken, worden dekweefsels genoemd. De cellen van deze weefsels vormen een aaneengesloten laag. Onder dekweefsel bevindt zich weefsel met bloedvaten. In de afbeelding worden drie typen dekweefsel weergegeven. slijmlaag dode cellen slijmlaag Legenda: a = dekweefsel b = weefsel met bloedvaten

132p
De afbeelding hieronder is een foto van een torso. Drie delen worden met de
naam aangegeven.
huid luchtpijp slokdarm
De drie aangegeven lichaamsdelen staan in een tabel op de uitwerkbijlage.
Welk type dekweefsel bevindt zich in elk van de aangegeven delen?
Geef je antwoord door elk van de cijfers 1, 2 en 3 op de juiste plaats in te
vullen in de tabel op de uitwerkbijlage.
141p
In de afbeelding hieronder zijn schematisch enkele longblaasjes weergegeven.
De wand van de longblaasjes bestaat ook uit dekweefsel.
figuur bij de opgave
Waarmee zijn longblaasjes gevuld?
A met bloed
B met lucht
C met weefselvocht
151p
Op de foto van de torso is ook de lever te zien.
Tijdens inademing wordt de lever omlaag gedrukt.
Waardoor wordt dit veroorzaakt?
A door het samentrekken van buikspieren
B door het samentrekken van middenrifspieren
C door het samentrekken van tussenribspieren

opgave 8Ouder worden

161p
De samenstelling van het menselijk lichaam verandert met de leeftijd (zie het
diagram).
100 Legenda: gemiddelde overige weefsels samenstelling 90 botweefsel van het menselijk lichaam (%) vetweefsel 80 lichaamsvocht 70 60 50 40 30 20 10 0 25 jaar 70 jaar leeftijd
Hoe groot is het verschil in gemiddeld percentage vetweefsel tussen een
25-jarige en een 70-jarige volgens de gegevens in het diagram?
172p
In het verleden verloren veel mensen hun tanden en kiezen voordat ze de
middelbare leeftijd hadden bereikt. Het gebit was niet versleten, maar aangetast
door cariës (tandbederf). Nu komt er minder cariës voor en hebben de meeste
mensen tot op hoge leeftijd nog hun eigen gebit.
Noem twee oorzaken waardoor er tegenwoordig minder cariës voorkomt.
181p
Bij veel oudere mensen treedt slagaderverharding op. De wanden van de
slagaders worden dikker en harder, waardoor de bloedvaten nauwer worden. Als
hierdoor een kransslagader afgesloten raakt, is een hartinfarct het gevolg.
In de afbeelding is het hart weergegeven.
figuur bij de opgave
Welke letter geeft een kransslagader aan?
A letter P
B letter Q
C letter R
D letter S
192p
Onder andere door slagaderverharding stijgt de bloeddruk bij het ouder worden
vaak te veel. Iemand met een te hoge bloeddruk krijgt het advies zijn
eetgewoonten aan te passen.
Noem nog twee andere veranderingen in leefstijl waardoor de kans op een
hoge bloeddruk verminderd wordt.

opgave 9Huidmondjes en fotosynthese

In de afbeelding wordt een deel van een blad met een huidmondje weergegeven. Overdag wordt via de huidmondjes koolstofdioxide opgenomen en gaat waterdamp het blad uit.
201p
Welke letter in de afbeelding geeft een cel aan waarin fotosynthese kan
plaatsvinden?
A letter P
B letter Q
C letter R
211p
Als er gevaar voor uitdroging is, wordt de opening van de huidmondjes kleiner of
gaan ze helemaal dicht.
Op een warme dag wordt bij een perzikboom gemeten hoeveel koolstofdioxide
er wordt opgenomen.
Ook wordt de hoeveelheid waterdamp gemeten die door de huidmondjes naar
buiten gaat.
De resultaten worden weergegeven in twee diagrammen.
hoeveelheid hoeveelheid water- opgenomen verlies koolstof- door de dioxide huid- door de mondjes huid- mondjes 0 2 4 6 8 10 12 14 16 18 20 22 24 0 2 4 6 8 10 12 14 16 18 20 22 24 tijd (uur) tijd (uur)
Zijn op tijdstip 7 de huidmondjes van de perzikboom open of gesloten?
Gaat er op dat moment koolstofdioxide door de huidmondjes naar binnen of naar
buiten?
A De huidmondjes zijn gesloten en er gaat geen koolstofdioxide naar binnen of
naar buiten.
B De huidmondjes zijn open en koolstofdioxide gaat naar binnen.
C De huidmondjes zijn open en koolstofdioxide gaat naar buiten.

