bij dit examen
Meerkeuzevragen
Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op.
Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde
organismen.
opgave 1Tulpen
12p
Geef de namen van Q en van R.
Nederland staat bekend om de bollenvelden met tulpen.
In de afbeelding zie je een tulp.
De letters Q en R geven voortplantingsorganen van de tulp aan.
Geef de namen van Q en van R.Schrijf je antwoord zó op:
Q =...............................
R =...............................
opgave 2De watergentiaan
zaad (5x) De watergentiaan is een overblijvende waterplant die ’s zomers bloeit. Vlak boven en onder de bodem groeit een lange wortelstok waaruit steeds nieuwe planten groeien. De bladeren drijven op het water en worden meestal niet groter dan tien centimeter. De gele bloemen steken boven water uit en produceren nectar. De zaden worden verspreid door watervogels.
21p
Wat is de functie van de nectar die in de bloemen wordt gemaakt?
31p
alleen aan de bovenzijde van het blad
alleen aan de onderzijde van het blad
aan beide zijden van het blad
De watergentiaan heeft bladeren die op het water drijven.
Waar zitten de huidmondjes bij zulke bladeren?
alleen aan de bovenzijde van het blad alleen aan de onderzijde van het blad aan beide zijden van het blad41p
Leg uit hoe deze stekeltjes helpen bij het verspreiden van de zaden.
In de afbeelding kun je zien dat op de buitenkant van een zaadje
stekeltjes zitten.
Leg uit hoe deze stekeltjes helpen bij het verspreiden van de zaden.51puitwerkbijlage
Geef bij elke manier met een kruisje aan of het geslachtelijke of
De watergentiaan plant zich voort door wortelstokken en door zaden.
Op de uitwerkbijlage staan deze manieren van voortplanting in een
schema.
Geef bij elke manier met een kruisje aan of het geslachtelijke ofongeslachtelijke voortplanting is.
opgave 3De druipzakpijp en de kleine heremietkreeft
In Nederland komen planten en dieren voor die er vroeger niet waren. Twee van zulke soorten zijn de druipzakpijp en de kleine heremietkreeft. Beide diersoorten leven op de zeebodem. De druipzakpijp is een sponzensoort die geelwitte kolonies vormt. De kleine heremietkreeft kruipt meestal in een lege schelp (zie de afbeeldingen). In het diagram zie je hoe de populaties van beide soorten in grootte veranderen door de jaren heen. populatiegrootte (%
Vergelijk de grootte van de populaties van beide diersoorten in het jaar 2000 met de grootte in 1995. Waren de populaties in 2000 groter of kleiner in vergelijking met 1995? A Beide populaties waren in 2000 groter. B De populatie van de druipzakpijp was in 2000 groter, die van de heremietkreeft kleiner. C De populatie van de druipzakpijp was in 2000 kleiner, die van de heremietkreeft groter. D Beide populaties waren in 2000 kleiner.
opgave 4Runderen
81p
0%
25%
50%
75%
100%
Bij een runderras is de vachtkleur rood of wit of rood-wit gevlekt. De
vachtkleur is een erfelijke eigenschap.
Als een homozygoot rood rund wordt gekruist met een homozygoot wit
rund zijn alle nakomelingen rood-wit gevlekt. Het fenotype van deze
nakomelingen wordt intermediair genoemd.
Twee rood-wit gevlekte runderen worden met elkaar gekruist.
Hoe groot is de kans op een witte nakomeling bij deze kruising?
0% 25% 50% 75% 100%opgave 5Bloedvaten
91p
Welke letter stelt een slagader voor, Q of R? Leg uit waaraan je dat kunt
zien in de afbeelding.
101p
Hoe heten deze kleine bloedvaatjes?
In de afbeelding geeft de letter S de allerkleinste vertakkingen van de
bloedvaten aan. Via deze kleine bloedvaatjes stroomt bloed tussen de
cellen van het weefsel door.
Hoe heten deze kleine bloedvaatjes?opgave 6Een proef
Bas onderzoekt de invloed van licht op de groei van kiemplantjes.
Hij stopt een aantal gekiemde bruine bonen in een pot met vochtig
filtreerpapier.
De pot zet hij in een zwarte, ondoorzichtige zak (zie de afbeelding).
