opgave 1Opgave 1 Over vrijheid en christelijk geloof
In Over Vrijheid bespreekt John Stuart Mill de voor hem belangrijke
waarden vrijheid en individualiteit. Ook voor Johannes Calvijn,
de voorman van het calvinisme, zijn vrijheid en individualiteit belangrijke
waarden.
In de rooms-katholieke kerk bemiddelt de priester tussen God en mensen.
Mensen kunnen zelf geen rechtstreeks contact met God krijgen, daar zijn
de kerk en een priester voor nodig. Eén van grote veranderingen in de
zestiende eeuw bij de opkomst van het protestantisme is de overtuiging
dat mensen wel zelf direct contact met God kunnen krijgen.
Dat betekent dat een mens ook zelf verantwoordelijk is voor zijn eigen
heil. De protestantse Calvijn vindt ook dat een mens zelf verantwoordelijk
is tegenover God. Daar heeft de gelovige mens geen priesters of kerk
voor nodig.
Mill en Calvijn zijn het met elkaar eens dat de mens zelf verantwoordelijk
is. Maar Mill vindt dat het calvinistische idee van gehoorzaamheid niet
goed samengaat met zijn eigen visie op zelfverwerkelijking. Mill is zelfs
van mening dat de calvinistische opvatting niet echt christelijk is.
Mill beschrijft in Over Vrijheid zijn visie op het calvinisme als volgt:
tekst 1
De grootste zonde van de mens is haar eigenzinnigheid. Alle goeds waartoe een mens in staat is, wordt samengevat in gehoorzaamheid. (…) Omdat de menselijke natuur tot in de grond bedorven is, kent niemand de verlossing zolang de menselijke natuur niet in hem wordt gedood. Voor iemand die deze levensvisie aanhangt, is het geen kwaad om alle menselijke vermogens, aanleg en bekwaamheid te vernietigen; de mens heeft geen vermogens nodig, behalve onderwerping aan Gods wil; vermogens die hij kan gebruiken voor een ander doel dan zo goed mogelijk naar die vermeende wil te handelen, kan hij beter missen. Dit is de theorie van het calvinisme. bron: J.S. Mill, Over Vrijheid, vertaling W.E. Krul en F.L. van Holthoon
Een mens moet zich dus in het calvinisme, volgens Mill, onderwerpen aan
Gods wil, omdat hij uit zichzelf niet in staat is het goede te doen.
12pLeg uit dat het calvinistische idee van gehoorzaamheid volgens Mill niet
overeenstemt met het christelijk geloof.
Betrek in je antwoord Mills visie op karakterontwikkeling en zijn metafoor
van de boom.
Het calvinisme ontstond in de zestiende eeuw. Voor die tijd was de
rooms-katholieke kerk de enige officiële christelijke kerk in West-Europa.
Theologie en filosofie waren nauw verbonden. Zo was de middeleeuwse
rooms-katholieke theoloog Thomas van Aquino zeer beïnvloed door het
werk van Aristoteles. In de middeleeuwen is, via de Arabische wereld, een
deel van het werk van Aristoteles teruggevonden dat verloren was
gegaan.
De invloed van Aristoteles op Thomas van Aquino blijkt uit tekst 2.
tekst 2
Menselijk bestaan betekent op weg zijn naar een doel, een doel dat niet willekeurig is, maar waar de mens van nature op aangelegd is, en waar hij van nature naar verlangt: dat is wat Thomas met Aristoteles het ‘geluk’ (beatitudo) noemt (…). Het hele universum is schepping, komt voort uit God en staat dynamisch uit naar God; dat geldt ook voor de mens, maar dan op specifieke en aangepaste wijze: hij dient zijn natuurlijke gerichtheid op God als het ultieme doel bewust en vrij te voltrekken, langs de weg van de deugd en de wet, van de ethiek en de religie, en – in het christendom – op basis van hoop, geloof en liefde. bron: Rudi te Velde, Thomas van Aquino over menselijke vrijheid
Als Thomas van Aquino het over ‘de filosoof’ heeft, zonder een naam te
noemen, dan is dat Aristoteles.
In tekst 2 staat dat volgens Thomas geluk volmaakte kennis van God is.
Eén van de grote thema’s in het denken van Aristoteles is de vraag hoe
de mens gelukkig kan worden.
