Eindexamen biologie vmbo gl/tl 2000 tijdvak 2

bij dit examen

Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde organismen.

opgave 1Een gewricht

Afbeelding 1 geeft een gewricht van een volwassen mens weer.

afbeelding 1

12p

Waar in het lichaam komt het afgebeelde gewricht voor?

in de elleboog

in de pols

in de schouder

opgave 2De borstkas

In afbeelding 2 is een dwarsdoorsnede door een borstkas van een mens, van bovenaf

gezien weergegeven. Enkele delen zijn met een cijfer aangegeven.

afbeelding 2

22p

Welk van de delen 1, 2 en 6 bestaat vooral uit kraakbeen?

alleen 1

alleen 2

alleen 6

alleen 1 en 2

alleen 2 en 6

zowel 1 als 2 als 6

32p

Is de maag in deze doorsnede aangegeven?

Zo ja, is de maag dan aangegeven met cijfer 3, met cijfer 4 of met cijfer 7?

nee

ja, met 3

ja, met 4

ja, met 7

opgave 3Een voedingsmiddel

In afbeelding 3 zijn vier voedingsmiddelen weergegeven.

In de voedingsmiddelentabel staat over één van deze voedingsmiddelen onder andere het

Analyse per 100 gram eetbaar gedeelte

energie eiwit vet koolhydraat water vitamine B1 vitamine B2 vitamine C

kJ g g g

g mg

266 3,3 3,5 4,7

88 0,03

42p

Welk van de voedingsmiddelen van afbeelding 3 is dit?

voedingsmiddel 1

voedingsmiddel 2

voedingsmiddel 3

voedingsmiddel 4

opgave 4Enzymen

In cellen worden veel verschillende enzymen gemaakt. Enzymen versnellen de omzetting

van stoffen.

52p

Welke van onderstaande omzettingen kan zowel voorkomen in een cel van een dier als in

een cel van een plant?

glucose → glycogeen

glucose → zetmeel

glucose + zuurstof → koolstofdioxide + water

koolstofdioxide + water → glucose + zuurstof

Enzymen worden ook bij verteringsprocessen gebruikt.

62p

Noem twee organen bij de mens die verteringsenzymen produceren.

Mensen houden niet van taai vlees. In restaurants gebruiken koks soms enzymen om vlees

malser te maken.

72p

Wanneer kunnen deze enzymen het beste aan het vlees worden toegevoegd, enige tijd

voor het braden van het vlees of tijdens het braden, of maakt het geen verschil?

Leg je antwoord uit.

opgave 5Maagdarmkanker

In de plooien aan de binnenkant van de maagwand komen bacteriën voor. Deze bacteriën

kunnen daar maagzweren veroorzaken. Vermoedelijk hebben ze ook iets met het

ontstaan van kanker te maken. Maagdarmkanker komt in de westerse wereld steeds

minder voor.

Men vermoedt dat dit te maken heeft met het feit dat men meer producten eet met veel

vezels en zetmeel. Er wordt ook beweerd dat vitamine C maagdarmkanker tegengaat.

Chantal wil een maaltijd met een zo hoog mogelijk vezelgehalte en een zo hoog mogelijk

zetmeelgehalte. Zij heeft de keuze uit de volgende vier gerechten:

gerecht 1: 100 g gebakken vis met een botersaus;

gerecht 2: 100 g salade van ijsbergsla, tomaten en radijs met slasaus;

gerecht 3: 100 g spaghetti met 100 g saus van hamblokjes, tomaten en kaas;

gerecht 4: 100 g chocoladevla met slagroom.

82p

Welke twee gerechten kan Chantal dan het beste kiezen?

gerecht 1 en 2

gerecht 1 en 3

gerecht 1 en 4

gerecht 2 en 3

gerecht 2 en 4

gerecht 3 en 4

Wanneer bepaalde stoffen uit voedsel lang kunnen inwerken op één plaats in het

verteringskanaal, wordt daar de kans op maagdarmkanker vergroot.