111p
tter Q
letter R
letter S
Bij de bespreking zegt zijn docent dat hij de controleproef mist.
Hieronder zie je drie mogelijkheden voor een controleproef.
Welke letter geeft de juiste controleproef aan voor het onderzoek van
tter Q letter R letter S122p
Wat moet op plaats 1 en op plaats 2 ingevuld worden om het schema
Bas schrijft in zijn onderzoeksverslag dat licht nodig is voor fotosynthese.
Het schema hieronder geeft de fotosynthese weer.
zonlicht
water +.......1....... 
glucose +.......2.......
glucose +.......2....... Wat moet op plaats 1 en op plaats 2 ingevuld worden om het schemacompleet te maken?
Schrijf je antwoord zó op:
1 =................................
2 =................................
opgave 7IJzer
Door de hoofdpersoon in een tekenfilm veel spinazie te laten eten probeerde men vroeger deze groente populair te maken. Het mineraal ijzer in de spinazie maakte de man in deze film buitengewoon sterk. In spinazie zit inderdaad ijzer (zie de tabel), maar dat je er zo sterk van zou kunnen worden, is verzonnen. voedingswaarde van gekookte spinazie (analyse per 100 gram) energie 70 kJ water 90 g eiwitten 4 g koolhydraten 1 g vetten 0 g vezels 3 g ijzer 1,3 mg
132p
Schrijf twee andere bouwstoffen op die spinazie volgens de gegevens
IJzer is een mineraal dat als bouwstof gebruikt wordt in het lichaam.
Schrijf twee andere bouwstoffen op die spinazie volgens de gegevensin de tabel levert.
141p
Hoe heten deze bloeddeeltjes?
IJzer is een bouwstof voor hemoglobine. Hemoglobine bevindt zich in de
bloeddeeltjes die zuurstof vervoeren.
Hoe heten deze bloeddeeltjes?151p
Verklaar dat vrouwen door de menstruatie een grotere kans op een
In de tabel hieronder staan voor mannen en vrouwen de aanbevolen
dagelijkse hoeveelheden ijzer.
aanbevolen dagelijkse hoeveelheid ijzer (mg)
Uit de tabel blijkt dat de aanbevolen hoeveelheid voor vrouwen in de
leeftijd van 19 tot 50 jaar groter is dan voor mannen. Dit heeft onder
andere te maken met het feit dat vrouwen menstrueren en mannen niet.
Daarom moeten vrouwen meer ijzer met hun voedsel binnenkrijgen dan
mannen.
Verklaar dat vrouwen door de menstruatie een grotere kans op eenijzertekort hebben dan mannen.
162p
Hoeveel gram spinazie moet een jongen van 15 jaar op een dag eten om
daarmee de aanbevolen dagelijkse hoeveelheid ijzer binnen te krijgen?
Leg je antwoord uit met een berekening. Gebruik daarbij gegevens uit de
twee tabellen hierboven.
opgave 8Lampong-apen
171p
conditionering
gewenning
inprenting
In Thailand laten mensen lampong-apen voor zich werken op
kokosnootplantages. De apen hebben geleerd commando’s op te volgen
die door mensen vanaf de grond worden geroepen. Ze plukken dan hoog
in de bomen rijpe kokosnoten.
Voordat lampong-apen geschikt zijn voor dit werk, is een uitgebreide
training nodig. Iedere keer als ze bij zo’n training een opdracht goed
uitvoeren, worden ze beloond met iets lekkers. Zo leren ze de
commando’s goed op te volgen.
Hoe heet dit leerproces?
conditionering gewenning inprentingopgave 9Wortelknolletjes
181p
geen van beide
alleen bacteriën
alleen wortelcellen
zowel bacteriën als wortelcellen
Aan wortels van klaverplanten zitten kleine knolletjes. In zulke knolletjes
leven bacteriën die zich voeden met glucose uit de wortelcellen.
Hannah bekijkt een stukje van een wortelknolletje van een klaverplant met
een microscoop. Ze ziet cellen met een kern.
