bij dit examen
Meerkeuzevragen
Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op.
Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde
organismen.
opgave 1De romp
12p
Geef de namen van de organen die met P en Q zijn aangegeven.
Schrijf je antwoord zó op:
P =............................................
Q =...........................................
22p
Noem nog twee andere organen van het verteringsstelsel die in de
In de afbeelding zijn de namen van twee organen van het verteringsstelsel
aangegeven.
Noem nog twee andere organen van het verteringsstelsel die in deafbeelding zijn te zien in de buikholte.
opgave 2Sluipwespen
31p
Hoeveel paren chromosomen bevinden zich in de kern van een gewone
Uit de afbeelding blijkt, dat alleen bij vrouwtjes van de sluipwesp de
chromosomen in paren voorkomen in de gewone lichaamscellen.
Hoeveel paren chromosomen bevinden zich in de kern van een gewonelichaamscel van een vrouwelijke sluipwesp?
41p
In de afbeelding zijn vier stambomen weergegeven.
Legenda:
Welke stamboom geeft het ontstaan van sluipwesp P juist weer?
A stamboom 1
B stamboom 2
C stamboom 3
D stamboom 4
opgave 3Sinaasappels
In een plantenboek staat de volgende beschrijving.
De sinaasappelplant is een groenblijvende boom met leerachtige bladeren en
witte bloemen. De kelkblaadjes zijn vergroeid. De witte kroonblaadjes en de
schil van de vrucht hebben veel klieren die een geurige olie maken. De schil van
de vrucht bestaat uit een oranje buitenlaag en een witte, viltachtige binnenlaag.
In de vrucht bevindt zich vruchtvlees met zaden.
In de afbeelding is een deel van een sinaasappelplant met een doorgesneden
vrucht weergegeven.
51p
Hoe vaak heeft er in deze bloem minstens bevruchting plaatsgevonden?
De sinaasappel in de afbeelding is na bevruchting uit een sinaasappelbloem
gegroeid.
Hoe vaak heeft er in deze bloem minstens bevruchting plaatsgevonden?62p
Wat zijn de genotypen van de ouderplanten?
Door mutatie is een sinaasappelras ontstaan waarbij de onderkant van de schil
van de vrucht niet helemaal sluit. Zo’n vrucht wordt een navelsinaasappel
genoemd (zie de afbeelding).
Het gen voor normale sinaasappels is dominant (A). Het gen voor
navelsinaasappels is recessief (a).
Twee sinaasappelplanten met normale sinaasappels worden met elkaar
gekruist. Onder de nakomelingen zijn zowel planten met normale sinaasappels
als planten met navelsinaasappels.
Wat zijn de genotypen van de ouderplanten?Schrijf je antwoord zó op:
genotype ouder 1:............................................
genotype ouder 2:............................................
opgave 4Gedrag van een baby
Pasgeboren baby’s zien bijna niets, maar kunnen wel goed ruiken. Als een pasgeborene op de borst van de moeder wordt gelegd, vindt de baby al snel een tepel. Naar dit gedrag wordt een onderzoek gedaan met baby’s van nog geen kwartier oud. Bij dertig moeders wordt één van de tepels heel goed gewassen om de lichaamsgeur te verwijderen. Elke baby wordt precies tussen de twee borsten van de moeder gelegd. Vervolgens wordt genoteerd welke tepel de baby kiest. Tweeëntwintig baby’s kiezen de ongewassen tepel, de rest de gewassen tepel.
71p
Wat is de onderzoeksvraag van dit onderzoek?
81p
Is het tepelzoekgedrag van een baby erfelijk of aangeleerd gedrag? Leg je
antwoord uit.
opgave 5Afstotingsverschijnselen
91p
Na een transplantatie van bijvoorbeeld een nier kunnen na enige tijd
afstotingsverschijnselen bij de ontvanger optreden.
Twee voorbeelden van een niertransplantatie zijn:
1 transplantatie van een gezonde nier afkomstig van een ééneiige
tweelingbroer van de ontvanger,
2 transplantatie van een gezonde nier afkomstig van een neef van de
ontvanger.
Bij welke transplantatie is de kans op afstotingsverschijnselen het kleinst? Of
maakt het geen verschil?
