bronnen

Eindexamen biologie vmbo kb 2016, tijdvak 1

bij dit examen

Meerkeuzevragen
Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op.
Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde
organismen.

opgave 1De huig

figuur bij de opgave
11p
Als je je mond wijd open doet, is achterin je mondholte de huig te zien.
Wat is de functie van de huig?
A De huig sluit de luchtpijp af tijdens het slikken.
B De huig sluit de neusholte af tijdens het slikken.
C De huig sluit de slokdarm af tijdens het slikken.

opgave 2Bekerplanten

Bekerplanten vangen kleine dieren zoals insecten in een vangbeker (zie de afbeelding). De dieren worden gelokt door de kleuren van de beker en de geur van nectar die bekercellen afgeven. In de beker vallen ze in een…

Bekerplanten vangen kleine dieren zoals insecten in een vangbeker (zie de afbeelding). De dieren worden gelokt door de kleuren van de beker en de geur van nectar die bekercellen afgeven. In de beker vallen ze in een vloeistof met bacteriën en enzymen. De gevangen dieren worden in de beker verteerd. Daarbij ontstaan zouten die de plant opneemt. De plant gebruikt deze zouten om van glucose andere energierijke stoffen te maken.

21p
Twee levenskenmerken zijn stofwisseling en voortplanting.
Gaat de informatie hierboven over deze levenskenmerken van
bekerplanten?
A over geen van beide
B alleen over stofwisseling
C alleen over voortplanting
D over zowel stofwisseling als voortplanting
31p
Bekerplanten maken glucose door fotosynthese.
Welke twee stoffen verbruiken de planten bij de fotosynthese?
A koolstofdioxide en water
B koolstofdioxide en zuurstof
C water en zuurstof

opgave 3Ziek door mosselen

Algen zijn microscopisch kleine planten die gegeten worden door mosselen. Soms zijn mosselen besmet met giftige stoffen die gemaakt zijn door algen. Als mensen zulke besmette mosselen eten, kunnen ze ziek worden.
42puitwerkbijlage
Op de uitwerkbijlage staan in een tabel twee organismen uit de tekst.
Kruis bij elk organisme aan of het een consument, een producent of
een reducent is.
51p
Als iemand besmette mosselen gegeten heeft, komen de giftige stoffen
vanuit het verteringskanaal in het bloed terecht. De poortader voert het
bloed met het gif rechtstreeks naar een orgaan in de buikholte.
Hoe heet dit orgaan?
61p
In de zomer worden meer mensen ziek door het eten van mosselen dan in
de winter. Door gunstige abiotische factoren kunnen de giftige algen zich
in de zomer snel vermeerderen.
Noem zo’n gunstige abiotische factor.

opgave 4Ovulatie en menstruatie

71p
Tijdens de menstruatiecyclus vinden in een eierstok ontwikkelingen
plaats. De cijfers in de afbeelding geven verschillende stadia van die
ontwikkelingen aan.
figuur bij de opgave
Welk cijfer geeft de ovulatie aan?
A cijfer 1
B cijfer 2
C cijfer 3
D cijfer 4
E cijfer 5
F cijfer 6
81p
Als een eicel niet bevrucht wordt, vindt na de ovulatie een menstruatie
plaats.
Eva heeft een regelmatige menstruatiecyclus van 28 dagen.
Hoeveel dagen na een ovulatie begint bij haar de menstruatie?
A ongeveer 7 dagen
B ongeveer 14 dagen
C ongeveer 21 dagen
D ongeveer 28 dagen

opgave 5Fastfood

Fastfood is een verzamelnaam voor voedingsmiddelen die snel klaargemaakt worden en vaak verkocht worden in een snackbar. De meeste van deze producten bevatten veel vet. In de tabel vind je gegevens over de…