opgave 10Een kringloop

Een leerling maakt een schema om een aantal processen in de koolstofkringloop weer te geven (zie de afbeelding). koolhydraten Q koolhydraten in een plant in een dier R P S T koolhydraten koolstofdioxide in dode resten
221p
Koolstof komt onder andere voor in koolhydraten in een dier.
Drie koolhydraten zijn: glucose, glycogeen en zetmeel.
Welke koolhydraten komen in cellen van een dier voor?
A alleen glucose en glycogeen
B alleen glucose en zetmeel
C alleen glycogeen en zetmeel
D glucose, glycogeen en zetmeel
231p
Eén van de pijlen in het schema stelt de fotosynthese voor.
Met welke letter is die pijl aangegeven?
A met letter P
B met letter Q
C met letter R
D met letter S
E met letter T
242p
Koolhydraten in dode resten worden afgebroken door reducenten.
Noem twee groepen reducenten.

opgave 11Een posterpresentatie

Stefan maakt een poster voor een presentatie over de vertering. Op de poster
heeft hij een schematische tekening gemaakt van het verteringskanaal. De
namen van de organen staan ernaast (zie de afbeelding).
mond speekselklier keelholte slokdarm lever maag galblaas alvleesklier P dunne darm dikke darm wormvormig aanhangsel endeldarm anus
251p
Stefan is vergeten op de poster de naam van het orgaan te schrijven dat
aangegeven is met de letter P.
Hoe wordt dit deel van de dunne darm genoemd?
Onder elk orgaan wil hij kort iets over de functie ervan schrijven.
Op zijn kladblaadje staan hierover de volgende aantekeningen.
Tekst 1: Hier worden enzymen en zoutzuur aan het voedsel toegevoegd. Tekst 2: In dit orgaan wordt onder andere gal gemaakt. Tekst 3: Op de binnenkant van dit deel bevinden zich darmvlokken. Darmsapklieren maken…

Tekst 1: Hier worden enzymen en zoutzuur aan het voedsel toegevoegd. Tekst 2: In dit orgaan wordt onder andere gal gemaakt. Tekst 3: Op de binnenkant van dit deel bevinden zich darmvlokken. Darmsapklieren maken enzymen. Het grootste deel van het verteerde voedsel wordt hier in het bloed opgenomen. Tekst 4: In dit deel leven veel darmbacteriën die stoffen in onverteerde resten afbreken. Ook wordt er veel water opgenomen in het bloed.

262p
Geef de namen van de organen waarbij hij Tekst 1 en Tekst 2 moet schrijven.
Schrijf je antwoord zó op:
Tekst 1 bij:.......................
Tekst 2 bij:.......................
271p
Welk orgaan in de afbeelding heeft de functies die Stefan bij Tekst 3 heeft
opgeschreven?
A de dunne darm
B de dikke darm
C de endeldarm
281p
In een bepaald deel van het verteringskanaal leven veel darmbacteriën (zie
Tekst 4).
Hebben darmbacteriën een celkern? En hebben ze een celwand?
A alleen een celkern
B alleen een celwand
C zowel een celkern als een celwand

opgave 12De alvleesklier

In de afbeelding zijn twee verschillende kliertjes weergegeven die zich in de alvleesklier bevinden. De cellen van de kliertjes geven stoffen af. Bij enkele cellen is dit met een pijltje aangegeven. cel P bloedvaatje…

In de afbeelding zijn twee verschillende kliertjes weergegeven die zich in de alvleesklier bevinden. De cellen van de kliertjes geven stoffen af. Bij enkele cellen is dit met een pijltje aangegeven. cel P bloedvaatje cel Q afvoerbuisje