A bij transplantatie 1
B bij transplantatie 2
C Het maakt geen verschil.
opgave 6Bloedgroep AB
101p
Van vier verschillende personen worden twee druppels bloed op een
voorwerpglaasje gebracht. Aan de ene druppel bloed wordt wat vloeistof met
anti-A toegevoegd, aan de andere wat vloeistof met anti-B.
In de afbeelding zijn de resultaten van deze bloedgroepbepalingen
weergegeven.
Welke letter geeft het resultaat weer van de bloedgroepbepaling van iemand met
bloedgroep AB?
A letter P
B letter Q
C letter R
D letter S
111p
Bloedgroep AB+ (met resusfactor) komt vaker voor dan bloedgroep AB- (zonder
resusfactor).
Iemand met bloedgroep AB+ krijgt bij een operatie rode bloedcellen toegediend.
Er zijn op dat moment zowel rode bloedcellen van het type AB+ als van het type
AB- beschikbaar.
Welk type rode bloedcellen kan worden gebruikt zonder dat klontering van
bloedcellen bij deze ontvanger optreedt?
A alleen rode bloedcellen van het type AB+
B alleen rode bloedcellen van het type AB-
C zowel rode bloedcellen van het type AB+ als van het type AB-
opgave 7Evolutie van roofdieren
In de afbeelding is in een stamboom weergegeven hoe verschillende groepen roofdieren zich volgens de evolutietheorie hebben ontwikkeld. 0 Holoceen 0,01 Pleistoceen 1,9 5 Plioceen Mioceen 25 Oligoceen 38 Eoceen 58 Paleoceen 64 nettaknjihcs s aneyh negithcatak negithcataktevic netseognam negithcadnoh nednohreeb nereb nessurlaw newueeleez nednoheez negithcareebsaw negithcaretram mjg periode Legenda: mjg = miljoen jaar geleden
121p
Hoeveel miljoen jaar geleden is deze ontwikkeling begonnen?
Volgens de gegevens in de stamboom hebben de hondachtigen en de
katachtigen een gemeenschappelijke voorouder. Uit deze voorouder hebben zij
zich ontwikkeld als aparte groepen.
Hoeveel miljoen jaar geleden is deze ontwikkeling begonnen?131p
Drie groepen roofdieren zijn: de hondachtigen, de wasbeerachtigen en de
zeehonden.
Aan welke van deze groepen zijn de beren het meest verwant volgens de
informatie?
A aan de hondachtigen
B aan de wasbeerachtigen
C aan de zeehonden
opgave 8Apengedrag
Het gedrag van een groepje van vier apen wordt in een dierentuin bestudeerd. Eerst wordt een ethogram gemaakt (zie de tabel). gedragselement afkorting omschrijving dreigen dr agressieve geluiden of gebaren maken tegen een andere aap eten et voedsel of vloeistof tot zich nemen gevlooid worden gw zich door een andere aap laten vlooien niet bewegen nb stil zitten, staan of liggen onderzoeken on met de handen, voeten of mond een voorwerp van dichtbij bekijken of bevoelen spelen sp met één of meer andere apen rondrennen of stoeien voortbewegen vb zich verplaatsen door lopen, kruipen, rennen, klimmen enz. vlooien vl met de handen deeltjes uit de vacht van een andere aap plukken zichzelf verzorgen zv bezig zijn met het verzorgen van het eigen lichaam door krabben, ogen uitwrijven, urineren, ontlasten, hoesten enz. ‘Vlooien’ en ‘gevlooid worden’ zijn vormen van sociaal gedrag. → Noem twee andere gedragselementen uit het ethogram die behoren tot sociaal gedrag.
