opgave 1Opgave 1 De verliefde wil
In september 2010 verscheen het boek ‘ Wij zijn ons brein’ van de
hersenwetenschapper Dick Swaab. In dit boek betoogt Swaab dat alles wat ons
tot onszelf maakt, zich afspeelt in ons brein. Of het nu gaat om moreel gedrag,
seksuele differentiatie, religie of verliefdheid: aan de basis liggen
hersenprocessen. Volgens Swaab hoort ook de vrije wil in die rij thuis.
Over de relatie tussen verliefdheid en de vrije wil schrijft hij het volgende:
tekst 1 Niemand die zich de heftige en plotselinge gebeurtenis van een intense verliefdheid kan herinneren, zal de partnerkeuze classificeren als ‘een vrije keuze’ of ‘een weloverwogen besluit’. Verliefdheid op het eerste gezicht overkomt je gewoon, het is pure biologie, compleet met de euforie, alle heftige lichamelijke reacties zoals een bonzend hart, zweten en slapeloosheid, met de emotionele afhankelijkheid, sterk gefocuste aandacht, het obsessieve denken aan en het bezitterig beschermen van de partner, en het gevoel van verhoogde energie. bron: Dick Swaab, Wij zijn ons brein, 2010
Swaab wijst er verder in zijn boek op dat bewustzijn een voorwaarde is om over
een vrije wil te kunnen beschikken. De vrije wil staat volgens hem tegenover de
‘pure biologie’, omdat daarin het ‘weloverwogen besluit’ − en daarmee het
bewustzijn − geen rol speelt. Volgens Swaab kan verliefd worden dus nooit een
daad uit vrije wil zijn.
Voor compatibilisten hoeft er geen tegenstelling te zijn tussen ‘pure biologie’ en
een daad uit vrije wil. Eén van deze compatibilisten is de achttiende-eeuwse
filosoof David Hume.
12pIs verliefd worden uit vrije wil mogelijk volgens Hume?
Beargumenteer je antwoord met behulp van tekst 1.
Een andere compatibilist is de hedendaagse filosoof Harry Frankfurt, die in zijn
denken aansluit bij de uitspraak van Hume dat ‘de rede de slaaf van de passies’
is. Hoewel Frankfurts positie voor een deel overeenkomt met die van Hume, is
er ook een verschil.
23pLeg bovenstaande uitspraak van Hume uit en beargumenteer aan de hand van
deze uitspraak in hoeverre het compatibilisme van Hume overeenkomt met het
compatibilisme van Frankfurt.
Geef in je argumentatie een overeenkomst en een verschil.
Misschien nog wel interessanter dan de vraag of iemand uit vrije wil verliefd kan
worden, is de vraag of iemand die verliefd is überhaupt wel een vrije wil heeft.
Een conditioneel compatibilist zou hier beslist ‘ja’ op antwoorden.
Maar op het conditioneel compatibilisme is ook kritiek mogelijk, zoals
bijvoorbeeld het consequentie-argument van de filosoof Peter van lnwagen laat
zien.
33pVerdedig, vanuit het conditioneel compatibilisme, het standpunt dat iemand die
verliefd is nog steeds uit vrije wil kan handelen.
Betrek in de argumentatie de twee voorwaarden waaraan volgens een
conditioneel compatibilist voldaan moet zijn, wil een handeling een vrije
wilshandeling genoemd kunnen worden.
Geef met behulp van het consequentie-argument van Van lnwagen kritiek op het
standpunt van de conditioneel compatibilist.
Voor Swaab is ‘bewuste aansturing’ een noodzakelijke voorwaarde om van vrije
wil te kunnen spreken. Maar of we echt bewust ons lichaam aansturen is
volgens hem nog maar de vraag. Om die vraag aan de orde te stellen haalt hij in
zijn boek het onderzoek van de wetenschapper Benjamin Libet aan.
Libet voerde in de jaren tachtig van de vorige eeuw een aantal experimenten uit
die leken aan te tonen dat wij ons lichaam niet bewust aansturen.