Fastfood is een verzamelnaam voor voedingsmiddelen die snel klaargemaakt worden en vaak verkocht worden in een snackbar. De meeste van deze producten bevatten veel vet. In de tabel vind je gegevens over de voedingswaarde van enkele fastfoodproducten. per 100 gram voedingsmiddel voedingsmiddel energie eiwitten koolhydraten vetten water (kJ) (g) (g) (g) (g) hamburger 1139 21,0 2,5 20,0 55,5 kaassoufflé 1690 7,6 32,6 27,2 31,6 kroket 1275 7,5 24,0 20,0 46,5 patat 1373 4,5 40,0 16,0 35,4

92p
Wat levert meer energie, een kaassoufflé van 70 gram of een kroket van
80 gram? Leg je antwoord uit met een berekening.
101p
Je lichaam maakt twee hormonen die invloed hebben op het
hongergevoel, ghreline en leptine. Als je enige tijd niet eet, gaat je
lichaam meer ghreline aan het bloed afgeven en krijg je honger. Na het
eten neemt de productie van ghreline af en komt er meer leptine in het
bloed. Dit zorgt ervoor dat je geen honger meer voelt.
Na het eten van een eiwitrijke maaltijd duurt het langer voordat je lichaam
weer meer ghreline gaat maken dan na een maaltijd met veel
koolhydraten.
Welk voedingsmiddel uit de tabel moet je volgens deze informatie eten om
ervoor te zorgen dat het zo lang mogelijk duurt voordat je weer honger
krijgt?
A 100 gram hamburger
B 100 gram kaassoufflé
C 100 gram kroket
D 100 gram patat
111p
De Schijf van Vijf van het Voedingscentrum is een hulpmiddel bij het
samenstellen van een gezonde maaltijd.
figuur bij de opgave
Diego eet een hamburger met een portie patat, gebakken in olie. Hij drinkt
daarbij een glas mineraalwater. Als je let op de gegevens in de tabel op
de bladzijde hiernaast, past deze maaltijd in vier vakken van de Schijf van
Vijf.
Uit welk vak van de Schijf van Vijf ontbreekt voedsel bij de maaltijd van
Diego?
A uit vak 1
B uit vak 2
C uit vak 3
D uit vak 4
E uit vak 5
121p
Het eten van veel fastfood is nadelig voor je gezondheid. Veel vet in het
voedsel kan op den duur tot gevolg hebben dat je lichaam te weinig
insuline produceert.
Waar in het lichaam wordt insuline gemaakt?
A in de alvleesklier
B in de bijnieren
C in de hypofyse
D in de schildklier
131p
Het eten van veel vet voedsel kan ook leiden tot vernauwing en
verstopping van bloedvaten. Verstopping van een kransslagader kan een
hartinfarct veroorzaken. Een deel van de hartspier sterft dan af.
Leg uit waardoor een deel van de hartspier afsterft als er geen bloed
meer naar toe stroomt.

opgave 6Bloed

opgave als beeld van het examen
In de afbeelding is een plaats in de bloedsomloop aangegeven met de letter P. Een rode bloedcel stroomt met het bloed vanaf plaats P eenmaal door de kleine en eenmaal door de grote bloedsomloop en komt dan weer terug bij P. Hoe vaak komt deze rode bloedcel daarbij door het hart? A eenmaal B…

In de afbeelding is een plaats in de bloedsomloop aangegeven met de letter P. Een rode bloedcel stroomt met het bloed vanaf plaats P eenmaal door de kleine en eenmaal door de grote bloedsomloop en komt dan weer terug bij P. Hoe vaak komt deze rode bloedcel daarbij door het hart? A eenmaal B tweemaal C driemaal D meer dan driemaal

opgave als beeld van het examen
De snelheid waarmee het bloed door slagaders stroomt, hangt af van verschillende factoren. Wanneer gaat bloed in slagaders sneller stromen? A als de bloeddruk toeneemt B als de slagaders wijder worden C als het aantal hartslagen per minuut afneemt
De afbeelding laat de samenstelling van bloed zien. Sjoerd heeft zes liter bloed. • Hoeveel liter bloedplasma bevat zijn bloed?
De INR is een maat die de snelheid van de bloedstolling aangeeft. INR bloedstolling hoger dan 1 langzamer dan normaal 1 normaal lager dan 1 sneller dan normaal Uit bloedonderzoek blijkt dat Coby een ernstig tekort heeft aan bloedplaatjes. Heeft dit invloed op haar INR? A nee B Ja, haar INR is hoger…

