Eindexamen biologie vmbo gl/tl 2019 tijdvak 1

bij dit examen

Meerkeuzevragen

Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op.

Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde

organismen.

opgave 1Zingende muizen

Muizen maken zingende geluiden die mensen niet kunnen horen. De zang van mannetjesmuizen is eenvoudig, maar als ze urine van vrouwtjes ruiken, wordt hun zang ingewikkelder.

11p

Muizenoren bestaan uit delen met dezelfde namen en taken als

mensenoren. De geluidsprikkels van de muizenzang worden bij muizen

wel omgezet in impulsen, maar bij mensen niet.

In welk deel van een muizenoor worden de geluidsprikkels omgezet in

impulsen?

in het trommelvlies

in de gehoorbeentjes

in het slakkenhuis

in de gehoorzenuw

22p

In de informatie hierboven wordt een respons van mannetjesmuizen

genoemd.

Wat is de respons? En wat is de inwendige prikkel hiervoor?

Schrijf je antwoord zo op:

de respons:......................................................

de inwendige prikkel:........................................

opgave 2PAH

PAH is een aandoening waarbij de bloedvaten in de longen vernauwd zijn. Hierdoor moet het hart krachtiger samentrekken dan normaal om het bloed de longslagaders in te pompen. Bij PAH is daardoor de bloeddruk in de longslagaders veel te hoog.

31p

In de afbeelding zie je het hart met enkele bloedvaten.

Welke letter in de afbeelding geeft een longslagader aan?

letter P

letter Q

letter R

letter S

41puitwerkbijlage

PAH kan als gevolg hebben dat er te veel vocht tussen de cellen van het

longweefsel komt. Ook tussen de longblaasjes en de omliggende

haarvaten zit er dan te veel weefselvocht. Daardoor verloopt de

gaswisseling slechter.

De twee processen van de gaswisseling staan in een tabel op de

uitwerkbijlage. Vul de ontbrekende gegevens bij ‘afgifte’ in.

52p

PAH kan verschillende oorzaken hebben. Eén daarvan is een erfelijke

afwijking, veroorzaakt door een dominant gen (A).

In de afbeelding zie je een stamboom van een familie waarin de erfelijke

vorm van PAH voorkomt.

Wat is het genotype van persoon P? En wat is het genotype van

persoon Q?

Schrijf je antwoord zo op:

genotype persoon P:........................................

genotype persoon Q:........................................

opgave 3Blauwalgen

Blauwalgen zijn bacteriën die zich bij warm weer snel vermeerderen in water met veel voedingsstoffen. Hierdoor ontstaat er een dikke en stinkende groene laag op het water. Blauwalgen bevatten bladgroen. Hierdoor kunnen ze aan fotosynthese doen.

61p

Heeft een blauwalg een celkern? En heeft een blauwalg een celwand?

geen van beide

alleen een celkern

alleen een celwand

een celkern en een celwand

72p

Het schema hieronder stelt de fotosynthese voor.

...(1)… + water + lichtenergie

glucose + …(2)…

Wat moet op plaats 1 en op plaats 2 ingevuld worden om het schema

compleet te maken?

Schrijf je antwoord zo op:

1:.....................................................................

2:.....................................................................

81p

Ayşe en Danny onderzoeken slootwater met daarin blauwalgen. Ze

gebruiken hiervoor:

− vier bekerglazen

− vier waterbaden, elk ingesteld op een andere temperatuur: 15 °C,

25 °C, 35 °C en 45 °C.

Ze zetten in elk waterbad één bekerglas met 50 mL slootwater.

Na enkele dagen bepalen ze in elk bekerglas de hoeveelheid blauwalgen

per milliliter.

Noteer de onderzoeksvraag die bij dit onderzoek past.

opgave 4De axolotl

De axolotl is een amfibie die zijn hele leven eigenschappen van een larve (jonge amfibie) houdt. Hij heeft uitwendige kieuwen en een staartvin, waardoor hij goed aangepast is aan het leven in water. De axolotl eet kleine diertjes, zoals watervlooien. Hij kan prooidieren alleen goed waarnemen als ze bewegen. Het dier heeft geen natuurlijke vijanden, behalve zijn soortgenoten.

91p

De informatie hierboven gaat over enkele levenskenmerken van de

axolotl.