23pLeg uit wat geluk volgens Aristoteles inhoudt en wat mensen moeten doen
om gelukkig te worden.
Geef vervolgens aan in welk opzicht de geluksopvatting van Thomas van
Aquino in tekst 2 verschilt van die van Aristoteles.
Voor Thomas van Aquino bestaat de vrijheid van de mens uit vrij
handelen. Voor de twintigste-eeuwse existentialist Sartre is de mens
veroordeeld tot vrijheid. Voor hem is de menselijke vrijheid
onontkoombaar.
Het denken van Thomas van Aquino is meer verwant aan dat van de
rooms-katholieke filosoof Charles Taylor dan aan dat van Sartre.
34pLeg uit waarom Sartres existentialisme noodzakelijk atheïstisch is en
betrek daarbij het vrijheidsbegrip van Sartre.
Leg vervolgens uit welke kritiek Taylor heeft op Sartres gedachte van
radicale keuze en waarin Taylor zodoende overeenkomt met de opvatting
van Thomas in tekst 2.
De zestiende eeuw is de eeuw van de Reformatie. De reformatoren, of
kerkhervormers, hadden kritiek op de rooms-katholieke kerk en wilden die
veranderen. Uiteindelijk leidde de reformatie tot het ontstaan van de
protestantse kerken.
Calvijn had net als Erasmus van Rotterdam (1466-1536) en Maarten
Luther (1483-1546) kritiek op de rooms-katholieke kerk. Hoewel ze elkaar
vonden in hun kritiek op de rooms-katholieke kerk, verschilden ze van
mening over veel andere zaken.
Eén van de dingen waarover Luther en Erasmus het oneens waren, is de
vrije wil. In discussie met Luther legt Erasmus zijn opvatting over de vrije
wil uit aan de hand van de volgende vergelijking:
tekst 3
Een vader helpt zijn kind overeind dat – nog niet in staat goed te lopen – gevallen is, hoezeer het zich ook ingespannen heeft. Hij (de vader) wijst het kind op een tegenover hem liggende appel. Het wil er het liefst zo snel mogelijk naar toe, maar vanwege de zwakte van zijn beenderen zou het spoedig weer gevallen zijn, wanneer de vader niet de hand uitstrekte en het kind bij het gaan ondersteunde en geleidde. Zo bereikt het onder leiding van zijn vader de appel, die de vader hem vriendelijk – als het ware als beloning voor zijn lopen – in de hand geeft. Het kind zou zich niet hebben kunnen oprichten, wanneer de vader het niet onder de armen gegrepen had; het had de appel niet gezien, wanneer de vader er niet op gewezen zou hebben; het had niet verder kunnen gaan, wanneer de vader zijn zwakke schreden niet voortdurend ondersteund had en het had de appel niet kunnen bereiken, wanneer de vader hem niet de hand gereikt had. Wat kan onder zulke omstandigheden het kind als eigen prestatie voor zich opeisen? Desondanks heeft het wel iets gedaan. Het heeft echter geen reden op zijn kracht te pochen, omdat het zijn gehele bestaan aan de vader te danken heeft. bron: Dick Akerboom, Het dispu
Erasmus leefde aan het begin van de zestiende eeuw. Ondanks het
tijdsverschil van vijf eeuwen zijn er parallellen met het hedendaagse
debat over vrije wil.
Eén van de problemen die in de vijftiende eeuw – en daarna – speelde
was of het determinisme te verbinden is met de vrije wil.
Het hedendaagse compatibilisme stelt dat mensen een vrije wil hebben, of
het determinisme nu waar is of niet. Om te stellen dat iemand uit vrije wil
handelt, moet er volgens conditioneel compatibilisten aan twee
voorwaarden voldaan worden.
42pHandelt het kind in tekst 3 volgens conditioneel compatibilisten uit vrije
wil?
Beargumenteer je antwoord met behulp van de twee voorwaarden die een
conditioneel compatibilist aan een handeling uit vrije wil stelt.