Gedurende enkele weken wordt anderhalf uur per dag het gedrag van de vier apen bestudeerd en in een protocol genoteerd. De resultaten worden in een diagram uitgezet (zie de afbeelding). 100 % zv zv vl zv vl vb vb vb sp sp on sp on on on nb nb nb nb gw gw et et et 0 dr dr dr Arie Billy Charlie Volgens de informatie kan uit het vlooigedrag van de vier apen afgeleid worden, welke aap het hoogst in de rangorde staat. → Geef de naam van deze aap. Leg je antwoord uit met behulp van de resultaten van het onderzoek.
opgave 9Dierentuindieren
Dierentuindieren komen in Nederland nog maar zelden uit het wild. In de hele wereld zijn fokprogramma’s opgezet om bedreigde diersoorten in stand te houden. In de afbeelding is weergegeven met hoeveel dieren in dierentuinen in Europa wordt meegewerkt aan fokprogramma’s. 6473 Legenda: aantal dieren uit Nederlandse dierentuinen ( 78 ) aantal verschillende diersoorten uit Nederlandse dierentuinen aantal dieren uit overige Europese dierentuinen → Hoeveel verschillende diersoorten uit Nederlandse dierentuinen zijn er betrokken bij de fokprogramma’s? Gebruik de gegevens uit de afbeelding.
Het fokken van dieren in gevangenschap kan heel lastig zijn. Sommige dieren leven in het wild alleen. Een mannetje en een vrouwtje komen dan uitsluitend tijdens de paartijd bij elkaar. Om te kunnen fokken moet een dierentuin precies weten wanneer de dieren paringsbereid zijn. Daarom wordt bijvoorbeeld bloedonderzoek gedaan om de hoeveelheid van bepaalde soorten hormonen in het bloed te meten. In Diergaarde Blijdorp wordt regelmatig bloed afgenomen van de Maleise tapir Wanda om te bepalen hoe haar geslachtscyclus verloopt.
De onderstaande afbeelding geeft de resultaten weer van de metingen van de hoeveelheid van een bepaald soort hormoon in het bloed van Wanda. De hoeveelheid van dit hormoon neemt eenmaal per geslachtscyclus sterk toe. Bij mensen duurt een geslachtscyclus ongeveer 28 dagen, bij een tapir is dat anders. → Leid uit het diagram af hoeveel dagen een geslachtscyclus bij tapir Wanda duurt.
opgave 10Een verteringsposter
In een klas hangt een poster die het verteringsstelsel als een fabriek voorstelt
(zie de afbeelding).
181p
Geef de naam van deze klier.
Het deel dat aangegeven wordt met letter P stelt een klier voor.
Geef de naam van deze klier.192p
Welke twee cijfers in de afbeelding stellen andere delen van het
Op de poster staat maar op twee plaatsen het woord ‘enzym’.
Welke twee cijfers in de afbeelding stellen andere delen van hetverteringskanaal voor, waar verteringsenzymen aan het voedsel worden
toegevoegd?
201p
Geef de naam van het deel van het verteringskanaal dat wordt voorgesteld
door cijfer 6.
211p
In het verteringskanaal wordt het voedsel voortgeduwd door peristaltische
bewegingen.
Maken de delen die op de poster voorgesteld worden door de cijfers 2 en 5
peristaltische bewegingen?
A geen van beide delen
B alleen het deel dat voorgesteld wordt door cijfer 2
C alleen het deel dat voorgesteld wordt door cijfer 5
D beide delen
221p
De afbeelding hiernaast geeft een darmvlok weer.
Welk cijfer op de poster stelt een deel van het
verteringskanaal voor met zulke darmvlokken?
A cijfer 1
B cijfer 2
C cijfer 3
D cijfer 5
opgave 11Varkensvlees
Mannetjesvarkens worden ‘beren’ genoemd. Vlees van zulke varkens kan een nare geur hebben, de zogenaamde ‘berengeur’. Deze geur wordt veroorzaakt door een mannelijk geslachtshormoon, androstenon, dat in het vet wordt opgeslagen. Om die reden worden jonge mannetjesbiggen die gefokt worden voor het vlees, gecastreerd. Bij castratie worden de teelballen verwijderd.
231p
In de afbeelding worden onder andere de voortplantingsorganen van een varken
weergegeven.
Welke letter geeft een orgaan aan dat bij castratie wordt verwijderd?
A letter P
B letter Q
C letter R
D letter S
241p
In de afbeelding wordt onder andere een stukje van een varkenshuid
weergegeven.
Welk cijfer geeft een deel aan waarin het hormoon wordt opgeslagen dat de
berengeur veroorzaakt?