Twee levenskenmerken zijn ademhalen en reageren op prikkels.

Gaat de informatie over deze levenskenmerken?

over geen van beide levenskenmerken

alleen over ademhalen

alleen over reageren op prikkels

over ademhalen en over reageren op prikkels

101p

De organismen in de informatie maken deel uit van een voedselketen. Om

deze voedselketen compleet te maken is meer informatie nodig.

Welke informatie ontbreekt om de voedselketen compleet te kunnen

maken?

111p

Om een vrouwtje te lokken maakt een mannetje een soort dansje. Hierbij

geeft hij geurstoffen af en gebruikt hij zijn staart om de geurstoffen naar

het vrouwtje te waaieren.

Hoe heet dit type voortplantingsgedrag?

121p

De axolotl houdt eigenschappen van een larve door een tekort aan jodium

in het water. Door dit tekort kan de schildklier niet voldoende van de stof

thyroxine maken. Hierdoor kan het dier zich niet volledig ontwikkelen.

Tot welk orgaanstelsel behoort de schildklier?

tot het ademhalingsstelsel

tot het hormoonstelsel

tot het uitscheidingsstelsel

tot het verteringsstelsel

tot het zenuwstelsel

131p

Als een axolotl een poot verliest, groeit er op die plek vrijwel direct een

klompje cellen. Alle cellen in dit klompje hebben dezelfde bouw. Vanuit dit

klompje cellen groeit vervolgens een nieuwe poot, compleet met huid,

spieren en bloedvaten.

Bestaat het klompje cellen uit één type weefsel? En bestaat de nieuwe

poot uit één type weefsel?

geen van beide

alleen het klompje cellen

alleen de nieuwe poot

het klompje cellen en de nieuwe poot

opgave 5Sikkelcel-anemie

Daisy heeft sikkelcel-anemie. Bij iemand met sikkelcel-anemie bevatten de rode bloedcellen een afwijkende vorm van hemoglobine. Daardoor kunnen deze cellen niet goed functioneren. Sikkelcel-anemie wordt veroorzaakt door een recessief gen (a).

142p

Door de sikkelcel-anemie is Daisy snel moe bij inspanning.

Leg uit waardoor niet goed functionerende rode bloedcellen

vermoeidheid kunnen veroorzaken.

151p

Een tante en een oom van Daisy zijn beiden heterozygoot voor het gen

dat sikkelcel-anemie veroorzaakt. Ze verwachten samen een kind.

Hoe groot is de kans dat dit kind sikkelcel-anemie krijgt?

25%

50%

75%

100%

opgave 6Cafeïne

161p

Bij een grote groep kinderen is onderzocht hoeveel van die kinderen

dranken met cafeïne drinken (zie de afbeelding).

90 deel van de kinderen (%) 80 70 60 50 40 30 20 10 0 koffie thee cola energiedrank Legenda: 2-5 jaar 6-12 jaar 13-17 jaar

Naar aanleiding van het diagram worden twee uitspraken gedaan.

1 In elke leeftijdsgroep zijn er meer kinderen die cafeïne binnenkrijgen

met energiedrank dan met het drinken van koffie.

2 Hoe ouder de kinderen zijn hoe meer kinderen cola drinken.

Welke uitspraak is juist?

geen van beide uitspraken

alleen uitspraak 1

alleen uitspraak 2

uitspraak 1 en uitspraak 2

171p

Cafeïne heeft invloed op de werking van een hormoon dat door de

bijnieren wordt gemaakt. Toename van dit hormoon in het bloed heeft een

versnelling van de ademhaling en van de hartslag tot gevolg.

Wat is de naam van dit hormoon?

181p

Cafeïne wordt in het verteringsstelsel opgenomen in het bloed. De lever

breekt cafeïne uit het bloed af.

Welke letter geeft het bloedvat aan waarin cafeïne het eerst terechtkomt

vanuit het verteringsstelsel?

letter Q

letter R

letter S

letter T

192p

In de tabellen hieronder staan gegevens over de voedingswaarde van een

energiedrank en de energiebehoefte van jongens.

per 100 ml energie (kJ) eiwitten (g) kool- hydraten (g) vetten (g) water (g) cafeïne (mg) mineralen (mg) energiedrank 340 0,0 20 0,0 79 32 38

leeftijd jongens dagelijkse energiebehoefte (kJ) 9-13 jaar 10.600 14-18 jaar 14.000 19-30 jaar 12.900

Tomas is 17 jaar en drinkt op een dag vier blikjes energiedrank. Eén blikje

bevat 250 milliliter.

