bronnen

Eindexamen economie vwo 2026, tijdvak 2

opgave 1Opgave 1 Indiase rijst

Klimaatverandering zorgt voor een daling van de productie van rijst per
hectare, waardoor de prijs van rijst is gestegen. Rijst geldt als de
belangrijkste bron van voedsel in India. De Indiase overheid wil
voedselzekerheid voor haar burgers en stelt daarom een exportverbod in
voor rijst. Voedselzekerheid wordt bepaald door te kijken naar de
hoeveelheid rijst die mensen kunnen kopen.
12p
Leg uit welk effect het exportverbod heeft op de voedselzekerheid in
India.
Een econoom onderzoekt de voedselzekerheid in India (zie tabel 1).
Tabel 1 Gegevens van India
  2019 2020 2021 2022 prijsindex van rijst (basisjaar 2019) 100 103,1 132,2 151,0 wegingsfactor rijst als aandeel van het totale uitgavenpakket 20% 20% 20% 20% nominaal bbp per hoofd van de bevolking (in US$) $ 2.050 $ 1.913 $ 2.238 $ 2.288
In de periode 2019–2022 stegen de overige prijzen in India met 15%.
23p
Bereken de verandering van de koopkracht in de periode 2019-2022 en
beargumenteer of de voedselzekerheid is toegenomen of afgenomen.
De Indiase overheid start vanaf 2023 een programma om mensen met de
laagste inkomens verder te helpen. Dit houdt in:
− De overheid koopt rijst op tegen een garantieprijs van $ 750 per ton.
− De overheid verkoopt de rijst in speciale winkels aan mensen met de
laagste inkomens voor $ 125 per ton. De lokale overheid registreert
deze mensen en zij moeten een identiteitsbewijs tonen.
31p
Noem een voorwaarde waaraan moet worden voldaan om op een markt
prijsdiscriminatie te kunnen toepassen.
Een econoom analyseert de gevolgen van het programma met een vraag-
en aanbodmodel (zie figuur 1).
Figuur 1 Vraag- en aanbodmodel van rijst
figuur bij de opgave
Hierbij geldt dat:
De vraag (V): Qv = –0,4P + 550
Het aanbod (A): Qa = 0,8P – 100
Q is in miljoenen tonnen
P is de prijs per ton (in $)
Het programma leidt per saldo tot een verlies voor de overheid.
42puitwerkbijlage
Arceer in figuur 1 in de uitwerkbijlage het verlies van de overheid.
Producenten gaan er door het programma op vooruit.
53p
Bereken de toename van het producentensurplus in dollars door het
programma.

opgave 2Opgave 2 Krediet onderzocht

Kredietverleners (bijvoorbeeld banken) willen weten wat het risico is op
wanbetaling door potentiële kredietnemers (geldleners). Dit kunnen
kredietverleners zelf onderzoeken, maar ook laten doen door het Bureau
Leen Administratie (BLA). Het BLA voert dit kredietonderzoek uit voor
aangesloten kredietverleners.
62p
Leg uit dat de inzet van het BLA de transactiekosten van kredietverleners
per saldo kan verminderen.
Kredietverleners betalen per onderzoek een vast percentage van het
krediet. Het BLA voert alleen onderzoek uit bij een krediet groter dan
€ 50.000. Het BLA heeft alleen gegevens van de bij het BLA aangesloten
kredietverleners. Ieder kredietonderzoek heeft dezelfde kostprijs.
71p
Beargumenteer de keuze van het BLA om een minimale kredietgrootte te
hanteren.
In het geval van wanbetaling draagt de gemeente de kosten van
bemiddeling tussen kredietverleners en kredietnemers. Door het BLA
daalt het risico van wanbetaling.
82p
Leg uit dat inzet van het BLA leidt tot lagere maatschappelijke kosten van
kredietverlening.
Kredietverleners vragen lagere premies voor kredietnemers die een lager
risico op wanbetaling hebben. Dit wordt premiedifferentiatie genoemd.
92p
Leg uit of premiedifferentiatie leidt tot een afname van averechtse
selectie.
Hypotheekbank SVD overweegt de inzet van het BLA. De directeur maakt
hiervoor een analyse (zie tabel 2).
Tabel 2 Kredietgegevens SVD – voorspelling 2025–2035
  zonder inzet BLA met inzet BLA totale omzet     aantal afgesloten kredieten 50.000 48.000 gemiddelde omvang krediet € 310.000 € 340.000 gemiddeld rentepercentage 4,1% 3,9% totale kosten € 568,695 miljoen … schadekosten 1) 9% 3% vermogenskosten 2) 3,3% 3,3% jaarlijks tarief BLA (als % van het verle