A cijfer 1
B cijfer 2
C cijfer 3
D cijfer 4
251p
Op welke manier worden de geslachtshormonen uit de teelballen afgevoerd?
Omdat het castreren van biggen meestal zonder verdoving gebeurt, levert het
veel pijn en stress op voor de dieren. Daarom wordt gezocht naar andere
manieren om de berengeur tegen te gaan.
Iemand beweert dat sterilisatie een meer diervriendelijke manier is, omdat het
minder pijnlijk is. Bij sterilisatie worden de zaadleiders doorgesneden, waardoor
de afvoer van zaadcellen niet meer mogelijk is. Steriliseren heeft echter geen
invloed op het afvoeren van geslachtshormonen uit de teelballen, omdat
geslachtshormonen niet door de zaadleiders worden afgevoerd.
Op welke manier worden de geslachtshormonen uit de teelballen afgevoerd?261p
Op varkensfokkerijen wordt vaak kunstmatige inseminatie (KI) toegepast. De
fokker brengt dan sperma met een grote injectiespuit in de baarmoeder van een
vrouwtjesvarken. Onderzoekers proberen een manier te vinden om het sperma
voor KI zó te behandelen, dat er vooral zaadcellen overblijven die na
bevruchting vrouwelijke biggen opleveren. Het vlees van een vrouwtjesvarken
heeft nooit een berengeur.
Het geslacht van een varken wordt op dezelfde manier als bij mensen bepaald
door de geslachtschromosomen in de zaadcellen.
Een gewone lichaamscel van een varken, bijvoorbeeld een spiercel, bevat 40
chromosomen.
Welke chromosomen bevat een zaadcel die na bevruchting een vrouwelijke big
oplevert?
A 19 gewone chromosomen en één X-chromosoom
B 19 gewone chromosomen en één Y-chromosoom
C 20 X-chromosomen
D 20 Y-chromosomen
E 40 X-chromosomen
F 40 Y-chromosomen
opgave 12ROW
ROW is de afkorting van de naam van een erfelijke ziekte. Normaal stroomt bloed uit de slagaders via haarvaten de aders in. Bij ROW kunnen op verschillende plaatsen in het lichaam directe verbindingen ontstaan tussen slagaders en aders, zonder haarvaten (zie de afbeelding). normale situatie afwijking veroorzaakt door ROW
272puitwerkbijlage
Op welke van de plaatsen 1, 2 en 3 bevinden zich de drie verschillende
In de bovenstaande afbeelding geven pijlen de stroomrichting van het bloed
aan. Drie plaatsen worden aangegeven met de cijfers 1, 2 en 3. Op de
uitwerkbijlage staan deze cijfers in een schema.
In de afbeelding hieronder worden drie soorten bloedvaten weergegeven: P, Q
en R.
Op welke van de plaatsen 1, 2 en 3 bevinden zich de drie verschillendesoorten bloedvaten? Geef je antwoord door de letters P, Q en R op de juiste
plaats te zetten in het schema op de uitwerkbijlage.
281p
Leg uit waardoor deze patiënten snel vermoeid zijn.
De afwijkingen in de bloedvaten die veroorzaakt worden door ROW, kunnen
overal in het lichaam voorkomen. Patiënten met veel van deze afwijkingen in de
longen zijn snel vermoeid.
Leg uit waardoor deze patiënten snel vermoeid zijn.opgave 13Eencelligen
Twee soorten eencellige diertjes, P en Q, bevinden zich in een pot met water en voedingsstoffen. Dagelijks wordt het aantal diertjes per soort bepaald. In de tabel worden de resultaten weergegeven. aantal eencelligen in de pot dag soort P soort Q 1 25 2 2 60 5 3 150 10 4 50 30 5 25 20 6 0 9 7 0 0
293puitwerkbijlage
Maak met de gegevens uit de tabel een diagram op de uitwerkbijlage. Teken
een lijn voor soort P en een lijn voor soort Q in één diagram.
301p
Welke soort wordt opgegeten, soort P of soort Q? Leg je antwoord uit met
Eén van beide soorten wordt opgegeten door de andere soort.
