Eindexamen nask 2 vmbo gl/tl 2016 tijdvak 2

bij dit examen

Meerkeuzevragen

Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op.

Open vragen

− Geef niet méér antwoorden dan er worden gevraagd. Als er

bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd, geef er dan twee en niet

méér. Alleen de eerste twee redenen kunnen punten opleveren.

− Vermeld altijd de berekening, als een berekening gevraagd wordt. Als

een gedeelte van de berekening goed is, kan dat punten opleveren.

Een goede uitkomst zonder berekening levert geen punten op.

− Geef de uitkomst van een berekening ook altijd met de juiste eenheid.

opgave 1Tweetaktscooters in de stad

Tweetaktscooters dragen in grote mate bij aan luchtvervuiling. De brandstof voor deze scooters is 'mengsmering': een mengsel van benzine en smeerolie. In de verbrandingsmotor verbrandt deze brandstof deels onvolledig, waardoor sterk vervuilende verbrandingsproducten ontstaan. In sommige wereldsteden zijn deze scooters daarom verboden.

11p

Welke van de stof(fen), benzine en/of smeerolie, kan/kunnen uit aardolie

worden verkregen?

alleen benzine

alleen smeerolie

geen van beide

zowel benzine als smeerolie

Een reactie die kan optreden bij de onvolledige verbranding van mengsmering is hieronder met een vergelijking weergegeven. In deze vergelijking ontbreken nog twee coëfficiënten. C H + … O → 9 H O + 5 CO + … CO 8 18 2 2 2

21p

Geef aan uit welk reactieproduct in de gegeven vergelijking blijkt dat deze

verbranding onvolledig is.

31p

Neem de gegeven vergelijking over en maak deze volledig door de twee

ontbrekende coëfficiënten in te vullen.

In de verbrandingsmotor wordt de mengsmering gemengd met buitenlucht. Bij de verbranding van dit mengsel kunnen stikstofoxiden ontstaan.

42p

Leg uit dat door het gebruik van buitenlucht stikstofoxiden kunnen

ontstaan in de verbrandingsmotor. Neem aan dat mengsmering uitsluitend

bestaat uit koolwaterstoffen.

52p

Uit de uitlaat van een rijdende tweetaktscooter komt rook. Deze rook

bevat onder meer koolstofmono-oxide, koolstofdioxide en koolstof. Rook

is zichtbaar.

Geef aan door welke van de genoemde stoffen de rook zichtbaar kan

zijn. Neem onderstaande tabel over en vul deze in: kies uit 'wel' of

'niet' en licht je antwoord toe.

stof wel/niet zichtbaar toelichting koolstofmono-oxide koolstofdioxide koolstof

In de uitlaatgassen van tweetaktscooters is ook benzeen aanwezig. Benzeen is een schadelijke stof. Een tweetaktscooter stoot per liter mengsmering 0,57 gram benzeen (C H ) uit. In Amsterdam rijden naar 6 6 schatting dertienduizend tweetaktscooters.

61p

Welk van onderstaande begrippen is van toepassing op de stof benzeen?

legering

niet-ontleedbare stof

verbinding

zout

72p

Bereken hoeveel kg benzeen dertienduizend tweetaktscooters per week

uitstoten. Neem aan dat een tweetaktscooter gemiddeld 6,4 L

mengsmering per week verbruikt. Rond je uitkomst af op hele

kilogrammen.

opgave 2Ammoniakfabriek

Ammoniak is een grondstof voor onder andere kunstmest. In een fabriek

maakt men ammoniak door een reactie van stikstofgas met waterstofgas.

Het waterstofgas maakt men door een reactie van aardgas (CH₄) met

stoom. Deze reactie vindt plaats onder hoge druk en bij hoge

temperatuur. De vergelijking van deze reactie is hieronder onvolledig

weergegeven. Eén stof ontbreekt.

2 CH₄ + 3 H₂O → … + CO₂ + 7 H₂

Het waterstofgas dat ontstaat, wordt gemengd met stikstof. Uit dit

gasmengsel wordt ammoniak geproduceerd. Dit proces is hieronder in

een blokschema vereenvoudigd weergegeven.