Erasmus is optimistischer dan Luther over wat de mens met zijn wil kan
bereiken. Voor Luther is vrij willen immers vooral willen wat God wil.
tekst 4
Luther stelt dat alles noodzakelijk en onveranderlijk gebeurt, gezien naar Gods wil. Deze noodzaak moet verstaan worden als een loop der gebeurtenissen die te zijner tijd onfeilbaar uitloopt op dat wat gebeuren moet (necessitas infallibilis ad tempus – onfeilbare noodzaak in de tijd), maar die op geen enkele wijze de vrijwilligheid uitsluit. Er is geen sprake van dwang of geweld bij het tot stand komen van wat gebeuren moet (necessitas coactionis sive violentia ad opus – dwingende noodzaak). Vrijwillig iets doen is overigens niet hetzelfde als vrij zijn iets te doen, want in het doen overeenkomstig je wil zit niet besloten dat die wil zelf vrij is. naar: Dick Akerboom, Luther ‘De servo arbitrio’
Het heersende idee in de moderne tijd is dat elke gebeurtenis uiteindelijk
een gevolg van eerdere gebeurtenissen is. Wetenschappers zien het
universum als één groot mechanisch systeem dat op een heel
ingewikkelde manier in elkaar zit, maar waarin niets gebeurt zonder dat
het één het gevolg is van iets anders. Deze visie heet natuurwetmatig
determinisme.
53pLeg aan de hand van tekst 4 uit in welk opzicht het handelen van een
christen die onderworpen is aan Gods wil overeenkomt met het
natuurwetmatig determinisme. Beargumenteer je antwoord aan de hand
van de definitie van het natuurwetmatig determinisme.
Geef vervolgens, met behulp van de definitie van de causale geslotenheid
van het natuurkundig domein, een verschil tussen de visie van Luther en
de causale geslotenheid van het natuurkundig domein.
opgave 2Opgave 2 Onbewuste discriminatie
In 2012 werd aan de Radboud Universiteit in Nijmegen de effectiviteit van
‘onbewust leren’ ondergezocht. Leerlingen van een middelbare school
werden getest door één groep leerlingen opgaven te geven die ze na het
lezen direct moesten maken en een andere groep leerlingen dezelfde
opgaven te geven, ze deze te laten lezen, maar in plaats van ze direct te
maken er een nachtje over te slapen. Het bleek dat de leerlingen die er
een nachtje over hadden geslapen de opgaven beter maakten:
De psycholoog Ap Dijksterhuis heeft veel onderzoek gedaan naar het
onbewuste en de voordelen van onbewust leren. Hij introduceerde de
beraadslagen-zonder-aandacht-hypothese: hoe complexer de keuze, des
te beter kun je je onbewuste het werk laten doen. Een grote hoeveelheid
informatie is gewoonweg te veel om te verwerken voor het bewustzijn.
Dijksterhuis geeft in zijn boek René Descartes de schuld van de aandacht
voor het bewustzijn. Volgens Dijksterhuis beslist het onbewuste
uiteindelijk toch en als we het onbewuste meer de ruimte zouden geven,
zou het ook beter beslissen. De uitdrukking ‘een nachtje ergens over
slapen’ slaat dus wel degelijk ergens op, aldus Dijksterhuis.
64pLeg uit dat Descartes niet zou kunnen verklaren dat het helpt om bij het
oplossen van een lastige puzzel er een nachtje over te slapen.
Gebruik in je uitleg:
− het onderscheid in twee groepen waarin de gedachten van de ziel
volgens Descartes te verdelen zijn,
− de animale geesten.
Dijksterhuis denkt dat de filosoof Daniel Dennett een betere kijk op het
onbewustzijn heeft. Dijksterhuis haalt Dennett aan: “The trouble with
brains (…) is that when you look in them, you discover that there’s nobody
home”.
Hoewel Dijksterhuis terecht Daniel Dennett als tegenhanger van
Descartes ziet, haalt hij Dennett hier verkeerd aan door te suggereren dat
Dennett het in dit citaat over het onbewuste heeft.
74pLaat aan de hand van het citaat van Dennett zien waarin Dijksterhuis’
positie verschilt van die van Dennett.
Beargumenteer vervolgens aan de hand van een definitie van het
epifenomenalisme in welk opzicht Dijksterhuis’ visie op bewustzijn in
tekst 5 overeenkomt met het epifenomenalisme en in welk opzicht de visie
van Dijksterhuis verschilt met het epifenomenalisme.
Geef aan welk bezwaar je tegen het epifenomenalisme kunt inbrengen.