Kunnen dit bacteriën zijn? En kunnen dit wortelcellen zijn?
geen van beide alleen bacteriën alleen wortelcellen zowel bacteriën als wortelcellenopgave 10Stress
Grote spanning, stress, heeft een aantal veranderingen in het lichaam tot gevolg. In een experiment worden deze veranderingen onderzocht. Twintig vrijwilligers maken een ‘bungeejump’ vanaf een 70 meter hoge kraan (zie de afbeelding). Van elke vrijwilliger wordt op drie tijdstippen bloed afgenomen: vlak vóór de sprong, vlak erna en twee uur later.
191puitwerkbijlage
Geef met twee kruisjes in dit schema aan wat de invloed is van een
Vlak vóór de sprong blijkt het adrenalinegehalte van het bloed bij alle
deelnemers sterk verhoogd.
Op de uitwerkbijlage staat een schema.
Geef met twee kruisjes in dit schema aan wat de invloed is van eentoename van het gehalte aan adrenaline in het bloed.
201p
letter Q
letter R
letter S
letter T
In de afbeelding hiernaast zie je enkele
hormoonklieren in het lichaam.
Welke letter geeft een orgaan aan dat
adrenaline maakt?
letter Q letter R letter S letter Topgave 11Intuberen
opgave 12Een bloedgroepbepaling
231p
bloedgroep A, resusnegatief
bloedgroep A, resuspositief
bloedgroep B, resusnegatief
bloedgroep B, resuspositief
Wetenschappers in Australië hebben een nieuwe methode ontwikkeld om
iemands bloedgroep te bepalen. Ze gebruiken daarvoor drie verschillende
papieren strookjes. Op zo’n strookje bevindt zich anti-A, anti-B of
anti-resus. Deze antistoffen kunnen klontering van rode bloedcellen
veroorzaken.
Op het midden van het strookje wordt een druppel bloed aangebracht. Als
er geen klontering plaatsvindt, vloeit het bloed naar twee kanten over het
Hellen laat op de nieuwe manier haar bloedgroep bepalen. Drie druppels
van haar bloed worden op drie proefstrookjes aangebracht. De afbeelding
hieronder laat het resultaat zien.
Wat is de bloedgroep van Hellen?
bloedgroep A, resusnegatief bloedgroep A, resuspositief bloedgroep B, resusnegatief bloedgroep B, resuspositiefopgave 13Transgene muizen
Ruim dertig jaar geleden lukte het voor het eerst om een gen van een
mens in te brengen in een chromosoom van een bevruchte eicel van een
muis. Muizen die uit zulke eicellen groeien, worden transgene muizen
genoemd. De functie van zo’n menselijk gen kan in de transgene muizen
onderzocht worden.
De afbeelding laat zien hoe transgene muizen gemaakt kunnen worden.
1 Een vrouwtjesmuis krijgt hormonen toegediend, waardoor meer eicellen rijp worden. 2 Het vrouwtje paart met een mannetje. 3 Na de paring worden eicellen weggenomen bij het vrouwtje. Het te onderzoeken gen wordt in zaadcelkern de kern van de zaadcel eicelkern P geïnjecteerd vlak voor samensmelting met de kern van de cel. 4 De behandelde eicellen worden in een eileider van een vrouwtjesmuis gebracht en groeien na innesteling uit tot jonge muisjes.
241p
in de linkerboezem
in de linkerkamer
in de rechterboezem
in de rechterkamer
De hormonen die de muis krijgt toegediend (zie 1 in de afbeelding),
worden met het bloed naar de voortplantingsorganen gevoerd. Het bloed
stroomt dan eerst via een holle ader het hart binnen.
In welk deel van het hart komt het bloed uit een holle ader als eerste
terecht?
in de linkerboezem in de linkerkamer in de rechterboezem in de rechterkamer251p
Hoeveel chromosomen bevinden zich in kern P (zie 3 in de
Een gewone lichaamscel van een muis bevat 40 chromosomen.
Hoeveel chromosomen bevinden zich in kern P (zie 3 in deafbeelding)?
262puitwerkbijlage
Geef met letters de plaatsen aan van de twee gebeurtenissen in de
In de vorige afbeelding worden gebeurtenissen genoemd die te maken
hebben met de voortplanting van muizen. Twee van die gebeurtenissen
staan in een tabel op de uitwerkbijlage.
In de afbeelding hieronder zie je de voortplantingsorganen van een muis.
De organen hebben dezelfde namen en functies als die van de mens.
Enkele plaatsen worden met een letter aangegeven.