Naar aanleiding van die experimenten noemt Swaab de vrije wil ‘een plezierige
illusie’.
44pVind je het terecht dat Swaab de vrije wil een illusie noemt?
Beargumenteer je antwoord aan de hand van een beschrijving van een
experiment van Libet.
Geef ook twee kritiekpunten weer op dit experiment.
Hoewel het lijkt alsof Swaab hier een wetenschappelijke waarheid verkondigt, is
zijn positie filosofisch gezien op te vatten als een monistische variant op het
epifenomenalisme. En op die positie is kritiek mogelijk.
53pWaarom kun je Swaabs positie als een monistische variant van het
epifenomenalisme beschouwen?
Betrek in je argumentatie de definities van het monisme en het
epifenomenalisme.
Eén van de filosofen die kritiek heeft op de positie van Swaab is de
cognitiewetenschapper Marc Slors. We kunnen ons, volgens hem, afvragen of
bewustzijn wel een noodzakelijke voorwaarde is om van een vrije wil te kunnen
spreken. Onbewust gedrag voelt namelijk soms juist vrij. Slors zegt over
onbewust gedrag:
tekst 2 Handelen zonder dat je van tevoren goed weet wat je precies gaat doen is mensen heel vertrouwd. Een jazzmuzikant merkt wel welke noten er gaan klinken; Arjen Robben dribbelt langs zijn tegenstander zonder bewust te plannen hoe hij zijn voeten zal zetten. Je kunt praten, muziek maken, sporten, zonder vooraf bewuste beslissingen te nemen die je spieren in actie gaan zetten. Dat gaat echt buiten je bewuste om. Maar − en dat is de crux − dat maakt het niet minder jouw gedrag. We zeggen zelfs: “Typisch een solo van Coltrane, typisch een Robben-doelpunt.” Dus in de praktijk nemen we het niet zo nauw met de eis dat er bewuste beslissingen aan een handeling vooraf moeten gaan om echt zelf te kunnen handelen en dus van vrije wil te kunnen spreken. bron: Filosofie Magazine, november 2010
Marc Slors stelt, net als Harry Frankfurt, dat de voorwaarde voor het hebben van
een vrije wil zou moeten zijn dat gedrag echt jouw gedrag is, en niet dat een
handeling ook per se bewust wordt aangestuurd.
Ook de voetballer Arjen Robben zelf verbindt ‘niet nadenken’ en 'vrijheid' met
elkaar, zoals blijkt uit gedeelten uit interviews uit 2003 en 2010. Het laatste
interview was vlak voor het wereldkampioenschap voetbal.
Robben was voor het kampioenschap geblesseerd geraakt, maar leek in ieder
geval lichamelijk weer fit voor de wedstrijd. Hij spreekt in het interview over de
manieren om weer fit te worden:
![tekst 3 “Alles op intuïtie. Ik zie de ruimte en duik erin. Zonder dat ik precies weet waar het gaat eindigen. Die vrijheid heb ik, dat is mijn kracht.” […] “Het klopt dat ik in mijn hoofd nog wel bezig ben met die…](figuren-opgaven/p04-fig1.webp)
tekst 3 “Alles op intuïtie. Ik zie de ruimte en duik erin. Zonder dat ik precies weet waar het gaat eindigen. Die vrijheid heb ik, dat is mijn kracht.” […] “Het klopt dat ik in mijn hoofd nog wel bezig ben met die blessure. Dat is eigenlijk het laatste stapje dat ik nog moet maken, in mijn hoofd nog fit worden. Vrijheid voelen, niet nadenken.” naar: Trouw, 24 mei 2003 en De Pers, 28 juni 2010
Hoewel Robben fysiek hersteld was, dacht hij tijdens het voetballen nog teveel
over zijn blessure na en kon daardoor niet vrij spelen.
Voor Swaab zou het opmerkelijk zijn dat Robben ‘fit worden in zijn hoofd’
verbindt met ‘niet nadenken’ en ‘niet nadenken’ vervolgens met vrijheid.