De INR is een maat die de snelheid van de bloedstolling aangeeft. INR bloedstolling hoger dan 1 langzamer dan normaal 1 normaal lager dan 1 sneller dan normaal Uit bloedonderzoek blijkt dat Coby een ernstig tekort heeft aan bloedplaatjes. Heeft dit invloed op haar INR? A nee B Ja, haar INR is hoger dan 1. C Ja, haar INR is lager dan 1.

opgave 7Urine

182p
Urine bestaat uit water en afvalstoffen. Eén van die afvalstoffen is ureum.
De zin hieronder beschrijft het ontstaan van ureum.
Ureum ontstaat bij het afbreken van …...(1)…... in de …... (2)….…
Op de uitwerkbijlage staat een tabel.
Schrijf in deze tabel wat er bij (1) en bij (2) ingevuld moet worden om
de zin compleet te maken.
− Kies bij (1) uit: eiwitten / koolhydraten / vetten.
− Kies bij (2) uit: alvleesklier / lever / maag.
191p
In de afbeelding geven drie letters delen van het uitscheidingsstelsel aan.
Q R S
Waar wordt urine geproduceerd?
A alleen in Q
B alleen in R
C alleen in S
D in Q en in R
E in Q en in S
F in R en in S

opgave 8VSD

VSD is een aandoening waarbij er een gaatje is in de wand tussen de beide hartkamers. Als de hartkamers zich samentrekken, stroomt een deel van het bloed van de linkerkamer naar de rechterkamer. Dit is in de…

VSD is een aandoening waarbij er een gaatje is in de wand tussen de beide hartkamers. Als de hartkamers zich samentrekken, stroomt een deel van het bloed van de linkerkamer naar de rechterkamer. Dit is in de afbeelding aangegeven met een pijl.

201p
Leg uit waardoor het bloed bij VSD van de linkerkamer naar de
rechterkamer stroomt en niet andersom.
211p
Soms is het mogelijk het gaatje dicht te maken met een soort parapluutje.
Tijdens een operatie schuift de arts dit parapluutje via een slagader naar
het hart toe. Het komt dan het hart binnen via het bloedvat dat in de
afbeelding is aangegeven met de letter P.
Hoe heet dit bloedvat?
A aorta
B holle ader
C longader
D longslagader

opgave 9Waterpest

Waterpest is een plant die in de negentiende eeuw vanuit Amerika terechtgekomen is in Europa en zich daar snel heeft verspreid. De plant leeft in het water van meren en sloten. Stukjes van de plant breken af, worden…

Waterpest is een plant die in de negentiende eeuw vanuit Amerika terechtgekomen is in Europa en zich daar snel heeft verspreid. De plant leeft in het water van meren en sloten. Stukjes van de plant breken af, worden door het water verspreid en groeien snel uit tot nieuwe planten. In Amerika komen zowel waterpestplanten met mannelijke bloemen als waterpestplanten met vrouwelijke bloemen voor. In Europa komen alleen vrouwelijke waterpestplanten voor.