291p
In de alvleesklier worden zowel hormonen als verteringsenzymen gemaakt.
Welke van die stoffen worden door cel P gemaakt?
En welke stoffen worden door cel Q gemaakt?
A Cel P maakt hormonen en cel Q maakt verteringsenzymen.
B Cel P maakt verteringsenzymen en cel Q maakt hormonen.
C Cel P en cel Q maken beide zowel hormonen als verteringsenzymen.
301p
De hormonen die in de alvleesklier gemaakt worden, spelen een rol bij het
regelen van het glucosegehalte van het bloed.
Geef de naam van een hormoon dat in de alvleesklier wordt gemaakt.

opgave 13Verminderde vruchtbaarheid

Een man en een vrouw proberen al drie jaar samen een kind te krijgen. Na een onderzoek blijkt dat het sperma van de man weinig zaadcellen bevat. De dokter raadt een bepaalde behandeling aan. In een laboratorium…

Een man en een vrouw proberen al drie jaar samen een kind te krijgen. Na een onderzoek blijkt dat het sperma van de man weinig zaadcellen bevat. De dokter raadt een bepaalde behandeling aan. In een laboratorium worden eerst zaadcellen en zaadvocht uit sperma van de man van elkaar gescheiden. De zaadcellen worden daarna rechtstreeks in de voortplantingsorganen van de vrouw gebracht.

312puitwerkbijlage
Op de uitwerkbijlage staan in een schema drie delen van de mannelijke
voortplantingsorganen genoemd.
Geef met een kruisje in dit schema aan waar zaadcellen worden gemaakt.
Geef ook met een kruisje aan waar zaadvocht wordt gemaakt.
321p
In de afbeelding worden de voortplantingsorganen van een vrouw weergegeven.
figuur bij de opgave
Om de kans op een bevruchting zo groot mogelijk te maken, wordt bepaald
wanneer de vrouw vruchtbaar is. Pas dan worden de zaadcellen in haar lichaam
gebracht.
Welke letter in de afbeelding geeft een plaats aan waar de eicel zich bevindt als
deze bevrucht kan worden?
A letter P
B letter Q
C letter R
D letter S

opgave 14De kikkererwt

peul opengemaakte bloem De kikkererwtenplant wordt in het Midden-Oosten al meer dan 8000 jaar geteeld. De bloemen zijn wit of paars. Uit een bloem groeit een vrucht, de zogenaamde peul, die twee of drie eetbare…

peul opengemaakte bloem De kikkererwtenplant wordt in het Midden-Oosten al meer dan 8000 jaar geteeld. De bloemen zijn wit of paars. Uit een bloem groeit een vrucht, de zogenaamde peul, die twee of drie eetbare kikkererwten bevat.

331p
In een peul van de plant bevinden zich erwten.
Uit welk deel van een bloem is een peul gegroeid?
A uit een stempel
B uit een vruchtbeginsel
C uit een zaadbeginsel
341p
Uit een bepaalde bloem ontwikkelt zich een peul met drie kikkererwten.
Hoeveel stuifmeelkorrels zijn er ten minste in de bloem terechtgekomen om
deze peul te kunnen vormen?
351p
In onderstaande tabel wordt de voedingswaarde van kikkererwten vergeleken
met die van doperwten.
analyse per 100 gram voedingsmiddel
  eiwit (g) koolhydraten (g) vet (g) mineralen vitaminen doperwten 5 10 0,3 calcium, ijzer B1, B2 en C kikkererwten 20 55 5,0 calcium, ijzer, magnesium, kalium, zink B1, B6, B11
Hoeveel gram doperwten bevat evenveel eiwit als 100 gram kikkererwten?
Gebruik de gegevens uit de tabel.

opgave 15Sclerosteose

Sclerosteose is een zeldzame, erfelijke aandoening die tot gevolg heeft dat botten blijven doorgroeien. Een gevolg van deze aandoening is doofheid. Doordat de gehoorzenuwen worden afgekneld door de steeds dikker…

Sclerosteose is een zeldzame, erfelijke aandoening die tot gevolg heeft dat botten blijven doorgroeien. Een gevolg van deze aandoening is doofheid. Doordat de gehoorzenuwen worden afgekneld door de steeds dikker wordende botten van de schedel, wordt de impulsgeleiding verstoord