Geef met letters de plaatsen aan van de twee gebeurtenissen in detabel op de uitwerkbijlage.
271p
Leg uit dat alleen de witte bloedcellen geschikt zijn voor dit onderzoek.
Als de jonge muisjes zes weken oud zijn, wordt bepaald of het menselijk
gen inderdaad in de celkernen van de muisjes aanwezig is. Hiervoor
wordt bloedonderzoek gedaan.
In de afbeelding hieronder is bloed van een muis weergegeven, gezien
door een microscoop.
Aan witte bloedcellen wordt onderzocht of het menselijk gen zich in de
cellen bevindt. De andere bloeddeeltjes zijn hiervoor niet geschikt.
Leg uit dat alleen de witte bloedcellen geschikt zijn voor dit onderzoek.opgave 14Atropine
281p
alleen de kringspieren
alleen de lengtespieren
zowel de kringspieren als de lengtespieren
In de afbeelding worden twee typen spiertjes in de iris aangegeven.
Door het samentrekken van spieren in de iris verandert de pupilgrootte als
er atropine in het oog wordt gedruppeld.
Welke spieren trekken zich dan samen?
alleen de kringspieren alleen de lengtespieren zowel de kringspieren als de lengtespieren291p
Hoe wordt zo’n snelle, onbewuste reactie genoemd?
Onder normale omstandigheden wordt de pupil groot als er weinig licht is.
Deze verandering van de pupil is onbewust.
Hoe wordt zo’n snelle, onbewuste reactie genoemd?301p
nee
je kan daardoor dichtbij niet meer scherp zien.
je kan daardoor veraf niet meer scherp zien.
je kan daardoor zowel dichtbij als veraf niet meer scherp zien.
Rondom de lens achter de pupil bevindt zich een spier die het
accommoderen regelt. Als atropine in de ogen wordt gedruppeld,
ontspannen deze spieren zich. De lenzen worden dan zo plat mogelijk.
Heeft dit gevolgen voor het scherp zien?
nee je kan daardoor dichtbij niet meer scherp zien. je kan daardoor veraf niet meer scherp zien. je kan daardoor zowel dichtbij als veraf niet meer scherp zien.opgave 15Een Een stamboom stamboom
31 Uit Uit de de resultaten resultaten van van één één bepaalde bepaalde kruising kruising is is met met zekerheid zekerheid af af te te leiden, leiden, dat dat het het gen gen voor voor korte korte haren haren dominant dominant is. is. Welke Welke kruising kruising is is dit? dit? A A kruising kruising 1 1 x x 2 2 B B kruising kruising 3 3 x x 4 4 C C kruising kruising 5 5 x x 6 6
opgave 16Kinderziekten
Sommige soorten ziekteverwekkers komen zo algemeen voor en worden zo gemakkelijk overgedragen, dat de meeste kinderen er al jong mee besmet raken. Als een kind van zo’n ziekte genezen is, treden er bij een volgende besmetting meestal geen ziekteverschijnselen meer op. Zulke ziekten worden kinderziekten genoemd omdat ze bijna nooit bij volwassenen voorkomen. Voorbeelden van kinderziekten zijn: bof, mazelen, rode hond, roodvonk en waterpokken. Van deze ziekten wordt roodvonk door een bacterie veroorzaakt, de overige door virussen.
331p
Leg uit waardoor ze toch bijna nooit zo’n kinderziekte krijgen als ze
Tegen roodvonk en waterpokken worden kinderen in Nederland niet
ingeënt.
Leg uit waardoor ze toch bijna nooit zo’n kinderziekte krijgen als zevolwassen zijn.
342p
Geef de naam van die ziekte. Leg je antwoord uit.
Slechts één van de genoemde kinderziekten kan bestreden worden met
antibiotica.
Geef de naam van die ziekte. Leg je antwoord uit.351p
alleen antigenen
alleen antistoffen
zowel antigenen als antistoffen
Sinds 1987 worden kinderen in Nederland ingeënt tegen bof, mazelen en
rode hond. Het vaccin wordt het BMR-vaccin genoemd.
Bevat het BMR-vaccin antigenen? En bevat het antistoffen?
alleen antigenen alleen antistoffen zowel antigenen als antistoffenopgave 17Gedrag van chimpansees
361p
Hoe heet dit dominante gedrag?
Het meest dominante mannetje, de alfa-man, bevestigt zijn plaats in de
rangorde door zijn gedrag. Hij zet regelmatig de haren van zijn vacht
overeind. Zo lijkt hij groter.
Hoe heet dit dominante gedrag?372p
Bepaal de rangorde van deze vijf chimpansees, uitgaande van
Bij chimpansees in Ivoorkust in Afrika wordt een onderzoek gedaan naar
de rangorde van de vrouwtjes in een groep.
De onderzoekers ontdekken dat apen met een lagere rang met bepaalde
geluiden een aap met een hogere rang begroeten. Hoger geplaatste
chimpansees begroeten apen met een lagere rang niet met die geluiden.
Een tijd lang noteren de onderzoekers het aantal van die begroetingen
van de apen.
In de tabel hieronder staan de aantallen begroetingen tussen vijf
vrouwtjesapen in die tijd.
Bepaal de rangorde van deze vijf chimpansees, uitgaande vanbovenstaande informatie. Noteer de namen in de juiste volgorde, te
beginnen met de meest dominante aap.
opgave 18Dieren van Australië
In de afbeelding hieronder zie je een kalender. weeknr januari 1 2 3 4 5 februari 5 6 7 8 9 m 7 14 21 28 4 11 18 25 d 1 8 15 22 29 5 12 19 26 w 2 9 16 23 30 6 13 20 27 d 3 10 17 24 31 7 14 21 28 v 4 11 18 25 1 8 15 22 z 5 12 19 26 2 9 16 23 z 6 13 20 27 3 10 17 24 d 4 11 18 25 2 9 16 23 30 v 5 12 19 26 3 10 17 24 31 z 6 13 20 27 4 11 18 25 z 7 14 21 28 5 12 19 26 weeknr 27 juli 28 29 30 31 31 augustus 32 33 34 35 m 1 8 15 22 29 5 12 19 26 d 2 9 16 23 30 6 13 20 27 w 3 10 17 24 31 7 14 21 28 d 4 11 18 25 1 8 15 22 29 v 5 12 19 26 2 9 16 23 30 z 6 13 20 27 3 10 17 24 31 z 7 14 21 28 4 11 18 25 weeknr 40 oktober 41 42 43 44 44 november 45 46 47 48 m 7 14 21 28 4 11 18 25 d 1 8 15 22 29 5 12 19 26 w 2 9 16 23 30 6 13 20 27 d 3 10 17 24 31 7 14 21 28 v 4 11 18 25 1 8 15 22 29 z 5 12 19 26 2 9 16 23 30 z 6 13 20 27 3 10 17 24 Een vrouwtje van een rode reuzenkangoeroe wordt in week 1 op 4 januari bevrucht. • Wanneer wordt volgens de informatie het kangoeroejong geboren? Schrijf het nummer op van de week waarin het geboren wordt.
Als een vogelbekdier onder water jaagt, vangen zintuigcellen prikkels op van prooien. Als gevolg hiervan worden impulsen naar het centraal zenuwstelsel geleid. Waar bevinden deze zintuigcellen zich? En welke zenuwcellen geleiden de impulsen dan naar het centraal zenuwstelsel? A De zintuigcellen bevinden zich in de ogen en bewegingszenuwcellen geleiden de impulsen naar het centraal zenuwstelsel. B De zintuigcellen bevinden zich in de ogen en gevoelszenuwcellen geleiden de impulsen naar het centraal zenuwstelsel. C De zintuigcellen bevinden zich in de snavel en bewegingszenuwcellen geleiden de impulsen naar het centraal zenuwstelsel. D De zintuigcellen bevinden zich in de snavel en gevoelszenuwcellen geleiden de impulsen naar het centraal zenuwstelsel.
vraag 5
vraag 19
vraag 26
vraag 39
12p
21p
31p
A
41p
51p
61p
B
71p
81p
B
91p
101p
111p
A
122p
132p
141p
151p
162p
171p
A
181p
C
191p
201p
D
211p
221p
231p
D
241p
C
251p
262p
271p
281p
B
291p
301p
B
311p
C
321p
B
331p
342p
351p
A
361p
372p
382p
393p
401p
411p
421p
431p
441p
C
451p
D
461p
471p
A
481p
491p
C
501p
