bronnen

Eindexamen filosofie vwo 2000, tijdvak 1

opgave 1Opgave 1 Erkenning en identiteit

Met de val van de Berlijnse Muur in 1989 en de daarop volgende hereniging van Duitsland ontstonden er voor de burgers van het ’nieuwe’ Duitsland problemen. Oost-Duitsland en West-Duitsland hebben immers in de afgelopen decennia zeer uiteenlopende economische ontwikkelingen doorgemaakt, en hebben…

Met de val van de Berlijnse Muur in 1989 en de daarop volgende hereniging van Duitsland ontstonden er voor de burgers van het ’nieuwe’ Duitsland problemen. Oost-Duitsland en West-Duitsland hebben immers in de afgelopen decennia zeer uiteenlopende economische ontwikkelingen doorgemaakt, en hebben zeer verschillende politieke culturen gekend. Deze cultuurverschillen brengen sociale problemen met zich mee. In het volgende fragment beschrijft een voormalig Oost-Duits echtpaar zijn ervaringen van vlak na de hereniging; zij beschrijven hier cultuurverschillen die in Duitsland nog steeds merkbaar zijn. tekst 1 Gisela en Georg wijzen op de grote verschillen die al voor de omwenteling bestonden tussen Oost-Duitsers en West-Duitsers. „Als je in een rij staat en een West-Duitser komt er bij, dan krijgt hij voorrang. ( … ) Je herkent West-Duitsers aan hun schoenen en kleding. Ze spreken luider, zijn zelfbewuster en komen koel over. West-Duitsers weten bovendien alles veel beter. Oost-Duitsers ergeren zich groen en geel aan deze ’Besser-Wessierei’ en aan hun arrogante optreden. Al voor de ’Wende’ bestond er bij Oost-Duitsers een minderwaardigheidscomplex.” ( … ) Wat de Oost-Duitsers het meeste dwars zit, is dat ze niet gelijkwaardig en met opgeheven hoofd de Duitse eenheid zijn ingegaan. Gisela zegt dat op alle manieren duidelijk wordt gemaakt dat van gelijkwaardigheid geen sprake kan zijn. Van de DDR (het voormalige Oost- Duitsland) bestaat het stereotiepe beeld dat het slechte socialistische systeem ook slechte mensen heeft voortgebracht. „Wij zouden lui en passief zijn en veel te weinig initiatief tonen. Vroeger waren we pakjesontvangers. De vluchtelingen kregen de afgelopen jaren als een soort fooi het West-Duitse begroetingsgeld van honderd D-mark. En nu komen de sociale uitkeringen uit West-Duitse bron. Ons wordt kwalijk genomen dat we geen dankjewel zeggen, maar ze begrijpen niet dat we door zo’n liefdadigheidshouding op onze ziel worden getrapt.” bron: D.J. Elzinga, Een kleine flat in Leipzig; de ongehoorde waarheid over Oost-Duitsland In het bovenstaande formuleert een voormalig Oost-Duits echtpaar een klacht over gebrek aan erkenning van hun identiteit door de ’Wessies’.

Leg uit wat ’erkenning van identiteit’ bij Taylor inhoudt, en maak aan de hand van de hierboven geschetste situatie duidelijk wat volgens hem een belangrijk gevolg kan zijn van onthouding van deze erkenning. In de ’politiek van gelijkwaardigheid’, zoals Taylor deze in het artikel ’De politiek van…

Leg uit wat ’erkenning van identiteit’ bij Taylor inhoudt, en maak aan de hand van de hierboven geschetste situatie duidelijk wat volgens hem een belangrijk gevolg kan zijn van onthouding van deze erkenning. In de ’politiek van gelijkwaardigheid’, zoals Taylor deze in het artikel ’De politiek van erkenning’ beschrijft, wordt een bepaalde visie op de plaats en de rechten van minderheden in een samenleving uitgedrukt. Het uitgangspunt van de ’politiek van gelijkwaardigheid’, dat aan alle mensen gelijke rechten toekomen, is in verband te brengen met gedachten van Immanuel Kant over de mens.