Volgens Slors en Frankfurt is de verbinding tussen ‘niet nadenken’ en ‘vrijheid’
eigenlijk helemaal niet opmerkelijk: je zou Robben, die typisch eigen gedrag laat
zien als hij op intuïtie voetbalt, of iemand die verliefd is en daarvan geniet, juist
vrijer moeten noemen dan iemand die bewust iets nalaat terwijl hij er eigenlijk
wel naar verlangt.
63pLeg aan de hand van de redenering van Frankfurt uit, dat Arjen Robben die op
intuïtie voetbalt en daarmee zijn eigen gedrag laat zien, vrijer is dan iemand die
bewust iets nalaat terwijl hij er eigenlijk wel naar verlangt.
Betrek in je antwoord het verschil tussen eerste- en tweede-orde-verlangens.
opgave 2Opgave 2 Zelfverwerkelijking en het schoonheidsideaal
Het schoonheidsideaal dat in een cultuur overheerst, wordt door allerlei factoren
bepaald. Zo bestaat het schoonheidsideaal in onze huidige maatschappij vooral
uit het hebben van een slank lichaam met een gave en strakke huid.
In de periode van de Barok echter, schilderde Peter Paul Rubens juist mooie
mollige mensen. En ook bij andere schilders in de Barok zien we dat mensen
dikker dan nu worden afgebeeld.
Dik zijn was in die tijd dan ook een teken van welvaart en werd zeer fraai
gevonden. Ook een bleke huid − soms met blauwe make-up aangezette aderen
om de goede afkomst (“Blauw bloed”) te benadrukken − was erg trendy.
Het huidige slankheidsideaal in onze maatschappij is niet voor iedereen
weggelegd. Sommigen kunnen daaraan niet voldoen vanwege hun
lichaamsbouw. Anderen willen er niet aan voldoen, bijvoorbeeld omdat zij van
veel en lekker eten houden.
In de documentaire ‘Beperkt Houdbaar’ van Sunny Bergman wordt ons
schoonheidsideaal ter discussie gesteld.
tekst 4 In haar film heeft Bergman kritiek op de Nederlandse tijdschriften die allemaal het programma ‘Photoshop’ gebruiken. Met Photoshop is het mogelijk foto’s dermate aan te passen dat het fotomodel er zeer overtuigend en mooi uitziet terwijl het niet overeenkomt met de werkelijkheid. Door alle rimpels, lijnen en andere oneffenheden te verbloemen, kleuren toe te voegen, tailles te ‘verslanken’ en borsten en heupen digitaal te verbreden, draagt men er volgens Bergman toe bij dat er een niet realistisch schoonheidsideaal ontstaat. Veel vrouwen worden dagelijks geconfronteerd met een jong, slank en strak schoonheidsideaal en maken zich er zorgen over dat ze niet aan dat ideaal kunnen voldoen. Zij zijn zich bij het lezen van een tijdschrift er niet van bewust dat de foto’s niet de werkelijkheid weergeven. Bergman pleit ervoor dat bladen door middel van een logo eerlijk aangeven wanneer zij foto’s ingrijpend bewerken. naar: www.vpro.nl/programma/beperkthoudbaar
Het al dan niet volgen van het heersende schoonheidsideaal kan door filosofen
gezien worden als een uiting van de vrije wil als zelfverwerkelijking.
Wanneer we van mening zijn dat iemand iets doet omdat hij of zij het zelf wil,
worden vaak vier aspecten van zelfverwerkelijking onderscheiden.
Het eerste aspect is dat van herkenbaarheid: een handeling moet te herkennen
zijn als passend bij het karakter of de stijl van de persoon.
Er zijn nog drie andere aspecten van zelfverwerkelijking.
73pKan het volgen van het heersende schoonheidsideaal als zelfverwerkelijking
worden beschouwd?
Beargumenteer je antwoord op basis van de overige drie aspecten van
zelfverwerkelijking en gebruik daarbij tekst 4.