Hoeveel procent van zijn dagelijkse energiebehoefte levert de

energiedrank uit die vier blikjes? Leg je antwoord uit met een

berekening.

opgave 7Gaan met die banaan

In de tabel staan gegevens over de voedingswaarde van bananen. banaan (per 100 gram) energie 400 kJ eiwitten 1,0 gram koolhydraten (zetmeel, glucose) 20,0 gram water 74,0 gram voedingsvezels 2,0 gram overige voedingsstoffen 3,0 gram

201p

In de tabel ontbreken de gegevens van een groep voedingsstoffen die als

brandstof kunnen dienen.

Welke groep ontbreekt?

211p

Bananen bevatten voedingsvezels.

Leg uit wat de gunstige invloed is van voedingsvezels op het

verteringskanaal.

221p

Ali druppelt wat jodium op een stukje banaan. De jodium geeft een

blauwzwarte verkleuring.

Geef de naam van de voedingsstof die Ali hiermee aantoont in de

banaan.

231p

Bananen bevatten veel kalium. Een teveel aan kalium in het bloed wordt

door de nieren uitgescheiden. Deel P in de afbeelding geeft een deel van

de nier aan dat betrokken is bij die uitscheiding.

Hoe heet deel P?

nierbekken

niermerg

nierschors

opgave 8Vaccinatie bij ouderen

Waterpokken is een kinderziekte die veroorzaakt wordt door een virus. Het virus blijft na besmetting in het lichaam aanwezig en kan op latere leeftijd gordelroos veroorzaken. Bij gordelroos ontstaan er bultjes en blaasjes op de huid die veel pijn doen. Er wordt onderzocht of ouderen tegen gordelroos beschermd kunnen worden door een vaccinatie.

241p

Voor het onderzoek wordt een grote groep oudere mensen ingeënt met

een vaccin. Dit vaccin bevat een verzwakt waterpokkenvirus.

Om het onderzoek compleet te maken dient een andere groep ouderen

als controlegroep.

Waarmee moet deze controlegroep ingespoten worden?

met een vloeistof met antigenen van het waterpokkenvirus

met een vloeistof met antistoffen tegen het waterpokkenvirus

met een vloeistof zonder antigenen en zonder antistoffen

251p

Uit het onderzoek blijkt dat oudere mensen na de vaccinatie minder kans

hebben om gordelroos te krijgen.

Leg uit waardoor een vaccin met een verzwakt waterpokkenvirus

immuniteit tegen gordelroos kan opleveren.

261p

Welke vorm van immunisatie is het toedienen van het vaccin met een

verzwakt waterpokkenvirus?

kunstmatige actieve immunisatie

kunstmatige passieve immunisatie

natuurlijke actieve immunisatie

natuurlijke passieve immunisatie

272p

In een ander onderzoek wordt een grote groep ouderen ingeënt tegen een

bacterie die longontsteking veroorzaakt. In deze groep krijgen 49 mensen

binnen twee jaar longontsteking. In de even grote controlegroep krijgen 90

mensen in die tijd longontsteking.

Hoeveel procent van de mensen die longontsteking krijgen, zijn van

tevoren ingeënt tegen deze ziekte? Leg je antwoord uit met een

berekening.

opgave 9Grauwe ganzen

Grauwe ganzen zijn vogels die in Nederland voorkomen. Als twee grauwe

ganzen een broedpaar gevormd hebben, blijven ze de rest van hun leven

bij elkaar. Een mannetje en een vrouwtje herkennen elkaar aan hun

uiterlijk, gedrag en geluid.

Hieronder staat informatie over vier verschillende onderzoeken die met

grauwe ganzen zijn gedaan.

Onderzoek 1

Het gedrag van een mannetje werd enkele jaren gevolgd. Zijn vrouwtje

raakte zoek na een hevige storm. Het mannetje bleef een jaar alleen.

Daarna vond hij een nieuw vrouwtje. Na anderhalf jaar kwam het eerste

vrouwtje terug. Het mannetje vormde weer een broedpaar met zijn eerste

vrouwtje en liet het nieuwe vrouwtje alleen.

