Eindexamen filosofie vwo 2022, tijdvak 2

Leg met tekst 1 uit dat mensen de vrijheid hebben om hun eigen

behoeftes te bevredigen, maar daarmee ook hun individuele autonomie

teniet kunnen doen.

Beargumenteer of de ontlijving van het lichaam volgens jou een positieve

ontwikkeling is, met:

− een definitie van het goede leven en

− een kritiekpunt op Harris’ pessimisme in tekst 1.

Harris laat in zijn roman de wereld zoals wij die nu kennen – vol

mogelijkheden en luxe – ten onder gaan aan een technologische ramp.

Op de puinhopen van deze ramp, waarbij het merendeel van de

wereldbevolking is gestorven en complexe kennis en technologie verloren

zijn gegaan, creëert een handjevol overlevenden een nieuwe, sobere

samenleving.

Deze toekomst lijkt op de manier van leven in de middeleeuwen, met

kleine, zelfvoorzienende gemeenschappen die zijn gebaseerd op

ambachten. De personages Lady Durnston en kapitein Hancock, die een

weverij heeft, hebben in het boek het volgende gesprek.

[Hancock:] ‘Onze weefgetouwen worden aangedreven door stromend water

en gaan vaak kapot, voornamelijk omdat we geen invloed hebben op de

waterstand in de rivier. In de lente en de winter stroomt die te snel, en in de

zomer te traag. De natuur is de grootste rem op onze uitbreiding.’

‘Wel,’ zei Lady Durnston, ‘ik ben blij dat de natuur je ambities in bedwang

houdt. Ik zou het jammer vinden om de oude levenswijze in het dorp te zien

verdwijnen.’ […]

[Hancock:] ‘Luister: van alle mannen in de vallei heb ik de helft in dienst.

Omdat ze meer produceren dan vroeger, betaal ik ze meer. Daardoor hebben

ze meer te besteden […], en daardoor kunnen de marktkooplui en winkeliers

meer waren inkopen. Zo wordt welvaart verspreid.’

De weefgetouwen uit tekst 2 horen bij wat Martin Heidegger ‘oude

techniek’ noemt.

Leg uit wat volgens Heidegger het wezen van de oude techniek inhoudt,

met:

− zijn begrip ‘waarheid’ (aletheia) en

− het voorbeeld van de rivier in tekst 2.

Hancock lijkt in tekst 2 te verlangen naar wat Heidegger ‘moderne

techniek’ noemt. Aan het wezen van de moderne techniek kleven volgens

Heidegger drie gevaren. Eén gevaar is dat de mens in de moderne

techniek een bestelbaar bestand wordt en zijn menselijkheid verliest.

Leg uit dat Hancocks houding ten opzichte van de natuur de twee andere

door Heidegger genoemde gevaren van de moderne techniek in zich

draagt.

Lady Durnston oppert in tekst 2 dat de natuur kan helpen om de oude

levenswijze in het dorp te behouden. Dit idee zou ze kunnen

onderbouwen met Hannah Arendts opvatting dat het ideaal van de animal

laborans leidt tot een economie van verspilling en ‘het verlies van ons

tehuis’.

Geef weer wat Arendt verstaat onder ‘arbeid’.

Leg vervolgens uit dat Marx’ ideaal van de animal laborans volgens

Arendt leidt tot een economie van verspilling.

Leg tot slot uit dat Lady Durnston haar idee over de natuur tegenover

Hancock kan onderbouwen met de opvattingen van Arendt dat:

− het ideaal van de animal laborans leidt tot een economie van

verspilling en

− de natuur niet louter een consumptiegoed is.

De toekomstige samenleving in De tweede slaap lijkt ook om een andere

reden op de middeleeuwen: het christelijke geloof is verankerd in de

manier van leven en er is geen scheiding van kerk en staat.

De hoofdpersoon in de roman is pater Christopher Fairfax. Hij mijmert

over de armoede in het dorp en ‘de val’ (de ramp waaraan onze huidige

wereld ten onder is gegaan):

Geen wonder dat de mensen zich in de eeuwen na de val weer zo vurig tot

God hadden gekeerd: voor hen was het van levensbelang geweest om te

kunnen geloven in een beter leven. […] Fairfax zette zich schrap om zijn

roeping te volgen: omzien naar wezen en weduwen. […] Hij wilde […] laten

zien dat hij een serieuze man Gods was, en geen fanatieke jonge dweper uit

de kathedraal, […] en al evenmin een afstandelijke theoloog uit de

bisschoppelijke stad die terugdeinsde voor de armen.