Het heersende schoonheidsideaal zet mensen volgens Bergman aan tot
cosmetisch-chirurgische ingrepen.
tekst 5 Eén van de beleidsvoorstellen van Bergman is het verhogen van de leeftijdsgrens van 16 naar 18 jaar, waarop mensen mogen beslissen over een cosmetisch- chirurgische ingreep. Daarnaast bespreekt Bergman met verschillende deskundigen over het idee om psychologische screening voor een cosmetische ingreep door een onafhankelijke professional in te voeren. naar: www.vpro.nl/programma/beperkthoudbaar
Cosmetisch-chirurgisch ingrijpen op jonge leeftijd roept ethische vragen op over
de vrijheid van handelen.
Bergman zelf wil maatregelen van de overheid om mensen tegen zichzelf
beschermen, in ieder geval als ze te jong zijn of, door hun psychische
gesteldheid, niet in staat zijn om de wenselijkheid van een dergelijke
cosmetisch-chirurgische ingreep zelf goed in te schatten.
Volgens de Canadese filosoof Charles Taylor heeft elk mens echter een
vermogen tot reflexieve zelfevaluatie, waardoor we onze verlangens kunnen
evalueren.
84pKan Taylors ‘reflexieve zelfevaluatie’ zinvol gebruikt worden bij het nemen van
een beslissing over de wenselijkheid van een ingrijpende cosmetisch-
chirurgische ingreep?
Beargumenteer je antwoord op basis van Taylors onderscheid tussen een
evaluatie in zwakke en in sterke zin.
Leg dit onderscheid uit aan de hand van de deugdethische benadering en de
utilistische benadering van het realiseren van verlangens.
Evolutionair gezien is dik worden in huidige tijden van overvloed goed te
verklaren. Wellicht vinden mensen het daarom moeilijk om tegen hun natuurlijke
geneigdheid in te gaan. Omdat de neiging om te veel te eten bovendien lijnrecht
tegenover de verwachtingen van de samenleving omtrent schoonheid staat, en
omdat we het risico lopen zwaarder te worden dan ons lief is, zoeken we steun
bij diëten of therapieën.
Al sinds het begin van de jaren zestig wordt cognitieve gedragstherapie
toegepast om het juiste gewicht te behouden. De behandeling richt zich vooral
op het versterken van de zelfcontrole, waarbij ervan uitgegaan wordt dat eten
steeds in een bepaalde context plaatsvindt. Door voortdurend te registreren
wanneer, waar, waarom en wat men precies eet, ontstaat inzicht in welke
prikkels tot het ongewenste eetgedrag leiden. Vervolgens richt de therapie zich
op het beperken van het aantal tijden en plaatsen waarop men eet en op het
concentreren op wat men precies eet.
Het door middel van gedragstherapie beperken van het aantal tot eten
uitlokkende prikkels wordt in de volgende tekst verder uitgelegd.
tekst 6 Om zelfbeheersing op te bouwen kijkt, ruikt en proeft de betrokkene aan eten, snoep of ijs zonder het te mogen eten; met als bedoeling dat op deze wijze het overmatig eetgedrag zal gaan uitdoven, omdat de voorspelling van voedselopname gefalsificeerd wordt. Vooral externe eters, die reageren op prikkels van bijvoorbeeld een cafetaria, hebben baat bij dit soort therapie en emotionele eters, die uit ongenoegen eten, hebben baat bij het aanleren van alternatief gedrag. Ze moeten nieuwe manieren leren om met onaangename gevoelens om te gaan in plaats van te gaan eten. Daarnaast krijgt men uitvoerige voorlichting over het belang van gezonde en regelmatige voeding en beweging. naar: P.J. Daanse, Cognitieve gedragstherapie voor gewichtsreductie bij primaire obesitas. H&W, 2003, jaargang 46, nr 5
In het kader van vrije wil als zelfverwerkelijking betoogt de Britse filosoof John
Stuart Mill dat men omwille van het welzijn actief betrokken moet zijn op de
vorming van het eigen karakter. Hiertoe geeft Mill drie redenen.