Onderzoek 2

Van een ander broedpaar werd het vrouwtje weggehaald. Bij het mannetje

nam het gehalte aan stresshormoon in het bloed sterk toe na het

verdwijnen van het vrouwtje. Toen er een ander vrouwtje bij hem werd

gezet, bleef het gehalte aan stresshormoon hoog. Pas toen zijn eigen

vrouwtje na twee weken terugkwam, nam het gehalte snel af.

Onderzoek 3

Een gedragsonderzoeker zet enkele voerbakjes neer die dezelfde vorm

hebben, maar van kleur verschillen. Eén bakje vult hij met voer, de andere

blijven leeg. Al snel leren de ganzen in welk bakje voer zit. Ze lopen

alleen nog op dat bakje af, ook als het op een andere plek staat of als het

leeg is.

Onderzoek 4

Een onderzoeker haalt een ganzenvrouwtje weg als haar eieren uitkomen

en zet een kip bij het nest. Na het uitkomen volgen de kuikens de kip

overal heen. Ook als het ganzenvrouwtje na een halve dag terugkomt,

blijven de kuikens de kip achterna lopen.

281puitwerkbijlage

Over de onderzoeken 1 en 2 worden twee uitspraken gedaan. Deze twee

uitspraken staan in een tabel op de uitwerkbijlage.

Kruis bij elke uitspraak aan of deze juist is of onjuist.

291p

Uit onderzoek 3 blijkt dat de ganzen geleerd hebben in welk gekleurd

bakje het voer zit.

Leg uit dat hier sprake is van conditionering.

301p

Uit de resultaten van onderzoek 3 blijkt dat de ganzen kleuren kunnen

onderscheiden. Ze hebben, net als mensen, twee typen zintuigcellen in

hun ogen met dezelfde namen en functies.

Hoe heet het type zintuigcellen waarmee de ganzen kleuren kunnen

zien?

311p

Het leergedrag dat in onderzoek 4 beschreven wordt, treedt alleen in een

korte periode na het uitkomen van de eieren op.

Hoe heet dit type leergedrag?

opgave 10Baarmoederhalskanker

Vaak is een infectie met het virus HPV de oorzaak van het ontstaan van baarmoederhalskanker. Van dit virus zijn verschillende typen bekend. Van alle gevallen van baarmoederhalskanker wordt 70% veroorzaakt door HPV type 16 en type 18. Sinds 2010 worden veel meisjes in Nederland ingeënt met een vaccin tegen deze twee typen HPV.

321puitwerkbijlage

Over de vaccinatie tegen HPV type 16 en type 18 worden twee uitspraken

gedaan. Deze twee uitspraken staan in een tabel op de uitwerkbijlage.

Kruis bij elke uitspraak aan of deze juist is of onjuist.

opgave 11Pijn bij vissen

Lisa wil weten of vissen pijn kunnen voelen. In een artikel leest ze dat vissen, net als mensen, zenuwuiteinden in de huid hebben die werken als pijnzintuigen. Lisa leest over een experiment waarin een bioloog een groot aantal goudvissen heeft verdeeld in twee groepen. In de ene groep kregen de vissen een pijnstiller, in de andere groep niet. Die pijnstiller zorgt er in de grote hersenen voor dat impulsen uit de pijnzintuigen niet worden verwerkt. De bioloog prikkelde bij alle vissen de pijnzintuigen in de huid. In beide groepen reageerden de vissen door te gaan spartelen.

332p

Het centraal zenuwstelsel van vissen bestaat uit vier delen met dezelfde

namen en functies als bij mensen. Twee van die delen zijn het

ruggenmerg en de grote hersenen.

Geef de namen van de andere twee delen van het centraal

zenuwstelsel.

341p

Uit het feit dat de pijnstiller geen invloed heeft op de reactie van de

vissen, leidt Lisa af dat het spartelen van de vissen een reflex is.

Leg uit waardoor de pijnstiller geen invloed heeft op een reflex.

351p

Twee uur na het experiment is er een verschil in het gedrag van de vissen

van beide groepen. De vissen die de pijnstiller hebben gekregen,

gedragen zich normaal, zoals vóór het experiment. De vissen die geen

pijnstiller hebben gekregen, gedragen zich onrustig.