92p

Leg in twee stappen uit waardoor veel vezels in de voeding de kans op maagdarmkanker

verkleinen.

opgave 6Bloedplaatjes

Bij Karin wordt vastgesteld dat het aantal bloedplaatjes per ml bloed veel lager is dan

normaal. Over de directe gevolgen hiervan worden drie beweringen gedaan:

1 Het bloed van Karin vervoert minder zuurstof.

2 Het bloed van Karin doodt minder ziektekiemen.

3 Het bloed van Karin stolt minder snel.

102p

Welke bewering is of welke beweringen zijn juist?

alleen bewering 1

alleen bewering 2

alleen bewering 3

alleen bewering 1 en 2

alleen bewering 1 en 3

alleen bewering 2 en 3

opgave 7Amoeben en bacteriën vergeleken

Amoeben zijn ééncellig en worden op grond van de bouw van hun cel tot de dieren gerekend. Behalve dat amoeben groter zijn dan bacteriën, verschilt de bouw van een amoebe nog op een aantal andere punten van de bouw van een bacterie.

■ Neem onderstaande tabel over op je antwoordblad.Vul in de tabel twee andere kenmerken van de bouw in, waarin een amoebe en een bacterie van elkaar verschillen. Geef bij de amoebe en bij de bacterie aan of het kenmerk wel of niet aanwezig is. kenmerken van de bouw aanwezig bij de aanwezig bij de kenmerk 1 ……………… amoebe ……………… bacterie ……………… kenmerk 2 ……………… ……………… ………………

opgave 8Het hart

Afbeelding 4 is een schematische doorsnede van het hart van de mens. Vier bloedvaten

zijn met een cijfer aangegeven.

afbeelding 4

122p

Welke van de bloedvaten 1 tot en met 4 bevatten zuurstofarm bloed?

1 en 2

1 en 3

1 en 4

2 en 3

2 en 4

3 en 4

Het hart in afbeelding 4 is getekend in een bepaalde fase van de hartslag.

132p

In welk van de bloedvaten 1 tot en met 4 is de bloeddruk tijdens deze fase het hoogst?

in 1

in 2

in 3

in 4

opgave 9Kinderverlamming

Bij kinderverlamming of polio kunnen de spieren soms niet goed meer samentrekken.

De spierverlammingen ontstaan wanneer het poliovirus, de ziektenverwekker, een

bepaald type zenuwcel aantast. Bekend is dat schakelcellen niet gevoelig zijn voor het

virus. Afbeelding 5 geeft een doorsnede van het ruggenmerg weer.

afbeelding 5

142p

Op welke van de in afbeelding 5 aangegeven plaatsen liggen de cellichamen van de

zenuwcellen die door het poliovirus kunnen worden aangetast?

op plaats 1

op plaats 2

op plaats 3

opgave 10De bestrijding van malaria

De bestrijding van malaria, een belangrijke doodsoorzaak in grote delen van de tropen, heeft nog steeds weinig succes. De bestrijding richt zich vooral tegen de malariamug, de verspreider van de ziekte. Men bespoot de plaatsen waar de muggen voorkomen met bestrijdingsmiddelen. Deze methode veroorzaakt een grote belasting van het milieu. Bovendien moet het spuiten voortdurend worden herhaald, waardoor extra milieuvervuiling optreedt. De methode roeit ook andere dieren uit zoals de natuurlijke vijanden van de mug.Vaak worden verouderde spuitmiddelen gebruikt en middelen die giftig zijn voor de mens. Bovendien zijn de muggen door het vele spuiten ongevoelig (resistent) geworden voor veel van de middelen. In de tekst wordt als nadeel voor het milieu het uitroeien van andere dieren zoals de natuurlijke vijanden van de mug genoemd.

■ Leg uit waardoor ook andere dieren worden uitgeroeid, hoewel ze niet rechtstreeks worden bespoten met de bestrijdingsmiddelen. Malaria is een ziekte, die gepaard gaat met aanvallen van hoge koorts. Koorts is hier een lichaamstemperatuur boven de 37 graden Celsius. Bij een malaria patiënt werd gedurende 24 uur om de vier uur de lichaamstemperatuur gemeten. In tabel 2 staan de gegevens vermeld. tabel 2 uren van de lichaams- dag temperatuur (ºC) 00.00 36.6 04.00 36.4 08.00 36.3 12.00 39.8 16.00 40.2 20.00 36.2 24.00 36.3 Op de bijlage staat een assenstelsel.