93pZijn de redenen die Mill geeft met betrekking tot het belang van actieve
betrokkenheid op de vorming van het eigen karakter van toepassing op de
hiervoor beschreven gedragstherapie?
Beargumenteer je antwoord op basis van de drie redenen die Mill aanvoert.
In tegenstelling tot gedragstherapie richt de eerder aangehaalde Bergman zich
met haar documentaire juist op het veranderen van het schoonheidsideaal in de
media. Ze vindt het voorhouden van een onbereikbaar schoonheidsideaal slecht
voor vrouwen. Met haar streven om realistische foto’s in tijdschriften te plaatsen,
wil Bergman het schoonheidsideaal bereikbaarder maken.
De daarbij door Bergman gehanteerde vooronderstelling lijkt te zijn dat de
aantrekkingskracht van het huidige schoonheidsideaal zo groot is dat het de
keuzevrijheid van vrouwen ernstig beperkt.
De Franse filosoof Jean Paul Sartre daarentegen zou vinden dat eenieder die
zich laat leiden door een schoonheidsideaal, zelf de verantwoordelijkheid
hiervoor dient te dragen. Kiezen in vrijheid is volgens hem een radicale keuze
en de verantwoordelijkheid voor je eigen leven elders leggen is voor Sartre een
handeling te kwader trouw (‘mauvaise foi’).
103pVind jij dat het nastreven van het heersende schoonheidsideaal een handeling
uit vrije keuze is of dat het als 'mauvaise foi' moet worden gezien?
Beargumenteer je antwoord en leg uit waarom men − volgens Sartre − in dit
soort lastige situaties nooit volledig dwingende redenen kan geven voor één
bepaalde keuze.
Maak bovendien duidelijk wat Sartre bedoelt als hij zegt dat de mens is wat hij
van zichzelf maakt.
De vraag in hoeverre mensen authentiek handelen bij hun streven naar
zelfverwerkelijking heeft onder filosofen tot veel discussie geleid.
Volgens de Britse filosoof John Gray is het idee van de mogelijkheid van
zelfverwerkelijking een (westerse) misvatting. Hij gaat hiermee lijnrecht in tegen
de opvattingen van Sartre.
112pLeg uit waarom Gray het begrip ‘zelfverwerkelijking’ een misvatting noemt.
Beargumenteer vervolgens met welke filosoof jij het met betrekking tot de
mogelijkheid tot zelfverwerkelijking meer eens bent: met Sartre of met Gray.
opgave 3Opgave 3 Misdaden
In de loop van de geschiedenis zijn nogal wat misdrijven gepleegd waarbij
onomstotelijk lijkt vast te staan dat de daders ervan willens en wetens tot hun
gruwelijkheden zijn gekomen.
Een schrijnend voorbeeld hiervan is het geval van Alyssa Bustamante. In 2009
brengt deze 15-jarige Amerikaanse scholiere op gewelddadige wijze haar
9-jarige buurmeisje om het leven en begraaft haar in het bos. Ze verklaart later
erg nieuwsgierig te zijn geweest naar hoe het zou voelen om iemand te
vermoorden. Ze heeft de moord voorbereid door een week eerder alvast twee
gaten te maken in het bos om het buurmeisje na haar dood in te begraven.
Alyssa is de dochter van een moeder met alcohol- en drugsproblemen en een
vader die een jarenlange gevangenisstraf heeft uitgezeten voor geweldsdelicten.
Ook heeft Alyssa last van depressies en verminkt ze zichzelf, waarvoor ze met
medicijnen wordt behandeld.
Wanneer wordt nagedacht over de vraag of misdrijven de dader ervan wel
kunnen worden aangerekend en welk rechtssysteem het meest rechtvaardig is,
wordt de opvatting van ‘vrije wil als voorwaarde voor verantwoordelijkheid’
gehanteerd.
Een vraag die met betrekking tot bovenstaand geval kan worden gesteld is of
Alyssa uit vrije wil heeft gehandeld.