Welke soort wordt opgegeten, soort P of soort Q? Leg je antwoord uit metbehulp van het diagram.
opgave 14Organismen in de zee
312p
Schrijf de langste voedselketen op uit dit voedselweb waarin de worm
In de afbeelding is een voedselweb weergegeven. Behalve de mens leven de
genoemde organismen in zee.
Schrijf de langste voedselketen op uit dit voedselweb waarin de wormvoorkomt.
322p
Bepaal de naam van deze vis met behulp van de zoekkaart. Noteer de
In onderstaande afbeelding is een zoekkaart voor rondvissen weergegeven.
eerste rugvin borstvin tweede rugvin Zoekkaart rondvissen vis langgerekt, ja Zeenaald bek buisvorming 1 buikvin anaalvin buiklijn staartvin nee 2 nee Zandspiering vis met nee zwarte vlek op de 4 snuit, bek niet ver buikvin 3 uitstulpbaar ja 5 Smelt ja 6 nee Haring vis met twee nee 8 buiklijn is ruw rugvinnen 7 ja 9 Sprot ja 10 afstand tussen de nee Zeedonderpad eerste rugvin twee nee rugvinnen evengroot nee voorste rugvin 14 ke tw er e z e o d e h o ru o g g v a in ls 11 als d e e e r l s e t n e g r t u e g v v a in n de 12 z o w p a s rt t , a l a ic r h tb te a s s i t s ip ja 15 Kleine Pieterman ja 16 ja 13 Makreel Koornaarsvis
In de onderstaande afbeelding is een rondvis weergegeven uit het voedselweb.
Bepaal de naam van deze vis met behulp van de zoekkaart. Noteer decijfers van de stappen die je neemt en de naam van de vis.
opgave 15Mazelen
Mazelen is een gevaarlijke ziekte waaraan elk jaar meer dan 700.000 kinderen in de wereld sterven. De ziekte wordt veroorzaakt door een zeer besmettelijk virus dat via de luchtwegen binnendringt. Wie mazelen heeft gehad en is genezen, is daarna levenslang tegen de ziekte beschermd.
331p
Aantal sterfgevallen door mazelen in Nederland
Sinds 1976 worden kinderen in Nederland ingeënt tegen mazelen, waardoor het
aantal sterfgevallen hier sterk is gedaald (zie het diagram).
Aantal sterfgevallen door mazelen in NederlandHoeveel sterfgevallen als gevolg van mazelen kwamen er in de jaren 1977 tot en
met 2000 voor in Nederland volgens de gegevens in het diagram?
A minder dan 10
B tussen 10 en 20
C tussen 20 en 30
D meer dan 30
341puitwerkbijlage
Geef bij elke uitspraak met een kruisje aan of deze juist of onjuist is.
Na inenting met een mazelenvaccin ontstaat immuniteit.
Naar aanleiding van deze inenting worden twee uitspraken gedaan.
Deze twee uitspraken staan op de uitwerkbijlage.
Geef bij elke uitspraak met een kruisje aan of deze juist of onjuist is.opgave 16Het oor
351p
Welke letter geeft het deel van het oor aan waarin geluidsprikkels worden
omgezet in impulsen?
A letter P
B letter Q
C letter R
D letter S
E letter T
F letter U
361p
Waar in het oor bevindt zich het trommelvlies?
A tussen de gehoorgang en de trommelholte
B tussen de trommelholte en de buis van Eustachius
C tussen de trommelholte en het slakkenhuis
opgave 17Aardappels
Lees eerst informatie 1 tot en met 8 en beantwoord dan vraag 37 tot en met 49.
Bij het beantwoorden van die vragen kun je de informatie gebruiken.
372p
Noem twee eigenschappen uit informatie 1 waaruit dat afgeleid kan worden.
De bloemen van de aardappelplant worden bestoven door insecten.
Noem twee eigenschappen uit informatie 1 waaruit dat afgeleid kan worden.381p
De groene bessen van een aardappelplant hebben zich uit de stamper
ontwikkeld.
Uit welk deel van de stamper groeit zo’n bes?
A uit de stempel
B uit de stijl
C uit het vruchtbeginsel
391puitwerkbijlage
Heeft volgens de informatie het genotype van de aardappelplant invloed op
In de informatie worden verschillende factoren genoemd die invloed hebben op
de groei van aardappels.