■ Zet hierin de gegevens uit de tabel uit in een lijndiagram. Maak voor het diagram zo goed mogelijk gebruik van het assenstelsel.

opgave 11Przewalskipaarden

Het wilde paard, dat in 1870 door Nikolai Przewalski werd ontdekt, heeft in de lichaamscellen twee chromosomen meer dan andere paarden. Een gewoon paard heeft per lichaamscel 66 chromosomen.

■ Neem onderstaande tabel over op je antwoordblad en vul in. celtype aantal chromosomen spiercel bij …………………………… een Przewalskipaard onbevruchte eicel …………………………… spermacel …………………………… bevruchte eicel ……………………………

opgave 12Bevruchting buiten het lichaam

Margot kan op een normale manier niet in verwachting raken. Bij haar zijn door een

kleine operatie eicellen uit het lichaam gehaald. Buiten het lichaam zijn de eicellen

bevrucht in een petrischaal (zie afbeelding 6) met spermacellen van haar man Sjef. In de

petrischaal deelden de bevruchte eicellen zich. Twee klompjes cellen (embryo’s) werden

bij Margot ingeplant. Slechts één van de embryo’s heeft zich tot een kind ontwikkeld.

afbeelding 6

De embryo’s in de petrischaal ontstaan uit de bevruchte eicellen door celdelingen.

192p

Zijn onder deze celdelingen gewone celdelingen? En reductiedelingen?

alleen gewone celdelingen

alleen reductiedelingen

zowel gewone celdelingen als reductiedelingen

Als beide embryo’s zich ontwikkeld hadden en waren geboren, dan was er een tweeling

geboren.

202p

Was deze tweeling dan één-eiig of twee-eiig geweest? Leg je antwoord uit.

opgave 13Kleurenblindheid

Kleurenblindheid komt vaker voor bij mannen dan bij vrouwen. Dat komt doordat het

gen voor kleurenblindheid zich in het X-chromosoom bevindt. Doordat een vrouw twee

X-chromosomen heeft en een man één, heeft een man een grotere kans op

kleurenblindheid. Als een vrouw het gen voor kleurenblindheid in slechts één van de twee

X-chromosomen heeft, dan kan zij nog normaal kleuren zien.

212p

Is het gen voor kleurenblindheid dominant of recessief? Of is dit niet uit de gegevens op

te maken?

dominant

recessief

Dit is niet uit de gegevens op te maken.

Bij een kleurenblinde man is het gen voor kleurenblindheid in alle cellen van een oog

aanwezig.

222p

In welk deel van het oog heeft het gen de uitwerking dat het kleurenzien wordt

verstoord?

in de iris

in de lens

in het netvlies

in het vaatvlies

opgave 14Bruinvissen

afbeelding 7

Bruinvissen (zie afbeelding 7) brengen hun hele leven in het water door. Toch zijn

bruinvissen geen vissen maar zoogdieren. Bruinvissen hebben veel kenmerken die vissen

niet hebben. Bruinvissen hebben bijvoorbeeld geen schubben en ze zwemmen ook anders

dan vissen.

233p

Er zijn tussen bruinvissen en vissen ook verschillen wat betreft gaswisseling,

lichaamstemperatuur en voortplanting. Neem onderstaande tabel over op je

antwoordblad en vul in.

bruinvissen vissen

gaswisseling: vul in longen of kieuwen.

…………… ……………

lichaamstemperatuur: vul in constant of niet-constant. …………… ……………

voortplanting: vul in door middel van eieren of

ontwikkeling in een baarmoeder.

…………… ……………

opgave 15Albino

Sommige planten zijn niet in staat bladgroenkorrels te vormen. Deze albinoplanten

ontkiemen wel uit het zaad, maar ze sterven na korte tijd.

Onderzoek heeft aangetoond dat dit zogenoemde albinisme veroorzaakt wordt door een

recessief gen.

Een tabaksplant wordt bestoven met stuifmeel van een andere tabaksplant. Beide planten

zijn heterozygoot voor albinisme.

242p

Hoe groot is de kans dat uit een zaad een albinokiemplant ontstaat?

25%

50%

75%

100%

251p

Waar haalt een albinokiemplantje tijdens het kiemen voedingsstoffen vandaan?