122pBeargumenteer aan de hand van de begrippen ‘stoornis’ en ‘verleiding’ waarom
het ingewikkeld is om vast te stellen of Alyssa uit vrije wil heeft gehandeld.
De Amerikaanse justitie besluit de minderjarige Alyssa te berechten als een
volwassene, zodat men haar kan veroordelen tot een levenslange celstraf
zonder de mogelijkheid om vervroegd vrij te komen.
Met betrekking tot de rechtvaardiging van strafvervolging worden in het
algemeen vier verschillende redenen of principes genoemd. Eén daarvan is het
beschermen van de samenleving tegen het gedrag van een misdadiger door
deze op te sluiten.
De filosoof Derk Pereboom maakt in verband met de opsluiting van een
misdadiger een analogie met het in quarantaine plaatsen van mensen met een
besmettelijke ziekte.
133pZou volgens Pereboom, in het geval van de beoogde straf voor Alyssa, de
analogie met het in quarantaine plaatsen opgaan?
Beargumenteer je antwoord en leg uit waarom volgens Pereboom het principe
van retributieve rechtvaardigheid bij het in quarantaine plaatsen niet van
toepassing is.
Binnen zes weken na het misdrijf van Alyssa wordt Amerika opgeschrikt door
een soortgelijk misdrijf: de scholier Andrew Conley brengt moedwillig zijn
jongere broertje om. Ook het Nederlandse dagblad Trouw berichtte hierover.
tekst 7 Een 17-jarige Amerikaanse jongen die afgelopen weekend zijn 10-jarig broertje wurgde, heeft tegen de politie gezegd dat hij zich identificeerde met Dexter, de seriemoordenaar uit de gelijknamige televisieserie. […] Na zijn broertje te hebben gewurgd, sleepte Andrew diens lichaam naar eigen zeggen naar zijn auto, waarna hij op bezoek ging bij zijn vriendin. Die vertelde de politie dat haar vriendje een opgewekte indruk maakte, “een stuk vrolijker dan in lange tijd”. […] De tiener vertelde de politie dat hij er al sinds zijn 13e of 14e over fantaseerde om iemand te vermoorden […]. Hij vergeleek zijn aanvechting een moord te begaan met de onweerstaanbare verleiding van iemand die uitgehongerd is en een hamburger krijgt voorgezet. bron: Novum/AP, Moordende tiener identificeerde zich met ‘Dexter’, 4 december 2009
Met betrekking tot de vraag of Andrew uit vrije wil heeft gehandeld zijn
verschillende antwoorden mogelijk.
Welke positie je in het debat over de vrije wil inneemt, is mede afhankelijk van
de principes die je hanteert, zoals het principe van de ultieme oorzaak en het
principe van de alternatieve mogelijkheden.
142pLeg aan de hand van tekst 7 voor elk van deze twee principes uit dat Andrew
volgens een libertariër uit vrije wil heeft gehandeld.
Net als bij het eerder genoemde geval van Alyssa is ook bij de moord van
Andrew de morele woede en verontwaardiging bij de aanklagers groot.
De officier van justitie zegt in dit verband over Andrew: “Sommige mensen zijn
gewoon inslecht. Dit is een inslecht kind.” De 17-jarige Andrew heeft geen
strafblad en staat bekend als goede leerling.
Hedendaagse opvattingen over immoreel gedrag zijn ontstaan in een lange
filosofische traditie. Zo werd bijvoorbeeld over de verklaring van immoreel
gedrag door klassieke Griekse filosofen anders gedacht dan door christelijke
filosofen.
152pLeg uit dat de officier van justitie zich met betrekking tot zijn opmerking over de
immoraliteit van Andrew enerzijds op Aristoteles en anderzijds op Augustinus
zou kunnen beroepen.
Betrek in je antwoord tekst 7 en de opvattingen over immoraliteit van Aristoteles
en Augustinus.
Een risico van uitingen van morele woede en verontwaardiging is, zeker
wanneer deze door gezagsdragers als officiers van justitie wordt geuit, het
ontstaan van maatschappelijke onrust, eigenrichting en geweld.
