Eindexamen filosofie vwo 2005, tijdvak 1

→ Waarin onderscheidt de deugdethiek zich van andere ethische benaderingen? Licht je antwoord zo toe dat duidelijk wordt wat de relatie is tussen deugden enerzijds en waarden en normen anderzijds. Voor een filosoof staat de ethiek in het algemeen en dus ook de deugdethiek niet los van de andere terreinen van de filosofie. Zo is er voor Aristoteles een duidelijk verband tussen zijn deugdethiek en zijn visie op de menselijke ziel en daarmee een verband tussen ethiek en wat tegenwoordig wel wijsgerige antropologie wordt genoemd.

→ Leg uit hoe Aristoteles’ deugdethiek gebaseerd is op het typisch menselijke deel van de ziel. Geef in je antwoord de opvatting van Aristoteles weer over de driedeling van de menselijke ziel. Weten wat deugdethiek is, is één ding, iets anders is een deugd ook daadwerkelijk herkennen in het dagelijks leven. Volgens Primo Levi komt het juist hierop aan. De vraag is wanneer men een bepaalde houding, karaktereigenschap of dispositie een deugd kan tekst 2 noemen. Het belangrijkste kenmerk van deugden is het gevoel voor het juiste evenwicht, niet zwichten voor de verleiding van de overdrijving, het extremisme, de extravagantie. De deugd in het midden is geen uitdrukking die de middelmatigheid of het smaakloze compromis bepleit, maar het altijd moeilijk te verwerven maatgevoel benadrukt. (…) Praktisch beginnen: hierin ligt vermoedelijk de sleutel voor de overdracht van deze alledaagse deugden. Hierin ligt ook hun maatschappelijke relevantie. Een aantal deugden hoort op school geleerd te worden. (…) Op school ontstaan vriendschappen voor het leven. Maar al deze ethische, praktische en sociale deugden kunnen op alle andere plekken in de samenleving, in het gezin en op het werk, in perskamer en parlement, voorgedaan worden en nagedaan. Leren is afkijken. Er kunnen verhalen bij verteld worden, terwijl er geen regels hoeven te worden geformuleerd voor alle mogelijke handelingen in alle mogelijke situaties. Deze nieuwe deugden passen bij nieuwe, jonge mensen. Ze geven betekenis aan hun dagelijkse leven en kunnen dienen als kompas voor een eigentijdse moraal. bron: NRC Handelsblad van 1 november 2003 Bovenstaande tekst maakt duidelijk hoe nieuwe deugden kunnen ontstaan en een dispositie als deugd herkend kan worden.

Primo Levi betoogt dat deugdzame handelingen niet bij toeval in het dagelijkse leven voorkomen, maar juist deel uitmaken van een constante levenspraxis. tekst 3 Kortom, de verbetering van de onderlinge verstandhouding tussen mensen ligt niet besloten in de grootse en meeslepende daden en in de grote, oude deugden, maar in de dagelijkse oefening in kleine deugden. Iedereen die wil, kan er in alle omstandigheden direct mee beginnen. bron: NRC Handelsblad van 1 november 2003 Met de moderne deugden kan men dus meteen aan de slag. Dit leidt tot de vraag wat er binnen de deugdethiek nu eigenlijk met ‘praxis’ wordt bedoeld.

→ Wat wordt er binnen de deugdethiek onder ‘praxis’ verstaan? Licht je antwoord toe met behulp van een voorbeeld. Uit de geschriften van Primo Levi over zijn ervaringen in het concentratiekamp leidt Schuijt in totaal dertien deugden af, die allemaal praktisch van aard en in het alledaagse leven toepasbaar zijn. Hieronder worden door Schuijt drie van die alledaagse deugden genoemd. “Allereerst is er de deugd: goed kijken en nauwkeurig observeren, bijvoorbeeld hoe de Duitsers de taal verkrachtten, waardoor ze hun onschuldige gevangenen vernederden en waardoor het geweld jegens medemensen minder remmingen ondervond. De tweede deugd sluit hierbij aan: zorgvuldig en precies taalgebruik, weten wanneer je moet zwijgen en wanneer je iets moet zeggen (dit is niet hetzelfde als politiek correct taalgebruik). Taal is wezenlijk voor iemands identiteit. Slordige en vuile taal beledigt en maakt de weg vrij voor geweld. (…) Vervolgens noemt hij ‘dingen in het juiste perspectief zien’, kritisch en opnieuw naar zaken durven kijken, niet overdrijven, niet minimaliseren, niet majoreren, niet moraliseren, maar realistisch de werkelijkheid onder ogen zien.” (naar NRC Handelsblad van 1 november 2003)

→ Leg uit hoe de deugden ‘goed kijken en observeren’, ‘zorgvuldig en precies taalgebruik’ en ‘dingen in het juiste perspectief zien’ het aristotelische begrip phronèsis (verstandigheid) veronderstellen. Geef in je antwoord aan wat ‘phronèsis’ is en welke rol ‘phronèsis’ speelt in de deugdethiek. De tijd waarin wij leven verschilt in veel opzichten van het Athene waarin Aristoteles leefde en zijn deugdethiek ontwikkelde. Daardoor komt de vraag op of een deugdethiek nog wel past in een tijd als de onze. tekst 4 Wat nu nog rest, is de vraag of de maatschappelijke condities gunstig of ongunstig zijn voor een deugdenbenadering. De wil tot uitblinken in Aristotelische deugden is in de moderne westerse samenlevingen allang verdrongen door een instrumentele doel-middel-rationaliteit, waarbij het doel vaak alle middelen heiligt. In de belangrijke sociale instituties van economie, politiek en onderwijs is dit zelfs de heersende norm geworden. Een algemeen gevoel voor maat en grenzen lijkt totaal te ontbreken. In dit opzicht is er – empirisch gezien – weinig of geen plaats voor deugden, hoezeer veel mensen er ook in geloven of naar verlangen. De kleine, alledaagse deugden met hun praktische kanten hebben weliswaar betere kansen, maar zelfs deze, moreel en sociaal gezien, belangrijke gedragsoriëntaties missen een culturele steun. Deugden worden namelijk niet alleen beoefend, maar staan of vallen bij het tonen van goede voorbeelden en bij verhalen waarin ze aan bod komen, zodat nieuwe generaties ze kunnen overnemen. bron: NRC Handelsblad van 1 november 2003 In tekst 4 lijkt de auteur te suggereren dat de maatschappelijke condities ongunstig zijn voor een deugdethische benadering, hoewel hij voor de ‘kleine alledaagse deugden’ wellicht nog enige ruimte lijkt te zien.