  zonder inzet BLA met inzet BLA totale omzet     aantal afgesloten kredieten 50.000 48.000 gemiddelde omvang krediet € 310.000 € 340.000 gemiddeld rentepercentage 4,1% 3,9% totale kosten € 568,695 miljoen … schadekosten 1) 9% 3% vermogenskosten 2) 3,3% 3,3% jaarlijks tarief BLA (als % van het verleende krediet) - 0,05%

noot 1 de schadekosten van wanbetaling als percentage van de omzet
noot 2 kosten voor het aantrekken van het benodigde vermogen als percentage van het
verleende krediet
103p
Bereken de verandering van de winst door de inzet van het BLA.
De SVD leent zelf op de geldmarkt. Hier sluit de SVD kortlopende
leningen af om dit vervolgens uit te lenen via kredieten met een vaste
looptijd van 30 jaar en een rentevaste periode. Dit is een periode waarin
de rente op een krediet gelijk blijft. Als de centrale bank monetair beleid
voert zal de rente op de geldmarkt veranderen.
112p
Leg uit dat het voeren van krap monetair beleid door de centrale bank
leidt tot een lagere winst voor de SVD op korte termijn.

opgave 3Opgave 3 Flexibele inflatie

Een land heeft al langere tijd te maken met een hoge inflatie. De centrale
bank van het land heeft de refirente een aantal keer verhoogd. Dit heeft
niet geleid tot een toename van de spaarquote.
122p
Leg uit dat een hoge tijdsvoorkeur ertoe kan leiden dat de spaarquote niet
toeneemt.
Het verhogen van de refirente zou moeten leiden tot een hogere
spaarrente. Door marktmacht van banken gebeurt dit niet.
131p
Geef een verklaring waarom marktmacht van banken ervoor zorgt dat de
spaarrente niet stijgt.
De overheid van het land wil de inflatie verlagen door flexwerk (werk op
basis van flexibele arbeidscontracten) te stimuleren.
142p
Leg uit dat het stimuleren van flexwerk kan leiden tot lagere prijzen.
152p
Leg uit dat toegenomen flexibiliteit op de arbeidsmarkt leidt tot een
verticaler verloop van de GA-curve.
Figuur 2 toont het IS-MB-GA model met een flexibele arbeidsmarkt. In dit
land ontstaat er een laagconjunctuur waardoor IS0 verschuift naar IS1.
Neem aan dat de centrale bank de economie met één rentestap
terugbrengt naar het evenwicht.
163puitwerkbijlage
Bepaal de evenwichten bij de nieuwe stabiele inflatie. Doe het als volgt:
− Teken in figuur 2 in de uitwerkbijlage de nieuwe MB-curve (MB1) en
GA-curve (GA1).
− Noteer in de tabel eronder het nieuwe inkomen (Y*), de nieuwe reële
rente, de inflatie in de uitgangssituatie en de nieuwe inflatie.
Figuur 2 IS-MB-GA model
figuur bij de opgave
Legenda:
MB0= MB-curve in uitgangssituatie (bij Y = Y*)
IS0 = IS-curve in uitgangssituatie
IS1 = IS-curve tijdens laagconjunctuur
GA0 = geaggregeerd aanbod
Y = inkomen

opgave 4Opgave 4 Waarvan akte

Een notaris heeft als taak om officiële documenten op te stellen zoals een
hypotheekakte. Hierin staan alle voorwaarden waaraan zowel de bank als
het huishouden dat een hypotheek wil afsluiten moeten voldoen. Er zijn
op de markt 1.227 notarissen actief. Bij het zoeken naar een notaris kijken
mensen niet alleen naar de prijs, maar ook naar reiskosten en persoonlijk
contact.
Gebruik bovenstaande tekst.
172p
Beargumenteer aan de hand van twee kenmerken van welke marktvorm
er sprake is op de markt van hypotheekakten.
Notariskantoor Athena investeert in een eigen AI-omgeving (= een digitaal
systeem met kunstmatige intelligentie) die hypotheekakten kan opstellen.
De bank en het huishouden geven elk hun voorwaarden aan. AI stelt
daarna de hypotheekakte op. Athena vraagt een patent aan op
bovenstaande ontwikkeling.
182p
Beargumenteer dat het patent door de overheid:
− wel wordt verstrekt,
− maar een beperkte looptijd krijgt.
Notarissen stellen jaarlijks twee miljoen hypotheekakten op. In de
uitgangssituatie verkoopt Athena 3% van de totale hoeveelheid
hypotheekakten. Het opstellen van een hypotheekakte kost drie uur
zonder AI. Het uurloon van notarissen is € 200. Athena hanteert een
gemiddelde winst van € 100 bovenop de kosten.
Door AI zijn er geen loonkosten meer en worden de variabele kosten per
akte € 50 waardoor de prijs van Athena daalt. Athena blijft een
gemiddelde winst van € 100 hanteren. Athena sluit 20% van de totale
hoeveelheid hypotheekakten af. Constante kosten blijven buiten
beschouwing.
193p
Bereken de procentuele verandering van Athena’s omzet als gevolg van
de investering in AI.
Door de inzet van AI treden er positieve externe effecten op.
201p
Geef een voorbeeld van een positief extern effect als gevolg van de inzet
van AI bij hypotheekakten.