Volgens de hedendaagse filosoof Derk Pereboom is het onder andere deze
morele woede die maakt dat we, wat Pereboom betreft ten onrechte, geloof
hechten aan het bestaan van een vrije wil en van morele verantwoordelijkheid.
Volgens Pereboom kan de stroming van het harde incompatibilisme ons leven
verrijken door de gemoedsrust te brengen waarmee we de risico’s van morele
woede het hoofd kunnen bieden.
162pOp grond van welke argumentatie concludeert Pereboom dat morele woede zou
leiden tot een geloof in het bestaan van de vrije wil?
Geef deze argumentatie weer en leg uit hoe het harde incompatibilisme volgens
Pereboom gemoedsrust mogelijk maakt.
Andrew zegt zich te hebben geïdentificeerd met Dexter Morgan, de fictieve
seriemoordenaar uit een populaire Amerikaanse televisieserie die door de
VPRO ook op de Nederlandse televisie is uitgezonden.
Op de website van de VPRO staat over deze serie het volgende:
tekst 8 Dexter Morgan is forensisch bloedexpert bij de politie in Miami. Op vierjarige leeftijd werd hij geadopteerd door politieagent Harry Morgan, die bij het jonge kind al vroeg moordlustige neigingen ontwaarde. Van Harry leerde Dexter om zijn onweerstaanbare drang om te moorden te kanaliseren. Hij brengt alleen mensen om “die het verdienen”: moordenaars en andere zware criminelen op vrije voeten, die door de mazen van het net zijn geglipt. Dexter doet dit volgens een vast en zorgvuldig patroon. Hij spreekt zijn slachtoffers aan op hun daden en neemt via een snee in de wang bloedmonsters en bewaart deze als aandenken. bron: http://weblogs.vpro.nl/dexter/over-dexter
Als Harry Morgan, de pleegvader van Dexter, ontdekt dat de jonge Dexter een
psychopaat is, brengt hij hem een speciale ‘ethische code’ bij. Deze code of
gedragsregel verplicht Dexter alleen mensen om te brengen die zelf een moord
hebben begaan op een onschuldig persoon en dat naar alle waarschijnlijkheid in
de toekomst opnieuw zullen doen.
De filosoof Immanuel Kant heeft een ethiek ontworpen waarin gedragsregels op
hun aanvaardbaarheid worden getoetst op basis van de categorische imperatief.
Met betrekking tot de vrije wil stelt Kant bovendien dat we iemand
verantwoordelijk kunnen houden voor zijn daden op grond van zijn intelligibele
karakter.
173pIs de code of gedragsregel waar Dexter zich aan houdt te rechtvaardigen op
basis van de categorische imperatief van Kant?
Beargumenteer je antwoord met behulp van een uitleg van de categorische
imperatief en maak daarbij duidelijk wat Kant bedoelt met het ‘intelligibele
karakter’ van een dader.
Let op: de laatste vraag van dit examen staat op de volgende pagina.
Omdat het Dexter ontbreekt aan emoties heeft zijn pleegvader hem ook geleerd
hoe hij in zijn dagelijkse leven en werk toch op een sociaal geaccepteerde
manier kan omgaan met andere mensen. Dexter is daardoor in staat om
‘normale’ emoties na te bootsen en goede persoonlijke relaties te onderhouden
met bijvoorbeeld zijn zus, zijn vrouw en haar kinderen.
De Britse filosoof Peter Strawson stelt dat ‘reactieve attitudes’ de basis vormen
op grond waarvan we iemand voor zijn daden houden.
183pVind jij dat Dexter, gesteld dat zo iemand in de werkelijkheid zou bestaan,
moreel verantwoordelijk kan worden gehouden voor zijn misdaden?
Beargumenteer je antwoord en leg daarin uit hoe onze reactieve attitudes
volgens Strawson samenhangen met morele verantwoordelijkheid.
Leg tevens uit welke consequentie die samenhang heeft voor de discussie over
het bestaan van de vrije wil.
Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