221p
Aan vrouwelijke waterpestplanten in Amerika ontwikkelen zich wel
vruchtjes met zaden, maar aan die in Europa niet.
Leg uit dat zich alleen vruchtjes met zaden kunnen ontwikkelen als er
planten met mannelijke bloemen aanwezig zijn.
231p
Waterpest heeft zich in de negentiende eeuw snel over Europa verspreid.
Speelt bij de verspreiding in Europa geslachtelijke voortplanting een rol?
En speelt daarbij ongeslachtelijke voortplanting een rol?
A alleen geslachtelijke voortplanting
B alleen ongeslachtelijke voortplanting
C geslachtelijke voortplanting en ongeslachtelijke voortplanting
241p
Waterpest kan alleen leven in water waarin voldoende licht doordringt.
Licht is nodig voor de fotosynthese.
In de afbeelding zie je een foto en een schematische tekening van enkele
cellen van een waterpestplant.
figuur bij de opgave
Welke letter in de tekening geeft een deel van een cel aan waarin
fotosynthese plaatsvindt?
A letter Q
B letter R
C letter S
D letter T
251p
Waterpest is net als veel andere planten opgebouwd uit cellen, organen
en weefsels. Deze delen verschillen in grootte en bouw.
Wat is de juiste volgorde als je deze delen van een plant rangschikt van
klein naar groot?
A cel - orgaan - weefsel
B cel - weefsel - orgaan
C orgaan - cel - weefsel
D orgaan - weefsel - cel
E weefsel - cel - orgaan
F weefsel - orgaan - cel

opgave 10Darmbacteriën

In de dikke darm breken bacteriën onverteerde voedselresten af. Daarbij komen veel gassen vrij. Deze gassen kunnen zich ophopen in het laatste deel van de darmen. Als iemand een wind laat, komen deze gassen via de…

In de dikke darm breken bacteriën onverteerde voedselresten af. Daarbij komen veel gassen vrij. Deze gassen kunnen zich ophopen in het laatste deel van de darmen. Als iemand een wind laat, komen deze gassen via de anus naar buiten.

261p
In de afbeelding zie je een deel van het verteringsstelsel.
figuur bij de opgave
De letter P geeft een deel van de darmen aan waarin gassen zich kunnen
ophopen.
Hoe heet dit deel tussen de dikke darm en de anus?
271p
Eén van de gassen in een wind is koolstofdioxide. Dit gas ontstaat als
bacteriën glucose afbreken met behulp van zuurstof. Bij dit proces komt
energie vrij.
Geef de naam van dit stofwisselingsproces.
282p
Darmbacteriën maken enzymen om stoffen in onverteerde voedselresten
af te breken. Verteringssappen die door verteringsklieren van de mens
gemaakt worden, bevatten ook enzymen voor de afbraak van
voedingsstoffen.
Noem twee verteringssappen die verteringsenzymen bevatten.
291p
Er zijn verschillende zuiveldrankjes te koop die zeer veel bacteriën
bevatten. De fabrikanten van de drankjes beweren dat deze bacteriën een
positieve invloed hebben op de werking van de darmen. De meeste van
die bacteriën komen echter niet levend in de twaalfvingerige darm aan na
inname via de mond.
Leg uit waardoor de meeste bacteriën uit die zuiveldrankjes niet
levend in de twaalfvingerige darm aankomen.

opgave 11Ademhaling

Dorien is bij de dokter voor een ademhalingstest. Ze moet een paar keer op verschillende manieren in- en uitademen.
301p
In het diagram zie je hoe de hoeveelheid lucht in de longen van Dorien
verandert.
hoeveelheid lucht in de longen Q R S T tijd
Welke letter geeft het tijdstip aan waarop Dorien zo diep mogelijk heeft
ingeademd?
A letter Q
B letter R
C letter S
D letter T
311p
Dorien ligt op de onderzoeksbank en ademt diep in met buik- en
borstademhaling.
Enkele spieren die betrokken zijn bij de ademhaling zijn buikspieren,
middenrifspieren en tussenribspieren.
Welke van deze spieren trekken zich sterk samen als ze diep inademt?
A haar buikspieren en haar middenrifspieren
B haar buikspieren en haar tussenribspieren
C haar middenrifspieren en haar tussenribspieren
321p
Enkele delen van het ademhalingsstelsel zijn de bronchiën, de
longblaasjes en de luchtpijp.
In welke volgorde stroomt de lucht door deze delen naar binnen als
Dorien diep inademt?
A bronchiën - longblaasjes - luchtpijp
B bronchiën - luchtpijp - longblaasjes
C longblaasjes - bronchiën - luchtpijp
D longblaasjes - luchtpijp - bronchiën
E luchtpijp - bronchiën - longblaasjes
F luchtpijp - longblaasjes - bronchiën