261p

Leg uit waardoor albinokiemplanten zullen sterven als gevolg van het ontbreken van

bladgroen.

opgave 16Zaad zonder bevruchting

Sommige planten kunnen zaad vormen zonder dat er bevruchting is opgetreden.

De eicellen ontstaan dan door gewone celdeling en niet door reductiedeling.

Het vormen van zaad zonder bevruchting wordt ’apomixis’ genoemd. Onderzoekers zijn

op zoek naar de genen die verantwoordelijk zijn voor apomixis.

272p

In welke cellen van een plant bevinden zich de genen voor apomixis?

alleen in de eicellen

alleen in de cellen van stampers

alleen in de cellen van zaadbeginsels

in alle cellen van de plant

Als het lukt om ’apomixisgenen’ over te brengen op andere planten, zoals rijstplanten en

maïsplanten, verwachten de onderzoekers dat ook deze planten zaad zullen vormen

zonder dat er bevruchting optreedt. Men hoopt zo een constante kwaliteit en smaak te

hebben bij de maïs en rijst.

281p

Leg uit dat men bij deze manier van voortplanting een constante kwaliteit en smaak kan

verwachten.

opgave 17Een huidmondje

In afbeelding 8 is tweemaal hetzelfde huidmondje van een blad getekend. Er zijn

sluitcellen en andere opperhuidcellen getekend. Het verschil tussen beide tekeningen is

de opening van het huidmondje.

afbeelding 8

Een plant heeft voldoende water en staat in het licht.

292p

Zullen de meeste huidmondjes in deze omstandigheden in stand 1 of in stand 2 staan.

Of hebben deze omstandigheden geen invloed op de stand van de huidmondjes.

De meeste huidmondjes staan in stand 1.

De meeste huidmondjes staan in stand 2.

Deze omstandigheden hebben geen invloed op de stand van de huidmondjes.

opgave 18Schimmels tegen insecten

Aan het begin van deze eeuw werden in Rusland al de eerste proeven gedaan met

schimmels als bestrijdingsmiddel tegen insecten. Er werden in een laboratorium grote

hoeveelheden van een bepaalde schimmel gekweekt. Deze schimmel leeft als parasiet op

de larven van insecten. De schimmel werd uitgestrooid op suikerbieten die te lijden

hadden van de larven van een snuitkever. Na 15 dagen bleek dat 75% van de larven door

de schimmel waren gedood.

302p

Is bij het inzetten van schimmels tegen insecten sprake van biologische of chemische

bestrijding? Leg je antwoord uit.

Het effect van schimmels, die gebruikt worden tegen insecten, blijkt soms tegen te vallen.

De weersomstandigheden hebben een grote invloed op het resultaat.

312p

Onder welke weersomstandigheden werkt dit bestrijdingsmiddel het beste?

bij koud en droog weer

bij koud en vochtig weer

bij warm en droog weer

bij warm en vochtig weer

opgave 19De pestvogel

De vogel van afbeelding 9 heeft de naam ’pestvogel’ gekregen, omdat men hem vroeger

als voorbode van de gevreesde ziekte de pest aanzag. Toch heeft de vogel niets met deze

ziekte te maken.

Pestvogels broeden in Noord-Europa. In sommige jaren trekken ze vanaf november naar

het zuiden. Ze worden dan ook in Nederland gezien. Vogeltellers helpen dan mee het

aantal vogels te bepalen. In het diagram van afbeelding 9 zijn de aantallen pestvogels in

Nederland in de jaren 1978 tot en met 1983 weergegeven.

In het najaar en de winter eet de vogel veel bessen, vooral van de lijsterbes. In de andere

seizoenen eet de pestvogel vooral insecten.

afbeelding 9

321p

Leg uit waardoor de pestvogels in november van het eten van insecten moeten

overschakelen op het eten van bessen.

332p

Lees uit het diagram van afbeelding 9 af in welk jaar er te weinig bessen aan de bomen

kwamen in Noord-Europa.

1978

1979

1980

1981

1982

1983

De pestvogels eten de bessen in hun geheel op. De pitten worden later op een andere

plaats weer uitgepoept.

Het eten van de bessen door de vogels is niet nadelig voor de bomen van de lijsterbes,

maar levert juist voordelen voor de plantensoort op.