361p
In de afbeelding is de bouw van een oor weergegeven.
figuur bij de opgave
Welke letter geeft een gehoorzenuw aan?
A letter P
B letter Q
C letter R
371p
Door het afknellen van een gehoorzenuw wordt de impulsgeleiding verstoord.
In een gehoorzenuw bevinden zich uitlopers van gevoelszenuwcellen.
Geleiden deze uitlopers impulsen vanuit de hersenen naar het oor?
En geleiden deze uitlopers impulsen vanuit het oor naar de hersenen?
A alleen vanuit de hersenen naar het oor
B alleen vanuit het oor naar de hersenen
C in beide richtingen

opgave 16Hart en spieren

Ramzi zoekt op internet informatie voor zijn spreekbeurt over bloed.
Hij vindt onder andere de volgende afbeelding.
Je hart pompt bloed met zuurstof en voedingsstoffen naar de speiren Bij spierarbeid worden zuurstof en voedings- stoffen uit het bloed verbruikt. De afvalstoffen die hierbij vrijkomen, worden via het bloed afgevoerd.
381p
Door welk bloedvat wordt zuurstofrijk bloed het hart uit gevoerd op weg naar de
spieren?
A door de aorta
B door een holle ader
C door een longader
D door een longslagader
391p
Eén van de afvalstoffen die het bloed uit de spieren afvoert, is koolstofdioxide.
Het hart pompt het bloed naar de organen die dit uit het bloed verwijderen.
Geef de naam van de organen die koolstofdioxide uit het bloed verwijderen.

opgave 17Vleermuizen

Lees eerst informatie 1 tot en met 6 en beantwoord dan vraag 40 tot en met 50.
Bij het beantwoorden van die vragen kun je de informatie gebruiken.
402p
In informatie 1 worden verschillende soorten voedsel van vleermuizen genoemd.
In de afbeelding hieronder wordt de kaak van een bepaalde vleermuis
weergegeven.
figuur bij de opgave
Wat voor soort voedsel eet deze vleermuis? Noem een eigenschap van het
gebit in de afbeelding waaraan je dat kunt zien.
412p
In de vleugels van een vleermuis bevinden zich delen van het bottenstelsel.
Noem nog twee andere orgaanstelsels waarvan zich volgens de informatie
delen in de vleugels bevinden.
422p
In de afbeelding van informatie 2 zijn zeven organen in het lichaam van een
vleermuis met een cijfer aangegeven. Enkele van deze organen behoren tot het
uitscheidingsstelsel.
Geef twee cijfers die organen van het uitscheidingsstelsel aangeven.
432p
Als een vleermuis vliegt, wordt er veel zuurstof naar de vliegspieren vervoerd.
In de informatie worden verschillende eigenschappen van een vleermuis
genoemd waardoor in korte tijd veel zuurstof vervoerd kan worden door het
lichaam.
Noem twee van zulke eigenschappen.
441p
Tijdens het vliegen worden de bloedvaten in de vlieghuid wijder, zodat er meer
bloed door de huid stroomt.
Leg uit welk voordeel het heeft dat er dan meer bloed door de vlieghuid
stroomt.
451p
Tijdens het uitzenden van geluid voor echolocatie trekt een spiertje de
stijgbeugel weg van het slakkenhuis (zie informatie 4).
Leg uit waardoor de oren van de vleermuis dan minder gevoelig voor geluid
worden.
Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.
461p
In informatie 4 staat dat het netvlies van Nederlandse vleermuizen één type
zintuigcellen bevat.
Bevat het netvlies alleen staafjes of bevat het alleen kegeltjes? Leg je
antwoord uit.
471p
Vleermuizen in Nederland houden een winterslaap om ongunstige
omstandigheden te kunnen overleven.
Noem een biotische factor uit de informatie die bepalend is voor die
ongunstige omstandigheden.
481p
Leg uit wat het voordeel is van de verandering in de lichaamstemperatuur voor
een vleermuis die in winterslaap gaat.
491p
Welk cijfer in de afbeelding van informatie 2 geeft het orgaan aan waarin
zaadcellen na de paring kunnen worden opgeslagen?
501p
Twee vleermuizen paren in het begin van oktober.
Wanneer kan als gevolg van deze paring een bevruchting plaatsvinden volgens
de informatie?
A binnen een dag na de paring
B ongeveer twee weken na de paring
C ongeveer een half jaar na de paring
D ongeveer een jaar na de paring