Lisa trekt hieruit de conclusie dat de vissen die geen pijnstiller kregen,

tijdens het experiment pijn hebben waargenomen.

Geef een argument dat de conclusie van Lisa ondersteunt.

opgave 12Golfstromen

Voor de westkust van Zuid-Amerika voert een golfstroom koel water aan met veel voedingszouten. Hierdoor is het zeewater rijk aan algen die deze zouten opnemen als voedingsstoffen. De algen zijn microscopisch kleine organismen met bladgroen. Ze vormen het voedsel voor sardines en ansjovissen. Deze vissen zijn voedsel voor dolfijnen, albatrossen en jan-van-genten. Er leven ook orka’s die op dolfijnen jagen.

362p

Noteer een voedselketen bestaande uit vier schakels uit de informatie.

371p

Noteer een abiotische factor uit de informatie die invloed heeft op de

overlevingskansen van organismen in het zeewater voor de kust van

Zuid-Amerika.

381p

De temperatuur van het zeewater voor de westkust van Zuid-Amerika

wisselt voortdurend onder invloed van de golfstromen (zie het diagram).

3 hoger (°C) 2 1 0 gemiddeld −1 −2 lager

1982 1986 1990 1994 1998 2002 2006 2010 2014

jaar

In welke periode was het verschil tussen de hoogste en de laagste

temperatuur van het zeewater het grootst?

1982-1986

1986-1990

1998-2002

2010-2014

392p

Soms wordt de koele golfstroom voor de kust van Zuid-Amerika

verdrongen door een warme stroom. Dit verschijnsel wordt El Niño

genoemd. Het water van deze warme stroom bevat veel minder

voedingszouten dan dat van de koele stroom. Dit heeft gevolgen voor de

albatrossen en de jan-van-genten. Deze zeevogels vinden dan te weinig

voedsel in zee en gaan op het vaste land op zoek naar voedsel.

Leg uit waardoor deze zeevogels gebrek aan voedsel uit zee krijgen.

opgave 13Schubbeneters

Schubbeneters leven in een meer in Afrika.

Het zijn vissen die zich voeden met schubben

van andere vissen.

Schubbeneters worden geboren met een

scheve bek. De scheve bek zit links of rechts

aan de voorkant van de vis (zie de afbeelding).

Jonge schubbeneters ontdekken dat ze met

hun scheve bek het makkelijkst schubben van

één zijkant van een vis kunnen afhappen.

Een wetenschapper vermoedt dat het meer

waarin de schubbeneters leven, al twintig

miljoen jaar bestaat. Ze gaat ervan uit dat veel

vissen in het meer een gemeenschappelijke

voorouder hebben en maakt een stamboom

(zie de afbeelding).

Petrochromis blauwe regenboogvis Plecodus schubbeneter prinses van Burundi

401p

Hoe heet de theorie die verklaart hoe in de loop van de tijd door mutatie

en selectie nieuwe soorten ontstaan uit een gemeenschappelijke

voorouder?

411p

Welke groep vissen is volgens de stamboom het langst geleden als aparte

groep ontstaan?

Petrochromis

blauwe regenboogvis

Plecodus

schubbeneter

prinses van Burundi

421p

Aan welke groep vissen is een schubbeneter het meest verwant volgens

de stamboom?

aan de Petrochromis

aan de blauwe regenboogvis

aan de Plecodus

aan de prinses van Burundi

431p

Uit kruisingsproeven blijkt dat de eigenschappen linksmondig en

rechtsmondig erfelijk zijn. In de tabel staan de resultaten van enkele

kruisingen met schubbeneters.

kruising ouders nakomelingen linksmondig rechtsmondig 1 linksmondig x linksmondig 769 225 2 linksmondig x rechtsmondig 506 536 3 rechtsmondig x rechtsmondig 0 479

Het gen voor rechtsmondig is recessief.

Uit welke kruising kun je dat met zekerheid afleiden?

kruising 1

kruising 2

kruising 3

opgave 14De zwarte populier

441p

Timo maakt voor een biologie-opdracht een

beschrijving van de zwarte populier.

hoogte tot 35 meter leeftijd kan 100 tot 150 jaar oud worden bloeitijd maart - april voortplanting verspreiding zaden door de wind

Timo vraagt zich af of de populier zich geslachtelijk voortplant.