Leg uit hoe volgens Taylor de politiek van gelijkwaardigheid samenhangt met het uitgangspunt van de mondigheid van ieder mens. Maak in je antwoord zowel duidelijk wat ’mondigheid’ bij Kant inhoudt als wat Taylor precies verstaat onder de ’politiek van gelijkwaardigheid’. Taylor beschrijft in zijn…

Leg uit hoe volgens Taylor de politiek van gelijkwaardigheid samenhangt met het uitgangspunt van de mondigheid van ieder mens. Maak in je antwoord zowel duidelijk wat ’mondigheid’ bij Kant inhoudt als wat Taylor precies verstaat onder de ’politiek van gelijkwaardigheid’. Taylor beschrijft in zijn hierboven genoemde artikel de twee meest voorkomende politieke houdingen met betrekking tot minderheden: de ’politiek van gelijkwaardigheid’ en de ’politiek van verschil’’. De politiek van verschil, de tegenhanger van de ’politiek van gelijkwaardigheid’, heeft het uitgangspunt dat de unieke identiteit van groepen zoals minderheidsculturen, erkend moet worden. Dit betekent dat waarden en tradities van een minderheidscultuur ook met behulp van speciale maatregelen beschermd moeten kunnen worden. Naast zijn beschrijving van deze bestaande politieke benaderingen introduceert Taylor een eigen alternatief, de ’politiek van gelijk respect’.

Leg uit wat Taylors alternatief: de ’politiek van gelijk respect’, inhoudt.
Stel dat de Duitse regering een aantal voorzieningen zou treffen die in het voormalige Oost-Duitsland bestonden, zoals gratis gezondheidszorg, of de verplichting voor bedrijven om gratis kinderdagverblijven in te stellen voor kinderen van hun werknemers. Argumenten hiervoor zouden kunnen zijn dat…

Stel dat de Duitse regering een aantal voorzieningen zou treffen die in het voormalige Oost-Duitsland bestonden, zoals gratis gezondheidszorg, of de verplichting voor bedrijven om gratis kinderdagverblijven in te stellen voor kinderen van hun werknemers. Argumenten hiervoor zouden kunnen zijn dat niet alleen alle Duitsers hiervan zouden profiteren, maar vooral ook dat dit het gevoel van eigenwaarde van de ’Ossies’ ten goede zou komen.

Zou het de identiteit van de Oost-Duitsers versterken of juist niet, als de Duitse regering een of meer van de vroegere Oost-Duitse voorzieningen zou overnemen als een gebaar van goede wil tegenover de voormalige Oost-Duitsers? Baseer de afweging op de drie vormen van politiek met betrekking tot…

Zou het de identiteit van de Oost-Duitsers versterken of juist niet, als de Duitse regering een of meer van de vroegere Oost-Duitse voorzieningen zou overnemen als een gebaar van goede wil tegenover de voormalige Oost-Duitsers? Baseer de afweging op de drie vormen van politiek met betrekking tot erkenning die Taylor onderscheidt.

opgave als beeld van het examen

opgave 2Opgave 2 Relaties en de rede

In haar studie over de meisjescultuur op middelbare scholen beschrijft Mieke d
aantal fasen in he
me h e g n e lie e e en a
Da i pele r d ne
vaak een bijzondere rol.
Wanneer een verliefd meisje besluit om tot actie over e gaan, maakt ze daarbij v
van het netwerk van bevriende meisje. Ze ontwikkelt strategische vriendschappe
meisjes uit zijn klas ophalen uit de les, en als ze toeval g zi n zus kent, haalt
banden nauwer mee aan. Een andere manie
m r n dat er e d
ent
vertrouwelijke mededelingen doorverteld
bron: Mieke de Waal, Meisjes: een wereld apart.
Aristoteles maakte e h o f we ’E c ac i e
drie vormen van riendschap, waa bij hij het Griekse woo d voor ’vriendschap
rui e e eke b
54p
Tot welke van deze drie vormen behoort de in ekst 2
me
Geef in de toelichting op je antwoord de drie vormen weer.
Aristoteles was als ethicus op zoek naar het hoogste doel van het menselijk hande
naar de hoogste vorm van het menselijk geluk. Voor hem is het van wezenl jk bela
mensen deugdzaam worden en een goede leven er er e
on w
van deugden en een goede levenshouding kan de mens overeenkomstig zijn ware
tot een d e da rm e ok g o d
In dit proces van menswording ken Aris oteles aan de ware vr endschap een sp
e n.
63p
Geef aan welke rol volgens Aristoteles de ware vriendsch p speelt bij het streven n
g luk.
Li t e nt ord t w t
nd el k
n lk en d
de ware vriendschap hoort.
Aristoteles laat in zijn ethiek ruimte voor menselijke af ecties e emoties. Deze
zolang de mens ze maar op goede zaken richt, in b dwang houdt en veredelt.
Een heel andere visie op de morele betekenis van affecties en emoties n
Immanuel Kant. Om subjectieve willekeur te voorkomen w l hij het menselijk h
binden aan een voor iedereen geldende maatstaf: de categorische imperatief.
Kant fundeert deze categori che imperatief in d re V nf d
bli kt uit de tekst ’Anthropo ogie in p agmatischer Hinsicht.’ In deze tekst formul
Kant drie maximen of grondregels van de Verlichting.
Met deze drie maximen geeft a mp e v d a s
er o
het eigen denken’ en een algemeen geldende moraal in de vorm van de categor
impera ief. Hij doet dat via de rede.
74p
G n o a d
v r d k e g n tu se t o
eigen denken’ en een algemeen geldende moraal.
Bij Tay or speelt de rede van de mens een belangrijke ol als hij zich in zijn analyse
’Malaise de M de t t’ n de disc s m ng
e g in v d a
Zo vertrouwt Taylor er bijv orbe ld op dat deze di cussie op een redelijke wi ze g
ka
84p