In het christendom worden de theologale deugden geloof, hoop en liefde

onderscheiden.

Leg met tekst 3 uit:

− wat deugden tot theologale deugden maakt,

− wat de hoogste theologale deugd is en

− dat de hoogste theologale deugd op gespannen voet staat met

hiërarchisch denken in het middeleeuws christendom.

De plot in De tweede slaap draait om een geheime archeologische

verzameling die Fairfax vindt. Binnen de christelijke wetgeving in de

toekomstige samenleving is het verboden om het verleden te

onderzoeken. Volgens de christelijke machthebbers in de roman is dit

verbod noodzakelijk om het goede leven te beschermen. Herontdekken

van technologie zou volgens hen opnieuw tot een ramp leiden.

Volgens verschillende filosofen maken instituties het goede leven

mogelijk, maar kunnen die het goede leven ook bedreigen.

Leg uit dat het genoemde verbod van de kerk om het verleden te

onderzoeken kan worden opgevat als een bedreiging van het goede leven

door instituties.

Fairfax heeft zich als pater altijd geschikt naar het verbod op onderzoek

van het verleden. Maar door de inzichten in de technologie uit ‘de wereld

van vóór de val’ (ons heden) twijfelt hij steeds vaker of zijn honger naar

historische kennis wel echt ‘zondig’ is zoals hij altijd dacht.

Harris onderzoekt in De tweede slaap de vraag naar zin. Zijn antwoord is:

in een onvrije samenleving onder een dogmatisch juk van het christendom

zullen altijd door kritisch zelfonderzoek en de ontdekking van

technologische kennis mensen opstaan zoals Fairfax die ontdekken dat

een goed leven ook zonder de christelijke waarden van het geloof

mogelijk is.

Deze opvatting van Harris over een fictieve toekomst is vergelijkbaar met

de analyse van Charles Taylor dat de vraag naar zin in de loop van de

geschiedenis is veranderd.

Leg uit dat volgens Taylor de vraag naar zin in de moderne tijd is

veranderd door:

− zelfreflectie en

− de opkomst van de natuurwetenschappen.

Beargumenteer vervolgens met deze analyse van Taylor of jij het eens

bent met Harris’ antwoord op de vraag naar zin in De tweede slaap.

Geef Habermas’ onderscheid tussen instrumentele en communicatieve

rationaliteit weer.

Leg vervolgens met dit onderscheid en met bovenstaand voorbeeld van

Facebook Habermas’ opvatting uit dat de leefwereld gekoloniseerd kan

worden door het economisch systeem.

Er zijn overeenkomsten tussen het surveillancekapitalisme van de

eenentwintigste eeuw en het industriële kapitalisme van de negentiende

eeuw.

Karl Marx had kritiek op de rol van kapitaal in het industriële kapitalisme.

Leg met tekst 4 uit welke overeenkomst er is tussen de rol van het

kapitaal in het industriële kapitalisme en in het surveillancekapitalisme.

Volgens Zuboff werkt het surveillancekapitalisme volgens een eenvoudige

logica: hoe meer verschillende data je verzamelt, des te beter worden je

gedragsvoorspellingen. Zo biedt Google gratis diensten aan als Android,

Maps en YouTube om meer data te kunnen verzamelen. Volgens Zuboff

onderschatten veel mensen de gevolgen van het op grote schaal

verzamelen van data door techbedrijven. Mensen vinden die

gepersonaliseerde advertenties wel handig of denken niets te verbergen

te hebben. Zij zegt daarover:

Al die uitspraken getuigen van een diep onbegrip van wat er speelt. Wij

denken dat de enige persoonlijke informatie die ze over ons hebben door

onszelf aan ze is gegeven. […] Maar de persoonlijke gegevens die we zelf

aan techbedrijven geven is het minst belangrijke deel van de informatie die ze

over ons verzamelen. […] Jij moet het gevoel krijgen dat je wordt bediend. Je

moet worden bedwelmd door gemak, zodat je niks merkt en zodat je niet

klaagt.