opgave 5Opgave 5 Welkom Kroatië

Per 1 januari 2023 is Kroatië als twintigste land toegetreden tot de
Economische en Monetaire Unie (EMU). Hiermee hebben zij de euro als
wettig betaalmiddel ingevoerd. Als gevolg van de toetreding kan de
Centrale Bank van Kroatië (KCB) geen onafhankelijk monetair beleid
meer voeren.
212p
Leg uit dat de KCB in 2022, via interventies op de valutamarkt,
onderbesteding kon verminderen.
Een econoom stelt: “als Kroatië als enige lidstaat van de EMU zich in een
laagconjunctuur bevindt, dan kan het rentebeleid van de ECB een
procyclisch effect hebben op de conjunctuur van Kroatië.”
222p
Leg de stelling van de econoom uit.
De econoom analyseert geldstromen op de lopende rekening zowel voor
de toetreding (2022) als na de toetreding (2023).
Figuur 3 Geldstromen lopende rekening met de EU
voor de toetreding na de toetreding
Yk = Nationaal inkomen van Kroatië in het betreffende jaar in euro’s.
Neem aan dat de handel van Kroatië met de rest van de wereld in
√(venwicht is.)e
Gebruik figuur 3
232p
Leg op basis van de geldstromen uit of het nationaal spaarsaldo van
Kroatië in 2023 positief of negatief is.
In 2023 stijgt het nationaal inkomen van Kroatië ten opzichte van 2022
met 3,4% tot € 68,9 miljard.
Gebruik figuur 3
242p
Toon met een berekening aan of toetreding tot de EU een positief effect
heeft gehad op de exportwaarde van Kroatië.
De toetreding tot de EMU heeft voor Kroatië nog meer effecten gehad
zoals de invoering van de mededingingswet. Deze wet bevat regels ten
aanzien van kartels en misbruik van een economische machtspositie. De
mededingingsautoriteit handhaaft de mededingingswet.
252p
Leg uit dat de mededingingswet een collectief goed is.

opgave 6Opgave 6 Klimaatbeleid

Om de mondiale CO2-uitstoot terug te brengen, is onder leiding van de
Verenigde Naties (VN) het klimaatakkoord van Parijs opgesteld. Een
onderdeel van dit akkoord betreft afspraken over het voeren van
klimaatbeleid, zoals het belasten van CO2-uitstoot.
262p
Leg uit dat het voeren van klimaatbeleid per saldo kan zorgen voor een
toename van het groen bbp.
Een econoom heeft de netto baten van klimaatbeleid onderzocht voor 195
landen (zie figuur 4). In dit model wordt aangenomen dat alle landen even
groot zijn en dus zijn de netto baten per land gelijk.
Figuur 4 Netto baten per land
figuur bij de opgave
Figuur 4 toont aan dat de netto baten van een land afhankelijk zijn van
hoeveel landen in totaal klimaatbeleid voeren. Als bijvoorbeeld 80 landen
klimaatbeleid voeren, kan een enkel ander land kiezen tussen
klimaatbeleid voeren (de netto baten van dit land zijn dan ongeveer € 120
miljard) of geen klimaatbeleid voeren (de netto baten van dit land zijn dan
ongeveer € 60 miljard).
Gebruik figuur 4
272p
Noem de twee Nash-evenwichten als landen hun keuze om klimaatbeleid
te voeren alleen baseren op hun eigen netto baten.
De meeste overheden hebben momenteel een overheidssaldo van 0.
Overheden willen niet dat het voeren van klimaatbeleid ten koste gaat van
de bestedingen van de huidige generatie werkenden.
282p
Leg uit dat het voeren van klimaatbeleid zal leiden tot uitgestelde
belastingheffing.
Bij een volgende vergadering van landen die deelnemen aan het
klimaatakkoord, worden onderstaande voorwaarden besproken:
a Alle deelnemers aan het akkoord worden verplicht klimaatbeleid te
voeren.
b Terugtrekking uit het akkoord is niet mogelijk.
c Landen zijn zelf verantwoordelijk voor het klimaatbeleid en het meten
van de resultaten hiervan.
Op basis van bovenstaande voorwaarden voorziet de econoom dat er een
risico ontstaat op een principaal-agent probleem, waarbij de VN optreedt
als principaal.
293p
Leg het bovengenoemde principaal-agent probleem uit en noem een
maatregel die dit risico zou kunnen verminderen.
Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift.