opgave 1Opgave 1
Grenzeloze industrie
In een lidstaat van de Europese Unie (EU) is in 2004 onderzoek gedaan naar
het verplaatsen van een deel van de industriële productie naar lagelonenlanden.
Deze verplaatsing heeft tot doel de productiekosten te verlagen. In het
onderzoek is dit EU-land vergeleken met een Oost-Europees lagelonenland dat
op dat moment nog geen lid was van de EU.
De figuren 1, 2 en 3 bij deze opgave komen uit dit onderzoek.
Op basis van dit onderzoek doen de onderzoekers de volgende uitspraak.
“Verplaatsing van industriële activiteiten naar het lagelonenland in de periode
1998-2004 heeft geleid tot een stijging van de gemiddelde arbeidsproductiviteit
in de industrie van het EU-land.”
12pLeg deze uitspraak uit.
Bedrijven kunnen gebruikmaken van outsourcing: taken van het bedrijf in het
EU-land worden uitbesteed aan een bedrijf in een lagelonenland. Het bedrijf in
het EU-land koopt vervolgens de producten in.
Bedrijven kunnen ook gebruikmaken van offshoring: een deel van het
productieproces van het bedrijf in het EU-land wordt verplaatst naar een lage-
lonenland, zonder dat deze productie uitbesteed wordt aan een ander bedrijf.
Hierbij is dus geen sprake van inkoop.
Over outsourcing doen de onderzoekers de volgende bewering.
“Outsourcing is vaak op korte termijn ongunstig voor de werkgelegenheid, maar
op langere termijn juist gunstig voor de werkgelegenheid in het bedrijf in het EU-
land.”
22pNoem een argument voor een bedrijf in een EU-land om te kiezen voor
offshoring in plaats van outsourcing. Licht het antwoord toe.
32pLeg de bewering over outsourcing van de onderzoekers uit.
42pLeg uit hoe uit de combinatie van figuur 2 en figuur 3 kan worden afgeleid dat er
in de periode 1998-2004 sprake was van outsourcing.
figuur 1
aandeel werkgelegenheid industrie (in% van de totale werkgelegenheid)
figuur 2
aandeel toegevoegde waarde industrie (in% van de totale toegevoegde
waarde)
figuur 3
export/import-ratio van de industrie 1)
noot 1 export/import-ratio
100
opgave 2Opgave 2
Min of meer
In Nederland is in 1969 het wettelijke minimumloon (wml) ingevoerd, dat mensen
die werken een basisinkomen garandeert. De hoogte van het wml wordt
sindsdien twee keer per jaar aangepast aan de gemiddelde loonontwikkeling van
de cao-lonen. Ook is het wml uitgangspunt voor het bepalen van de hoogte van
enkele sociale uitkeringen.
Een politieke partij is voorstander van het liberaliseren van de arbeidsmarkt en
stelt voor het wml af te schaffen. Dit voorstel moet gezien worden in het kader
van de economische situatie in Nederland in 2007.
Op 1 januari 2007 bedraagt het wml in Nederland 7,55 euro bruto per uur. Nederland heeft hiermee, na Luxemburg, het hoogste wml in Europa. Van alle Nederlandse arbeidsovereenkomsten wordt 95% collectief vastgelegd in cao’s. In deze cao’s wordt afgesproken dat in de betrokken bedrijfstak het laagste loon boven het wml ligt. Het deel van de beroepsbevolking dat een inkomen heeft op of net boven het wml, is ongeveer 16 procent. Slechts een klein deel van deze groep werkt fulltime. Het aantal vrouwen dat voor het wml werkt, is veel hoger dan het aantal mannen. De mensen met een wml werken vooral in de dienstverlenende sectoren. In 2007 wordt een toenemende vraag naar hoogopgeleiden verwacht bij een krappe arbeidsmarkt. De werkloosheid onder laagopgeleiden is al jaren een probleem en door technologische veranderingen en het uitbesteden van ongeschoold werk aan bedrijven in het buitenland, zal het aantal banen voor laagopgeleide werknemers verder afnemen. Daarbij komt dat Nederland in 2007 overgaat tot vrij verkeer van arbeidskrachten uit acht nieuwe lidstaten van de Europese Unie. Deze werknemers moeten hetzelfde loon en dezelfde arbeidsvoorwaarden krijgen als Nederlandse werknemers. Al
58pSchrijf een betoog over de afschaffing of de handhaving van het wml. Ga hierbij
uit van de situatie in Nederland in 2007, zoals blijkt uit de voorgaande
informatie.