N 2 (g) mengruimte N 2 (g),H 2 (g) reactor N 2 (g),H 2 (g),NH 3 (g) H (g) 2 scheidingsruimte NH 3 (l)

In de reactor reageren stikstof en waterstof tot ammoniak. Hierbij blijft een

deel van de beginstoffen over. In de scheidingsruimte wordt ammoniak

gescheiden van de rest van het gasmengsel dat uit de reactor komt.

81p

Geef de formule van de ontbrekende stof (regels 5 en 6).

93p

Bereken hoeveel ton stoom minimaal nodig is om 5,0 ton aardgas volledig

om te zetten.

102p

Geef de vergelijking van de reactie die in de reactor plaatsvindt (regel 10).

111p

Het gasmengsel dat uit de reactor komt, wordt in de scheidingsruimte

afgekoeld.

Geef aan hoe dit uit het blokschema blijkt.

121p

Welke stof(fen) wordt/worden teruggevoerd naar de mengruimte?

alleen stikstof

alleen waterstof

stikstof en waterstof

De reactor bevat een katalysator. Hiervoor kan een rooster van zuiver koolstof worden gebruikt, dat bedekt is met ruthenium (Ru).

131p

Wat is de functie van een katalysator?

141p

Tot welke soort elementen behoort ruthenium?

tot de edelgassen

tot de halogenen

tot de metalen

In het onderstaande diagram is weergegeven hoe de hoeveelheid ammoniak die ontstaat, afhangt van de hoeveelheid stikstofgas die wordt omgezet. 25 massa ammoniak (g) 20 15 10 5 0 0 5 10 15 20 25 massa stikstof (g)

152p

Een ammoniakfabriek produceert 2,7·10⁶ kg ammoniak per dag.

Bereken met behulp van het diagram hoeveel kg stikstof per dag in

deze fabriek wordt omgezet tot ammoniak.

opgave 3Water ontleden in een plastic potje

Op internet is een experiment beschreven waarmee op eenvoudige wijze water kan worden ontleed tot waterstof en zuurstof. Met een plastic potje, stroomdraadjes, potloden en een batterij kan een opstelling worden gemaakt. Een voorbeeld van zo'n opstelling is hiernaast weergegeven. De potloden dienen als elektroden. De grafiet-vulling, die uit koolstof bestaat, geleidt de stroom. De batterij wordt via stroomdraadjes aan de potloodpunten bevestigd. Om stroomgeleiding mogelijk te maken, wordt een heel klein beetje keukenzout toegevoegd aan het water. naar: http://web.archive.org

161p

Geef de naam van het type ontleding dat in de tekst wordt beschreven.

172p

Leg uit waarom keukenzout kan worden gebruikt om water geleidend te

maken. Gebruik in je uitleg de naam van het soort deeltjes waaruit

keukenzout bestaat.

Om elke elektrode kan een buisje worden geplaatst, waarin de ontstane gassen worden opgevangen. De buisjes moeten volledig zijn gevuld met water. De volumeverhouding van de gassen is gelijk aan de verhouding van de coëfficiënten in de reactievergelijking van deze ontleding.

183p

In de afbeeldingen (I, II, III of IV) hieronder is de opstelling weergegeven

nadat enige tijd stroom is doorgeleid.

Geef de reactievergelijking van de ontleding en leg aan de hand van

deze vergelijking uit welke afbeelding de volumeverhouding

waterstof: zuurstof juist weergeeft.

Bram voert deze ontleding uit en vangt de gassen op. Hij neemt de reageerbuis die is gevuld met waterstofgas en houdt een brandende lucifer bij de opening.

191p

Welke waarneming doet Bram wanneer hij de lucifer bij het gas houdt?

201p

Waarmee kan de zuurstof in de andere reageerbuis worden aangetoond?

met een gloeiende houtspaander

met helder kalkwater

met lakmoes

met wit kopersulfaat

211p

Wanneer de proef wordt herhaald en de gassen uit beide reageerbuizen

bij elkaar worden gevoegd, ontstaat een explosief mengsel.