opgave 12Een experiment met tuinkerszaden

Jos en Pim doen een experiment met tuinkerszaden. Ze bedekken de bodem van twaalf glazen bakjes met vochtig filtreerpapier. Ze nummeren de bakjes 1 tot en met 12. In elk bakje leggen ze 400 tuinkerszaden. De bakjes 1…

Jos en Pim doen een experiment met tuinkerszaden. Ze bedekken de bodem van twaalf glazen bakjes met vochtig filtreerpapier. Ze nummeren de bakjes 1 tot en met 12. In elk bakje leggen ze 400 tuinkerszaden. De bakjes 1 tot en met 6 zetten ze in een ruimte waarin voortdurend sigarettenrook wordt geblazen. De andere zes bakjes zetten ze in een ruimte zonder rook. Alle andere omstandigheden zijn in beide ruimtes gelijk. Na drie dagen tellen Jos en Pim hoeveel zaden in elk bakje zijn ontkiemd.

331p
Jos en Pim maken een tabel van de resultaten. Ze moeten het gemiddeld
aantal ontkiemde zaden per bakje in elk van de ruimtes nog uitrekenen.
ruimte met sigarettenrook ruimte zonder sigarettenrook bakje aantal ontkiemde zaden bakje aantal ontkiemde zaden 1 237 7 359 2 266 8 331 3 249 9 370 4 259 10 302 5 261 11 319 6 258 12 299 gemiddeld per bakje   gemiddeld per bakje  
De tabel staat ook op de uitwerkbijlage.
Bereken voor elk van beide ruimtes het gemiddeld aantal ontkiemde
zaden per bakje. Noteer deze twee gemiddeldes in de tabel op de
uitwerkbijlage.
342puitwerkbijlage
Op de uitwerkbijlage staat een stuk grafiekpapier.
Maak op dit grafiekpapier een staafdiagram van het gemiddeld aantal
ontkiemde zaden per bakje in elk van de ruimtes.

opgave 13Aquaria

opgave als beeld van het examen
In de afbeelding zie je drie aquaria met organismen. De aquaria staan in het licht. Esther meet gedurende enige tijd de gehaltes aan koolstofdioxide en zuurstof in het water van elk aquarium. De diagrammen hieronder geven de resultaten weer van haar metingen. gehalte gehalte koolstofdioxide Op de…

In de afbeelding zie je drie aquaria met organismen. De aquaria staan in het licht. Esther meet gedurende enige tijd de gehaltes aan koolstofdioxide en zuurstof in het water van elk aquarium. De diagrammen hieronder geven de resultaten weer van haar metingen. gehalte gehalte koolstofdioxide Op de uitwerkbijlage staan de nummers van de aquaria in een tabel. • Welk diagram hoort bij welk aquarium? Schrijf de letters Q, R en S op de juiste plaats in de tabel op de uitwerkbijlage .

opgave 14Chlamydia

Chlamydia is een seksueel overdraagbare aandoening. De ziekteverwekker is een bacterie die ontstekingen kan veroorzaken aan urinebuis, bijballen, endeldarm, baarmoederhals en eileiders.
362p
In de afbeelding geven letters organen aan.
figuur bij de opgave
Op de uitwerkbijlage staat een tabel.
Schrijf in deze tabel de twee letters en de twee namen van organen op
die volgens de informatie hierboven ontstoken kunnen raken door een
chlamydia-infectie.
371p
Ontstekingen aan de eileiders kunnen tot gevolg hebben dat de eileiders
verstopt raken. Dit heeft gevolgen voor de vruchtbaarheid van een vrouw.
Vier gebeurtenissen in het voortplantingsstelsel van een vrouw zijn:
1 rijping van eicellen,
2 vrijkomen van een rijpe eicel,
3 bevruchting,
4 innesteling na bevruchting in het lichaam van de vrouw.
Welke van deze gebeurtenissen kan of kunnen nog plaatsvinden als de
eileiders volledig verstopt zijn?
A geen van de vier gebeurtenissen
B alleen 1
C alleen 1 en 2
D alleen 1, 2 en 3
E 1, 2, 3 en 4