341p

Noem zo’n voordeel.

opgave 20De korenwolf

De Europese hamster of korenwolf is een familielid van de goudhamster, die veel als

huisdier wordt gehouden. De korenwolf is ongeveer 20 cm lang. Hij komt nog voor op

graanakkers in Zuid-Limburg. Het dier is een planteneter die vooral veel tarwe (koren)

eet, vandaar zijn naam. In afbeelding 10 is in een schema een aantal factoren

weergegeven die van invloed zijn op een korenwolf.

zon regen sneeuw tarweplant buizerd korenwolf vos hermelijn grondsoort

352p

Welke factoren in het schema van afbeelding 10 zijn biotisch?

361p

Schrijf één voedselketen met drie schakels uit het schema van afbeelding 10 op.

In een ecosysteem met hamsters komen de volgende groepen organismen voor:

consumenten, producenten en reducenten.

372p

Tot welke van deze groepen behoort een vos?

tot de consumenten

tot de producenten

tot de reducenten

382p

Heeft een korenwolf knipkiezen, knobbelkiezen of plooikiezen?

knipkiezen

knobbelkiezen

plooikiezen

Bekijk eerst het informatieboekje over maïs. Je kunt de informatie gebruiken bij het

beantwoorden van de vragen 38 tot en met 46.

opgave 21Maïs

Henk Jansen moet elk jaar opnieuw zijn akkers bemesten.

392p

Noem twee manieren waarop mineralen uit de bodem van een maïsakker verdwijnen.

Bij het verspreiden van gier komt volgens de informatie een stof in de lucht vrij.

402p

Veroorzaakt deze stof een toename van het broeikaseffect?

En veroorzaakt deze stof een toename van verzuring van de bodem?

geen van beide

alleen een toename van het broeikaseffect

alleen een toename van verzuring van de bodem

zowel een toename van het broeikaseffect als van verzuring van de bodem

Henk Jansen kiest uit een lijst van de zaadhandel een geschikt maïsras om in te zaaien

(zie informatie 2 en 3). Het afgelopen jaar hadden zijn maïsplanten veel last van

stengelrot, een schimmelziekte waarbij de stengels van de planten knikken. Ook was het

vorig voorjaar koud, waardoor het toen gekozen maïsras niet goed kiemde.

Dat wil Henk dit jaar niet laten gebeuren maar hij wil wel weer vroeg zaaien.

413p

Welk maïsras kan Henk Jansen het beste kiezen om in te zaaien? Noem drie argumenten

voor je keuze.

Door het bewust kiezen van een maïsras met bepaalde kenmerken kan schade aan het

milieu worden beperkt.

422p

Leg uit dat door het verbouwen van het maïsras Brutu het milieu minder belast wordt

dan door het verbouwen van het maïsras Sonia.

Enkele milieufactoren zijn: licht, temperatuur, water en zuurstof.

432p

Welke van deze factoren zijn volgens de informatie van invloed op de kieming van maïs?

licht, temperatuur en water

licht, temperatuur en zuurstof

licht, water en zuurstof

temperatuur, water en zuurstof

Als het stengeltje van een maïskiemplantje boven de grond komt, zijn de reservestoffen

vrijwel verbruikt.

442p

Op welke manier komt de plant in die situatie aan energierijke stoffen?

De plant maakt deze stoffen zelf.

De plant neemt deze stoffen vooral op uit de bodem.

De plant neemt deze stoffen vooral op uit de lucht.

De plant neemt deze stoffen zowel op uit de bodem als uit de lucht.

In informatie 6 is een maïsplant weergegeven.

In afbeelding 11 zijn maïsbloemen weergegeven.

452p

Zijn de bloemen in afbeelding 11 mannelijk of vrouwelijk?

Bevinden deze maïsbloemen zich bij P of Q in de afbeelding van informatie 6?

mannelijk Q

vrouwelijk P

vrouwelijk Q

Maïsplanten kunnen schade oplopen als gevolg van vraat en ziekteverwekkers.

Vergelijk de indeling van de akker van Henk Jansen in 1996 met de indeling van de akker

in 1997.

462p

In welk jaar was de kans op schade door vraat en ziekte bij maïs het grootst?