Welke stof ontstaat er uit dit mengsel wanneer er een vonk bij komt?

chloor

lachgas

roet

water

opgave 4Saffierschijf

1 Kernafval uit bijvoorbeeld kerncentrales kan nog honderdduizenden jaren 2 gevaarlijk blijven. Daarom wordt het ondergronds opgeslagen. Maar ook 3 dan blijft het gevaarlijk. Er wordt nagedacht over manieren om 4 toekomstige generaties te waarschuwen voor dit opgeslagen kernafval. Zo 5 wil Frankrijk informatie aanbrengen op koperen platen en deze platen in 6 de grond opbergen. Maar koper reageert met zuurstof tot CuO. Het 7 gevormde CuO kan vervolgens verder reageren tot Cu CO (OH) en 2 3 2 8 Cu (OH) SO . Door deze reacties wordt de plaat aangetast en gaat de 4 6 4 9 informatie verloren.

221p

Hoe verandert de lading van de koperdeeltjes bij de reactie met zuurstof

(regel 6)?

van 0 naar 1+

van 0 naar 2+

van 1+ naar 0

van 2+ naar 0

232p

In onderstaande tabel staat een aantal stoffen vermeld. Twee van deze

stoffen kunnen samen met CuO reageren tot Cu₂CO₃(OH)₂.

Geef de formules van deze twee stoffen.

√(stofnaam)√(stikstof)√(zuurstof)√(water)√(argon)√(koolstofdioxide)√(neon)

242p

De stof Cu₄(OH)₆SO₄ bestaat uit koper(II)ionen, hydroxide-ionen en één

ander soort negatieve ionen.

Geef de formule en de naam van dit andere ionsoort.

10 Patrick Charton bedacht een alternatief voor de 11 koperen platen: de 'saffierschijf'. Deze schijf bestaat 12 uit twee dunne platen van saffier waarop met een 13 'edelmetaal' tekst of afbeeldingen zijn aangebracht. 14 Deze platen worden aan elkaar vastgemaakt. 15 Saffier en het edelmetaal reageren beide nauwelijks 16 met andere stoffen. naar: Eos magazine en www.industrie-techno.com

251p

Van het edelmetaal (regel 13) staat hieronder een aantal gegevens.

atoommassa 195,1 u atoomnummer 78 dichtheid (bij 20°C) 21,4 g/cm 3 kookpunt 3800 °C smeltpunt 1772 °C

Geef het symbool van dit edelmetaal. Maak gebruik van Binas.

261p

Geef een reden waarom saffier geschikter is om informatie op vast te

leggen dan koper. Maak gebruik van de informatie in deze opgave.

opgave 5Maagzuurremmer

Hieronder is een deel van het etiket van een geneesmiddel weergegeven.

BIJ BRANDEND MAAGZUUR EN ZURE OPRISPING Elke mL bevat 40 mg aluminiumoxide en 20 mg magnesiumhydroxide 300 mL suspensie – voor oraal gebruik Voor gebruik de bijsluiter lezen Schudden voor Bewaren beneden 25 °C gebruik Na opening bewaren in de koelkast Na opening maximaal 1 maand houdbaar Dosering: 1 uur na elke maaltijd en bij het naar bed gaan 10-15 mL suspensie innemen. naar: www.varuvo.nl

271p

Als het flesje enige tijd staat, ontstaat in het flesje een bezinksel.

Welk soort bestanddelen uit het geneesmiddel vormen dit bezinksel?

goed opgeloste vaste stoffen

goed opgeloste vloeistoffen

slecht opgeloste vaste stoffen

slecht opgeloste vloeistoffen

282p

Aluminiumoxide bevat 47,1 massaprocent oxide-ionen.

Laat dit met een berekening zien.

292p

Bereken het aantal mg oxide-ionen in een dosis van 15 mL geneesmiddel.

Gebruik hierbij het gegeven dat aluminiumoxide 47,1 massaprocent

oxide-ionen bevat.

302p

Geef de formule van magnesiumhydroxide.

311p

Het geneesmiddel bevat ook de E-nummers E-216 en E-218.