In het betoog moeten de volgende onderdelen aan de orde komen.
a Beschrijf hoe het proces van vrije marktwerking op de arbeidsmarkt wordt
beperkt door het instellen van een minimumloon.
b Kies daarna of je voor afschaffing of voor handhaving van het wml bent en
beargumenteer je keuze aan de hand van de gevolgen voor drie van de
volgende acht aspecten van de Nederlandse economie.
1 personele inkomensverdeling
2 structurele werkloosheid
3 conjuncturele werkloosheid
4 internationale concurrentiepositie
5 deelname aan betaalde arbeid
6 informele sector
7 innovatie
8 scholingsgraad beroepsbevolking
Aanwijzingen
− De onderdelen van het betoog moeten logisch op elkaar aansluiten.
− Gebruik voor het betoog 160 woorden. Een afwijking van 30 woorden is
toegestaan.
opgave 3Opgave 3
Koersen moeten flexibeler
uit een krant van januari 2003:
“De landen van de G8 1) roepen op tot méér wisselkoersflexibiliteit tussen
enerzijds de Japanse yen en anderzijds de Amerikaanse dollar. De Japanse
monetaire autoriteiten proberen al jarenlang, door interventies op de
valutamarkt, de koersschommelingen van de yen te dempen. Mede hierdoor zijn
de dollarreserves van de Japanse centrale bank fors gestegen. Deze reserves
zijn echter ook het product van jarenlange overschotten op de betalingsbalans
van Japan met de Verenigde Staten van Amerika.”
noot 1 Verenigde Staten, Canada, Verenigd Koninkrijk, Frankrijk, Duitsland, Italië, Japan en Rusland
In de figuur wordt, in de periode voorafgaand aan de oproep van de G8, een
beeld gegeven van de koersschommelingen van de yen.
koers yen (per 10.000) in dollars
62pIs er in de periode 1 juli-1 november 2001 sprake van appreciatie, depreciatie,
devaluatie of revaluatie van de yen ten opzichte van de dollar? Verklaar het
antwoord met behulp van de tekst en de figuur.
72pBereken, in twee decimalen, de procentuele verandering van de koers van de
dollar in yens tussen 1 juli en 1 november 2001.
82pLeg uit hoe de Japanse monetaire autoriteiten op de valutamarkt hebben
geïntervenieerd direct na 1 november 2001. Maak gebruik van bovenstaande
figuur.
92pLeg uit hoe de oproep van de landen van de G8 zou kunnen leiden tot een
verdere stijging van de koers van de yen in dollars.
opgave 4Opgave 4
Vertrouwenscrisis
Het consumentenvertrouwen speelt een belangrijke rol in de economie. In het
volgende vraagmodel van een Europees land is het consumentenvertrouwen
opgenomen. Het consumentenvertrouwen wordt hier bepaald door de
inschatting door de consumenten van de toestand van de economie, uitgedrukt
in een waarderingscijfer (w) dat kan variëren van 4,0 tot en met 10,0.
C = 0,8(Y − B) + 10cv + 20 C = particuliere consumptie ( × miljard euro) cv = w − 5 cv = consumentenvertrouwen w = waarderingscijfer (4,0 ≤ w ≤ 10,0) B = 0,25Y B = overheidsontvangsten ( × miljard euro) I = 54 I = particuliere investeringen ( × miljard euro) O = 130 O = overheidsbestedingen ( × miljard euro) E = 192 E = export lopende rekening ( × miljard euro) M = 0,4Y M = import lopende rekening ( × miljard euro) EV = C + I + O + E − M EV = effectieve vraag ( × miljard euro) Y = EV Y = nationaal inkomen Y Av = Av = arbeidsvraag ( × miljoen personen) Av = 50 Av = arbeidsvraag ( × miljoen personen) Aa = 10,8 Aa = arbeidsaanbod ( × miljoen personen)
In de uitgangssituatie geldt voor dit land:
− het waarderingscijfer (w) = 7,0
− de multiplier van de autonome bestedingen bedraagt 1,25
− de overheidsbegroting is in evenwicht
102pTussen welke waarden van w zal de bijdrage van w aan het nationaal inkomen
negatief zijn? Licht het antwoord toe met behulp van het model.