Heeft volgens de informatie het genotype van de aardappelplant invloed opde groei? En hebben biotische factoren volgens de informatie invloed?
Geef je antwoord door kruisjes te zetten in het schema op de uitwerkbijlage.
401puitwerkbijlage
Geef bij elke uitspraak met een kruisje aan of deze juist of onjuist is.
Over het vermeerderen van aardappelplanten worden twee uitspraken gedaan.
Deze twee uitspraken staan op de uitwerkbijlage.
Geef bij elke uitspraak met een kruisje aan of deze juist of onjuist is.411p
Uit hoeveel miljoen ton aardappels bestaat dit deel volgens de gegevens van
Een deel van de hoeveelheid aardappels die in Nederland worden geoogst,
wordt opgegeten door mensen.
Uit hoeveel miljoen ton aardappels bestaat dit deel volgens de gegevens vaninformatie 5?
421p
Leg met behulp van informatie 6 uit, waardoor gebakken aardappels meer kJ
aan energie leveren dan een gelijke hoeveelheid gekookte aardappels.
431p
Hoeveel mg is de ADH aan vitamine C volgens de gegevens in informatie 6?
Aardappels zijn een belangrijke bron van vitamine C.
Hoeveel mg is de ADH aan vitamine C volgens de gegevens in informatie 6?441p
In informatie 7 staat, dat vaten in de aardappelplant verstopt raken als gevolg
van de verwelkingsziekte.
Welke vaten raken dan verstopt?
A alleen de bastvaten
B alleen de houtvaten
C zowel de bastvaten als de houtvaten
451puitwerkbijlage
Geef met kruisjes in dit schema aan of de cellen van de organismen die de
In informatie 7 worden enkele ziekten en plagen genoemd die de
aardappeloogst kunnen bedreigen. Twee daarvan staan in een schema op de
uitwerkbijlage.
Geef met kruisjes in dit schema aan of de cellen van de organismen die deziekte veroorzaken, een celwand hebben.
462p
Welke twee letters geven delen aan die volgens informatie 8 aangetast
In de afbeelding is een doorsnede van een oog schematisch weergegeven.
Welke twee letters geven delen aan die volgens informatie 8 aangetastworden door gebrek aan vitamine A?
472p
Schrijf een werkplan op waarmee dit onderzocht kan worden.
In informatie 8 staat dat Japanse onderzoekers beweren dat het brandnetelbintje
een hogere opbrengst zal opleveren dan een ander aardappelras.
Schrijf een werkplan op waarmee dit onderzocht kan worden.482p
Bevat 100 g eiwitaardappels meer of minder eiwit dan 100 g linzen? Of is er
In informatie 8 staat dat men in India een aardappelplant gemaakt heeft waarvan
de knollen meer eiwit bevatten dan normaal. Tegenstanders van genetische
modificatie vinden, dat in India beter meer peulvruchten zoals linzen gegeten
kunnen worden om eiwitgebrek tegen te gaan.
In 100 g linzen bevindt zich 20 g eiwit.
Bevat 100 g eiwitaardappels meer of minder eiwit dan 100 g linzen? Of is ergeen verschil? Leg je antwoord uit met een berekening, waarbij je gebruik
maakt van de gegevens in informatie 6 en informatie 8.
491p
In informatie 8 staat, dat uit bloedonderzoek bleek, dat mensen na het eten van
vaccinaardappels immuniteit opgebouwd hadden tegen hepatitis B.
Wat heeft men in het bloed van deze mensen aangetroffen waaruit dat afgeleid
kan worden?
A alleen hepatitis B antigenen
B alleen hepatitis B antistoffen
C zowel hepatitis B antigenen als hepatitis B antistoffen
vraag 27
vraag 29
vraag 34
vraag 40
vraag 45
12p
22p
31p
41p
C
51p
62p
71p
81p
91p
A
101p
C
111p
C
121p
131p
C
142p
152p
161p
171p
181p
192p
201p
211p
D
221p
D
231p
D
241p
D
251p
261p
A
272p
281p
293p
301p
312p
322p
331p
B
341p
351p
E
361p
A
372p
381p
C
391p
401p
411p
421p
431p
441p
B
451p
462p
472p
482p
491p
B