Wat is de functie van deze E-nummers?

bederf van het medicijn tegengaan

kleur geven aan het geneesmiddel

ontmenging van het geneesmiddel tegengaan

smaak van het medicijn versterken

Het geneesmiddel reageert met maagzuur door middel van een zuur-basereactie. Maagzuur bevat zoutzuur.

321p

Wat is de notatie van zoutzuur?

+ Ac^– (aq)

+ Cl^– (aq)

+ NO₃^– (aq)

SO₄^2–(aq)

331p

Welke ionen kunnen als base optreden bij de reactie van maagzuur met

het geneesmiddel?

aluminiumionen en hydroxide-ionen

aluminiumionen en magnesiumionen

hydroxide-ionen en oxide-ionen

magnesiumionen en oxide-ionen

341p

Magnesiumhydroxide reageert met het opgeloste zuur in de

massaverhouding 58,3: 73,0.

Bereken hoeveel mg van het opgeloste zuur geneutraliseerd wordt

door 300 mg magnesiumhydroxide.

opgave 6Kopje koffie?

Welke scheidingsmethode wordt gebruikt om de kleur-, geur- en smaakstoffen uit de gemalen koffiebonen te halen? A adsorptie B destillatie C extractie D indampen

Welk begrip past bij de koffie in het kopje? A bezinksel B filtraat C residu D neerslag

Leg uit bij het gebruik van welke korrels (grote of kleine) de koffie het meest bitter wordt. Baseer je antwoord op de figuur hiernaast en op bovenstaande informatie. Neem aan dat de snelheid waarmee water op het koffiemaalsel wordt gegoten, bij beide korrelgroottes gelijk is.

Welke faseovergang geeft het vrijkomen van de geurstoffen uit de gezette koffie weer? A (aq) → (g) B (l) → (aq) C (l) → (g) D (s) → (aq)

Bereken welk kopje de meeste cafeïne bevat: een kopje espresso-koffie (30 mL) of een kopje snelfilterkoffie.

In dit proces wordt gebruikgemaakt van mengen en scheiden. Neem onderstaand schema over en geef voor blok I , II en III aan welk(e) begrip(pen) van toepassing zijn. Kies steeds (6x) uit: 'wel' of 'niet'. blok wel/niet mengen wel/niet scheiden I … … II … … III … …

In blok IV vindt een scheiding plaats waarbij cafeïne als residu ontstaat. • Geef aan welk verschil in stofeigenschap daarbij wordt gebruikt.

Leg uit of door deze omzetting de concentratie H + in de koffie groter of kleiner wordt.

Zal de pH van de koffie veranderen door het toevoegen van suiker? A ja, want suiker is een base B ja, want suiker is een zuur C nee, want suiker is een base D nee, want suiker is een zuur E nee, want suiker is geen zuur en geen base.

opgave 7Onzichtbaar schrift

In de Tweede Wereldoorlog werd een oplossing van lood(II)nitraat, Pb(NO ) , gebruikt als onzichtbare inkt. De tekst die met deze kleurloze 3 2 inkt werd geschreven, werd zichtbaar gemaakt door het papier in te smeren met een oplossing van natriumsulfide.

441p

Welke van onderstaande vergelijkingen geeft het oplossen van

lood(II)nitraat op de juiste manier weer?

→ Pb (aq) + (NO₃)₂ (aq)

→ Pb²⁺ (aq) + 2 NO₃^– (aq)

→ Pb²⁺ (aq) + (NO₃)₂^2– (aq)

→ Pb(NO₃)₂ (aq)

451p

De tekst wordt zichtbaar doordat een gekleurde stof wordt gevormd bij de

reactie van lood(II)nitraat met de oplossing van natriumsulfide.

Geef de formule van de gekleurde stof. Maak hierbij gebruik van

Binas.

Janneke heeft deze techniek uitgeprobeerd en zegt: "Ik maak de geheime tekst liever met fenolftaleïen. Ik kan de tekst dan zichtbaar maken met een verdunde oplossing van gootsteenontstopper. En daarna kan ik met een andere stof alles meteen weer onzichtbaar maken!" Gootsteenontstopper bestaat voornamelijk uit natronloog.

461p

In welke kleur wordt de tekst zichtbaar?

blauw