112pBereken het werkloosheidspercentage in de uitgangssituatie.
Door opeenvolgende rentestijgingen in dit land dalen de beurskoersen. Hierdoor
daalt het waarderingscijfer tot 4,0.
123pBereken de verandering van de werkloosheid in personen bij deze daling van
het waarderingscijfer.
Enkele politieke partijen oefenen druk uit op de overheid om de economie te
stimuleren met extra overheidsbestedingen. Hierdoor zal direct, via een
verhoging van de effectieve vraag en indirect, via een toename van het
consumentenvertrouwen, het nationale inkomen stijgen.
Een econoom, die uitgaat van een ander model, betwijfelt deze redenering.
Hij onderbouwt zijn visie met onderstaand schema dat ontleend is aan zijn
model.
+ = positief verband, − = negatief verband
132pLeg uit waarom de econoom twijfelt aan het positieve effect van extra
overheidsbestedingen op het consumentenvertrouwen.
Gebruik voor deze uitleg de relatie tussen twee van de drie variabelen met het
waarderingscijfer volgens bovenstaand schema.
opgave 5Opgave 5
De belastingstructuur voor de 21e eeuw
Een van de problemen voor Nederland in de 21e eeuw is de vergrijzing. Deze
vergrijzing zal leiden tot een groter beroep op de overheidsuitgaven. Deze
groeiende overheidsuitgaven kunnen gefinancierd worden door verhoging van
de belastingdruk, maar dit heeft nadelen. Zo gaat een hogere belastingdruk
gepaard met vermijdingsgedrag van belastingplichtigen en remt de economische
activiteit.
Een andere mogelijkheid die de overheid ziet om de vergrijzingslasten te
financieren, is een verhoging van de arbeidsparticipatie. Deze verhoging wil de
overheid realiseren door het aanpassen van de schijftarieven in box 1. Daarbij
wordt het tarief van de eerste en van de derde schijf verlaagd, terwijl het tarief
van de beide andere schijven gelijk blijft. Er ontstaat dan een optimale
tariefstructuur. Deze structuur zorgt voor voldoende belastingopbrengst om de
vergrijzingslasten te financieren en voor verhoging van de arbeidsparticipatie.
In de tabel worden deze optimale belastingtarieven vergeleken met de huidige.
In deze opgave laten we heffingskortingen en aftrekposten buiten beschouwing.
142pLeg uit hoe verhoging van de belastingdruk in Nederland kan leiden tot
vermijdingsgedrag van belastingplichtigen.
152pLeg uit hoe de verlaging van het tarief van schijf 1 kan leiden tot een verlaging
van de p/a-ratio (personen / arbeidsjaren).
Een van de factoren die de optimale tariefstructuur bepalen, is de mate waarin
het arbeidsaanbod verandert als gevolg van een verandering van het te betalen
(marginale) belastingtarief. In Nederland blijkt het arbeidsaanbod van vrouwen
sterker te reageren op een verandering van de tarieven dan het arbeidsaanbod
van mannen. Om in de toekomst de hogere vergrijzingslasten te kunnen
opbrengen, zal het nodig zijn dat met name in de groep middeninkomens
(€ 31.001 tot en met € 52.000) de deelname aan betaald werk van vrouwen
wordt vergroot.
162pLeg uit waarom, gelet op de positie van vrouwen, specifiek een verlaging van
het tarief in schijf 3 van belang is om in de toekomst de hogere
vergrijzingslasten te kunnen financieren.
Stel dat een vrouw met een belastbaar inkomen van € 32.000 haar parttimebaan
omzet in een fulltimebaan. Tegelijkertijd worden de huidige tarieven veranderd
in de optimale tarieven. Haar gemiddelde belastingdruk blijft 37,31%.