Eén van de tests die Dijksterhuis in zijn boek bespreekt, is de ‘Impliciete
associatie Test’ of IAT. Uit de resultaten van deze test lijkt het dat mensen
onbewust discrimineren, hoewel de deelnemers aan de test zeggen dit
niet te doen als je het hen vraagt:
Als je naar de uitkomsten van deze test kijkt, lijkt het alsof we er niets aan
kunnen doen dat we nou eenmaal seksistisch zijn. Onbewust verbinden
veruit de meeste mensen vrouwen met gezin en mannen met carrière.
Filosofen als John Gray trekken uit wetenschappelijk onderzoek de
conclusie dat we geen vrije wil hebben.
Toch kan uit dit onderzoek volgens de filosoof Charles Taylor niet de
conclusie worden getrokken dat we geen vrije wil hebben. Aan de hand
van de concepten zwakke en sterke zelfevaluatie betoogt Taylor dat we
wel degelijk over een vrije wil kunnen beschikken.
83pBeargumenteer op basis van het voorafgaande dat Gray de IAT goed
zouden kunnen gebruiken om zijn eigen theorie te ondersteunen.
Leg vervolgens uit welke kritiek Taylor zou hebben op de opvatting van
Gray. Gebruik in je uitleg het verschil tussen sterke en zwakke
zelfevaluatie.
Studies van de onderzoekers die de test ontwikkelde, laten zien dat er
een verband bestaat tussen de IAT scores en andere typen tests over
gedragskenmerken van sociaal vooroordeel. De onderzoekers die de test
ontwikkelden zouden voor dit verband steun kunnen krijgen bij de
opvatting van de filosoof Harry Frankfurt.
Andere onderzoekers menen echter dat mensen die volgens de test een
onbewust vooroordeel hebben, zich in het dagelijks leven niet altijd aan
discriminatie schuldig hoeven te maken.
93pIn welk opzicht lijkt de scheiding bewust-onbewust van Dijksterhuis in
tekst 5 op het substantiedualisme van Descartes?
Leg vervolgens uit dat Harry Frankfurt het eens zou kunnen zijn met de
onderzoekers die de IAT-test ontwikkelden over het verband tussen IAT-
score en andere typen tests over gedragskenmerken van sociaal
vooroordeel.
Beargumenteer ten slotte op basis van de discussie over de conclusies
van de IAT-test dat een mechanistische visie op de menselijke geest
problematisch is.
Een manier om onbewuste discriminatie uit te bannen, is om het
onbewuste anders te programmeren dan we gewend zijn.
In Zweden wordt inmiddels op verschillende scholen en crèches
‘sekseneutraal’ opgevoed. Dit houdt in dat jongens met poppen kunnen
spelen, dat meisjes niet vreemd aangekeken worden als ze kort haar
hebben en in de bouwhoek willen spelen en dat er door leiders en leraren
opgelet wordt dat meisjes en jongens gelijk worden behandeld:
In tegenstelling tot wat directeur Edholm zegt, denkt
hersenwetenschapper Dick Swaab totaal anders over sekseneutraal
opvoeden. Je zou de opvatting van Swaab ‘hormoondeterminisme’
kunnen noemen.
102pKun je volgens jou invloed uitoefenen op onbewuste discriminatie?
Beargumenteer je antwoord met Swaabs hormoondeterminisme en
Sartres concept ‘te kwader trouw’ en betrek daarbij tekst 7.
opgave 3Opgave 3 Spinoza en Geulincx
De zeventiende-eeuwse filosoof Benedictus de Spinoza wordt vanwege
zijn deterministische wereldbeeld en zijn afwijzing van het idee van de
vrije wil vaak beschouwd als vroege vertegenwoordiger van de moderne
tijd.
Het afwijzen van het idee van de vrije wil, zoals Spinoza deed, leidt
volgens veel filosofen tot een probleem.
112pLeg aan de hand van het principe van retributieve rechtvaardigheid uit tot
welk probleem determinisme kan leiden.
Dat mensen geen vrije wil hebben, leidt volgens Spinoza niet tot een
probleem. Integendeel, Spinoza benadrukt juist de positieve (morele)
effecten ervan.
Hoogleraar filosofie Han van Ruler legt uit dat mensen volgens Spinoza
invoelende wezens zijn die begrip kunnen opbrengen voor hun
medemensen. Daarom is er geen aanleiding om de handelingen of
gedachten van anderen te bespotten, te verwensen of te betreuren.