opgave 15Kapucijnapen

In de afbeelding zie je een kapucijnaap. Deze apen komen voor in Midden- en Zuid-Amerika. Ze eten vooral fruit en insecten, maar ze lusten ook boombladeren, kleine vogels en kikkers. Vruchten met kleine zaden eten ze…

In de afbeelding zie je een kapucijnaap. Deze apen komen voor in Midden- en Zuid-Amerika. Ze eten vooral fruit en insecten, maar ze lusten ook boombladeren, kleine vogels en kikkers. Vruchten met kleine zaden eten ze helemaal op, grote zaden spugen ze uit. Ook likken ze nectar uit bloemen, waarbij veel stuifmeel op de haren van hun kop terechtkomt.

381p
Welk type kiezen hebben kapucijnapen?
A knipkiezen
B knobbelkiezen
C plooikiezen
392p
Uit de informatie hierboven kan afgeleid worden dat kapucijnapen op twee
manieren helpen bij de voortplanting van planten.
Schrijf deze twee manieren op.

opgave 16Dolfijnen

Lees eerst informatie 1 tot en met 4 in de bijlage en beantwoord dan
vraag 40 tot en met 49. Bij het beantwoorden van die vragen kun je de
informatie gebruiken.
401p
In de informatie staat een afbeelding van een stukje huid van een dolfijn.
De letter P geeft een laag van de huid aan.
Hoe heet deze laag van de opperhuid?
412p
In informatie 1 staan eigenschappen van dolfijnen die voor deze dieren
energiebesparend zijn.
Schrijf één van deze eigenschappen op en leg uit dat die eigenschap
energiebesparend is.
421p
In de afbeelding zie je een doorsnede van een mensenoog.
figuur bij de opgave
In informatie 2 staat dat een deel van het oog bij dolfijnen meer naar
voren is geplaatst dan bij mensen.
Welke letter geeft dit deel aan?
A letter Q
B letter R
C letter S
D letter T
431p
Er is een verschil tussen het netvlies van een dolfijnenoog en dat van een
mensenoog. Dit verschil is af te leiden uit informatie 2.
Schrijf de eerste twee en de laatste twee woorden op van de zin
waaruit je dit kunt afleiden.
441p
In informatie 2 is sprake van zenuwcellen.
Hoe heten deze zenuwcellen?
A bewegingszenuwcellen
B gevoelszenuwcellen
C schakelcellen
451p
In informatie 2 staat dat bij dolfijnen bepaalde delen van de hersenen
sterker ontwikkeld zijn dan bij mensen.
Waar in de hersenen liggen deze delen?
A in de grote hersenen
B in de kleine hersenen
C in de hersenstam
461p
In de afbeelding van informatie 3 geeft de letter Q een orgaan aan.
Hoe heet dat orgaan?
471puitwerkbijlage
In de eerste afbeelding van informatie 4 geeft de letter R een bloedvat
aan. In dit bloedvat stroomt bloed naar het embryo toe.
Nadia doet twee uitspraken over het bloed dat door dit bloedvat stroomt.
Deze twee uitspraken staan in een tabel op de uitwerkbijlage.
Kruis bij elke uitspraak aan of deze juist of onjuist is.
481p
In informatie 4 staat een afbeelding van de geboorte van een dolfijn.
Hoe heet dit stadium van de geboorte?
491p
In informatie 4 staat dat de dolfijnenmoeder na de geboorte haar jong
meteen helpt om naar het wateroppervlak te zwemmen.
Leg uit waarvoor dit van levensbelang is voor het jong.