opgave 3Opgave 3 Het individu en de anderen

De negentiende-eeuwse Franse socioloog en historicus Alexis de Tocqueville beschr
’De la Démocratie en Amérique’ zijn ervar ngen, opgedaan tijdens een verbl
Veren gde Staten van Noord-Amerika. De tendens
a
u me
e a a o e h
ve
De volgende passage uit dat werk is beroemd geworden:
„Ik z e dan voor mij een ontelbare massa van in alle opzichten gel jke mensen, die
egocentrisch bezig zi n met het rusteloos najagen van de onbeduidende, burgerlij e
genoegens waarop zij hun hart gezet hebben. Ieder op zichzelf genomen vormt een ei
wereld e waarbuiten het lot der anderen zich voltrekt; ijn gez n en kennissen bete
voor hem de mensheid want ofschoon hi zich beweegt tussen zijn medem
ze a weli ar. ij met h o u nd nr ng zond a i hoege
iets voor hem betekenen. Een vaderland kent hij niet, hoogstens een famileband.”
bron: Alexis de Tocqueville, De la Démocratie en Amérique Deel 1, 1835 en deel 2, 1
Het in tekst 3 gestelde vertoont op diverse punten gelijkenis met wat Charles Ta
voren brengt n zijn ’Malaise van de Moderniteit’.
94p
o én ov oms e ers
a e
q ev lle n tek
zeg en datgene wat Char es Taylor zegt over het egocentrisch individualisme.
Het citaat van De Tocqueville is inhoudelijk ook verwant aan het standpunt dat J.S.
inneemt in z n Over V he d’. V lg s Mil r midde m igh
verder p. Hij voorzag een Europa dat China qua massaliteit en grauwheid naa
zou steken.
Taylor stelt in ’Malaise van de Moderniteit’ dat in de Westerse wereld de t
rangen en standen plaats hebben gemaakt voor een meer egalitaire sa en e
Individuali me en persoonlijke ontwikkeling zijn dominante waarden geworden
105p
Welke kritiek oefende Mill uit op de Engelse maatschap
ee d ar in
a of he u he ek v
g sch
Charles Taylor, deze kritiek zou hebben kunnen ondervangen.
Volgens Taylor beseffen mensen niet altijd hoe belangrijk anderen voor hen
hebben niet toevallig met elkaar te maken, ze zijn juist wezenlijk op ander
De mens is geen monologisch maar een d alogisch wezen. In dit verband komt
bijzonder belang toe aan de mensen die deel uitmaken van onze onmiddellijk
leefomgeving. Deze anderen worde ook wel de ’significante anderen’ gen
114p
Waarom zijn volgens Taylor
f twe n de e ne d ayl a or en
la e
significante anderen verduidelijkt.
In zijn werk ’Over de Methode’ schetst Descartes zijn zoek ocht naar een uitgang
dat ’absoluut onbetwijfelbaar’ moest zijn. In e aa d ’ k dus vi
uitgangspunt. Aan deze eerste waarheid ontleent Descartes onder meer het onder
tussen een denkende en een uitgebreide substantie.
Ook we d hem a lengs duidelijk dat kennis van groot nut kan zijn voor het leven, en
mensen ’heer en mees er van de natuur zouden kunnen worden’.
Taylor biedt in ’Malaise van de Moderniteit’ een interpretatie van het denken van
H j ziet in Descartes één van d
124p
o r
i
Op het festiva
d i ter i v k s e t I N C d l b c e n ee
daarin het volgende:
Door de voortschrijdende technologi che ontwikkelingen ziet de mens zichzelf in
toenemende ma ee o ooi uns w
a m n a
snijden en dat je opnieuw kunt modelleren. Tot nu toe betrof dat vooral de bui enka
plastische chi urgie.
Genetisch
komend g ner i v r ’Desi
zo lange termijn.
bron NRC Handelsblad van 9 september 1999
Kennis van onze genen zou op verschillende manieren kunnen worden ingezet
kan men er naar streven erfelijke ziekten in een vroegt jdig stadium op te sporen
even ueel te behand e erzij s i d
t e n, m t z
gewapend, pogingen in het werk zal stellen eigenschappen als intelligentie e
schoonheid te bev
134p
3 Tast genetische manipulatie de mogelijkheid aan dat mensen zich ontwikkelen to