Is uit bovenstaande beschrijving van Timo af te leiden of de populier

zich geslachtelijk kan voortplanten? Leg je antwoord uit.

451p

Zwarte populieren hebben óf alleen mannelijke óf alleen vrouwelijke

bloemen. In de afbeelding zie je deze twee typen bloemen.

In welk type bloem ontstaan de zaden? Noteer de letter en leg je

antwoord uit.

461p

Zwarte populieren hebben windbestuiving.

Noteer een kenmerk van bloemen met windbestuiving.

471p

Uit knoppen aan de wortels van een zwarte populier kunnen nieuwe

zwarte populieren groeien.

Een bioloog wil van een groepje van vier zwarte populieren bepalen of ze

uit aparte zaden opgegroeid zijn, of uit de wortels van één boom. Hij

onderzoekt daarvoor het DNA van elke boom. Uit het resultaat trekt hij de

conclusie dat de bomen uit één boom zijn ontstaan.

Leg uit wat het resultaat van het DNA-onderzoek was.

opgave 15Nieuwe voorbehoedmiddelen

Mannen en vrouwen die geen kinderen willen, kunnen verschillende middelen gebruiken om een zwangerschap te voorkomen. Enkele van die middelen zijn: het condoom, de anticonceptiepil en het spiraaltje. Wetenschappers werken eraan om de keuze aan voorbehoedmiddelen uit te breiden.

481p

In de tekst hierboven worden enkele veel gebruikte voorbehoedmiddelen

genoemd.

Noteer een andere betrouwbare manier waarop zowel mannen als

vrouwen ervoor kunnen zorgen dat ze geen kinderen krijgen.

Kunststofpropjes Er is een gel-achtige kunststof in ontwikkeling die in de zaadleiders gebracht kan worden. Daar ontstaan dan propjes die de afvoer van zaadcellen blokkeren. Bij een zaadlozing komt daardoor sperma zonder zaadcellen vrij. Als een man weer vruchtbaar wil zijn, spuit een arts een oplosmiddel in de zaadleiders waardoor de kunststofpropjes verdwijnen.

491p

Hierboven is het voorplantingsstelsel van een man afgebeeld.

Welke letter in de afbeelding geeft een orgaan aan waarin een

kunststofpropje wordt aangebracht als voorbehoedmiddel?

501p

Na het aanbrengen van kunststofpropjes in de voortplantingsorganen van

een man verandert de samenstelling van het sperma.

Schrijf de naam op van een orgaan dat stoffen maakt die dan nog wél

in het sperma aanwezig zijn.

SILCS SILCS is de afkorting van de naam van een nieuw type pessarium. Door de nieuwe vorm is het makkelijk in te brengen en blijft het goed zitten. De SILCS moet samen met een speciale gel gebruikt worden, die ervoor zorgt dat zaadcellen niet goed kunnen bewegen.

511p

Een vrouw moet een SILCS zelf aanbrengen in haar lichaam.

Welke letter in de afbeelding geeft de plaats aan waar een SILCS zich

bevindt, als deze juist is aangebracht?

522p

Kasia gebruikt de SILCS volgens voorschrift.

Leg uit op welke twee manieren de SILCS Kasia beschermt tegen

zwangerschap.

Microchip Artsen onderzoeken de werking van een microchip die ze in het onderhuids bindweefsel aanbrengen. De chip bevat een hormoon met dezelfde werking als het hormoon in de anticonceptiepil. Elke dag geeft de microchip een klein beetje hormoon af. De chip kan zestien jaar onder de huid werkzaam blijven, zeggen de artsen. De microchip lijkt op een voorbehoedmiddel dat al jaren op de markt is, het implantatiestaafje. Zo’n staafje bevat eenzelfde hormoon als de chip. Het staafje wordt ook onder de huid aangebracht en kan daar maximaal drie jaar werkzaam blijven. Het implantatiestaafje geeft voortdurend hormoon af. Direct na het aanbrengen geeft het veel hormoon af, maar na verloop van tijd wordt dat steeds minder.

531p

In de informatie staat dat een microchip hormoon afgeeft om een

zwangerschap te voorkomen.

Wat is de werking van dit hormoon?

Het bevordert de menstruatie.