172pBereken het nieuwe belastbaar inkomen voor deze vrouw.
opgave 6Opgave 6
Tijd om op te staan Op de website van het Centraal Bureau voor de Statistiek wordt een aantal gegevens over de Nederlandse economie bij elkaar gebracht in de Conjunctuurklok. Een puntenwolk van indicatoren laat zien in welke fase van de conjunctuur Nederland zich bevindt. In de onderstaande figuur staat een bewerkte weergave van de stand van de Conjunctuurklok in december 2005. Deze klok moet gelezen worden in de richting van de pijlen (tegen de klok in). Aan de ontwikkeling van het bruto binnenlands product (bbp) is te zien dat er sprake is van economisch herstel. Hierop volgt een herstel van de groei van het arbeidsvolume: het aantal banen van werknemers uitgedrukt in arbeidsjaren. Conjunctuurklok december 2005 afwijking van de groei boven afname van de groei t.o.v. vorige maand in -0,5 -0,4 -0,3 -0,2 -0,1 0 procentpunten -0,5 -1 -2 fase IV -3 afwijking van de groei onder de trend in procentpunten Legenda: producentenvertrouwen consumptie orders uitvoer consumentenvertrouwen investeringen
In een commentaar bij deze gegevens van de Conjunctuurklok schrijft een journalist onderstaande beweringen: 1 “De snellere groei van de indicator uitzenduren in vergelijking met de groei van de indicator arbeidsvolume past bij fase I.” 2 “In november en december van 2005 is sprake van economisch herstel en een beginnende opgang van de conjunctuur. Ik verwacht dat deze ontwikkeling zich in 2006 zal voortzetten en dat de arbeidsmarkt dan zal verkrappen.”
Beschrijf hoe de door de journalist verwachte verkrapping van de arbeidsmarkt tot stand komt: − via de indicator uitvoer en, − via de indicator orders. De groei van het bbp wordt gemeten tussen dezelfde maanden van twee opeenvolgende jaren. Zo is de groei van het bbp in december 2005 dus gemeten tussen december 2004 en december 2005. Verder is gegeven dat de trendmatige groei van het bbp 1,8% bedraagt.
opgave 7Opgave 7
Griekse tragedie
De overheidsbegrotingen van de lidstaten van de Economische en Monetaire
Unie (EMU) staan onder Europees toezicht.
Voor het financieringstekort en de staatsschuld gelden in het verdrag van
Maastricht vastgelegde normen. Het financieringstekort mag niet hoger worden
dan 3% van het bruto binnenlands product (bbp) terwijl voor de
staatsschuldquote een maximale hoogte van 60% geldt. De onderliggende
grootheden worden voor alle lidstaten op dezelfde manier vastgesteld.
Als de groei van het bbp lager uitvalt dan verwacht werd bij het opstellen van de
overheidsbegroting, kan het noodzakelijk worden te bezuinigen om te kunnen
voldoen aan de normen. Een streng toezicht op het handhaven van de normen
kan ongewenste gevolgen hebben. Om bezuinigingen te vermijden stellen
sommige lidstaten hun cijfers gunstiger voor dan ze in werkelijkheid zijn.
Ook zijn er lidstaten die maatregelen nemen die op korte termijn het
overheidsinkomen vergroten, maar hiervoor op langere termijn schadelijk
kunnen zijn.
222pGeef een voorbeeld van zo’n overheidsmaatregel. Licht het antwoord toe.
Voor één van de deelnemende landen gelden de volgende gegevens.
232pToon met een berekening aan dat dit land in 2006 nog aan de norm voor de
staatsschuldquote voldoet.
242pGeef een andere reden, dan het voldoen aan de EMU-normen, voor het
bezuinigen op de overheidsuitgaven in een periode waarin de groei van het bbp
lager uitvalt dan verwacht tijdens het opstellen van de overheidsbegroting.
Griekenland wordt vaak aangehaald als voorbeeld van een lidstaat die de cijfers
gunstiger voorstelt dan ze in werkelijkheid zijn.
In de periode 1998-2005 was in Griekenland sprake van een jaarlijkse nominale
groei van het bbp van 6%. Om bezuinigingen te vermijden rapporteerde
Griekenland aan de EMU een financieringstekort dat beneden de 3% bleef.
De volgende figuur laat de verwachte en de werkelijke staatsschuldquote zien.
staatsschuldquote Griekenland
252pLeg uit hoe de Griekse rapportage aan de EMU kan hebben geleid tot het
verschil in ontwikkeling tussen de beide staatsschuldquoten in de figuur.