Volgens Van Ruler noemt Spinoza vier voordelen van zijn filosofie:
In tekst 9 wordt een onderscheid gemaakt tussen individuele en
maatschappelijke voordelen, die te maken hebben met het niet hebben
van een vrije wil.
De opvatting over vrije wil en verantwoordelijkheid in tekst 9 lijkt op die
van de hedendaagse filosoof Derk Pereboom.
123pGeef een definitie van het hard incompatibilisme.
Beargumenteer vervolgens met behulp van het begrip ‘morele woede’ dat
het harde incompatibilisme van Pereboom aansluit bij:
− de individuele voordelen die Van Ruler noemt in tekst 9,
− de maatschappelijke voordelen die Van Ruler noemt in tekst 9.
Spinoza wijst de libertarische opvatting van de vrije wil ondubbelzinnig af.
Hij schrijft:
Omdat zowel ‘wil’ als ‘verstand’ volgens Van Ruler in tekst 10 naar de
ideeën in onze geest verwijzen, die zijn aaneengeschakeld in vaste
patronen van oorzaak en gevolg, lijkt hier sprake te zijn van
determinisme.
Volgens Immanuel Kant is een vrije wil desondanks mogelijk.
132pLeg uit dat de opvatting in tekst 10 aansluit bij het mechanistische
wereldbeeld.
Leg vervolgens uit waarom Kant ondanks het mechanistische wereldbeeld
een vrije wil aanneemt.
In dezelfde tijd als Descartes en Spinoza leefde en werkte de arts en
filosoof Arnold Geulincx. Ook hij ontwikkelde een theorie met vergaande
ethische consequenties.
Filosoof René Munnik vat deze theorie samen als: “Waarvan je niet weet
hoe je het doet, dat doe je niet. En voor wat je niet doet, kun je niet
verantwoordelijk worden gehouden”. Met andere woorden, zonder
bewuste aansturing kan iemand niet verantwoordelijk worden gehouden
voor wat hij doet.
Geulincx beschouwde het beginsel ‘waarvan je niet weet hoe je het doet
daar ben je niet verantwoordelijk voor’ als een universeel beginsel en
paste het ook toe op de verhouding van mensen tot hun eigen lichaam.
Munnik heeft de volgende kritiek op het beginsel van Geulincx:
Munnik vindt het beginsel van Geulincx ‘waarvan je niet weet hoe je het
doet daar ben je niet verantwoordelijk voor’ redelijk en aanvaardbaar,
behalve als je het radicaal en consequent doortrekt naar al het menselijk
motorisch handelen.
Munnik is ervan overtuigd dat veel van de argumenten waarmee de vrije
wil tot een illusie wordt verklaard, gebukt gaan onder dezelfde ‘gekte’ als
is geschetst in tekst 11.
Deze kritiek van Munnik kan ook worden toegepast op één van de
experimenten waarmee de vrije wil door sommigen naar het rijk der
fabelen wordt verwezen; het experiment van Libet.
142pLeg uit dat op het experiment van Libet soortgelijke kritiek mogelijk is als
Munnik heeft in tekst 11 op het principe van Geulincx.
Beargumenteer je antwoord aan de hand van een uitleg in hoeverre het
experiment van Libet aantoont dat er bewuste aansturing van ons lichaam
mogelijk is.
Maar zelfs als het wetenschappelijk volkomen vast zou komen te staan
dat de vrije wil een illusie is, zou dat dan iets veranderen?
Munnik schrijft:
Munnik stelt dat het onvermijdelijk is om een vrije wil aan te nemen.
Volgens Spinoza is een vrije wil niet mogelijk en is de vrijheid van de
mens gelegen in de gelukzaligheid.
Deze vrijheid ontleent de mens volgens Spinoza aan God (oftewel de
natuur): alles wat bestaat is onderdeel van één overkoepelend geheel. Als
je met het idee dat je opgaat in het geheel van de natuur beseft dat dit
onvermijdelijk is, dan − zo schrijft Van Ruler over Spinoza − zal je
gelukzaligheid ervaren.
155pBen jij het met betrekking tot de vraag of het mogelijk is te leven in een
wereld zonder vrije wil eens met Spinoza of met Munnik?
Beargumenteer je antwoord met een afweging van een argument van
Munnik en een argument van Spinoza.
Leg in je argumentatie uit van welke vooronderstelling over de menselijke
natuur en van welke vooronderstelling over de menselijke samenleving je
daarbij uitgaat.