Marx heeft kritiek op instituties.

Geef Marx’ onderscheid tussen bovenbouw en onderbouw weer.

Leg vervolgens uit dat Marx’ kritiek op instituties te herkennen is in

Zuboffs kritiek op het surveillancekapitalisme, met de begrippen:

− klassenbelang en

− vals bewustzijn.

Zuboff waarschuwt dat het surveillancekapitalisme de fundamenten van

onze democratie ondermijnt. Doordat bedrijven steeds intiemere data

verzamelen en daarmee gedrag proberen te sturen, wordt er volgens haar

inbreuk gemaakt op twee fundamentele rechten die nodig zijn om de

vrijheid van het individu in een democratie te waarborgen: het recht op

een afgeschermde privéruimte en het recht om je eigen gedrag in de

toekomst te bepalen.

Het idee van burgerrechten, zoals dat onder anderen door John Locke

geformuleerd is, is mede gebaseerd op de protestantse religieuze

levenservaring.

Leg uit dat het recht op een afgeschermde privéruimte aansluit bij de

protestantse religieuze levenservaring.

Leg uit dat het recht om je eigen toekomst te bepalen aansluit bij Lockes

ideeën over burgerrechten.

Zuboff verzet zich tegen de gedachte dat het ‘nu eenmaal bij deze tijd

hoort’ dat techbedrijven onze gegevens verzamelen en gebruiken. In

plaats daarvan doet zij de volgende oproep:

Om de democratie levend te houden, moeten wij ons gevoel van woede en

verlies over wat ons wordt afgenomen blijven voeden. Ik heb het niet alleen

over onze ‘persoonlijke informatie’. Wat hier op het spel staat is de menselijke

verwachting dat we zelf de baas zijn over ons eigen leven en zelf de auteur

zijn van onze ervaringen. […] Wie beschikt over kennis? Wie beslist? En wie

bepaalt wie er beslist? Dat het surveillancekapitalisme zich zoveel van onze

rechten in die domeinen heeft toegeëigend is een schandelijk misbruik van

digitale mogelijkheden en de ooit grootse belofte om kennis te

democratiseren en ons leven efficiënter te maken. Laat er een digitale

toekomst zijn, maar laat dat in de eerste plaats een menselijke toekomst zijn.

Authenticiteit is een kenmerk van de moderne invulling van het goede

leven. Je zou kunnen beweren dat deze invulling voldoende weerstand

kan bieden aan de macht van het surveillancekapitalisme.

Geef met tekst 6 een argument voor en een argument tegen deze

bewering.

Volgens Zuboff in tekst 6 staat in het surveillancekapitalisme de

menselijkheid op het spel.

Dit sluit aan bij de opvatting, van onder anderen Adam Smith, dat de vrije

markt gepaard gaat met dehumanisering.

Leg de opvatting van Smith uit dat de vrije markt gepaard kan gaan met

dehumanisering.

Leg vervolgens uit welke oplossing Smith biedt tegen deze

dehumanisering.

Beargumenteer tot slot met Zuboffs opvatting dat de menselijkheid op het

spel staat of Smiths oplossing voldoende zou zijn om dehumanisering in

het surveillancekapitalisme tegen te gaan.

Beargumenteer of het surveillancekapitalisme volgens jou een bedreiging

is voor het goede leven, met:

− het idee van de begrenzing van de neoliberale marktlogica en

− het holistisch vrijheidsbegrip.

Leg uit wat de transformatie-economie inhoudt.

Beargumenteer vervolgens met beide implicaties van de transformatie-

economie of ‘dineren in het donker’ volgens jou bijdraagt aan zingeving.

Journalist Tanmoy Goswami wil met zijn artikelen en columns bijdragen

aan de maatschappelijke erkenning van mensen met fysieke en mentale

beperkingen. Hij keek uit naar een avondje ‘dineren in het donker’, omdat

hij benieuwd was of dit evenement zou kunnen bijdragen aan die

maatschappelijke erkenning. Maar het viel hem tegen. Hij merkte dat het

hem niet interesseerde om te raden welk eten er op zijn bord lag. Hij

raakte verveeld. En het overleg met de visueel beperkten over waar zijn

bestek lag vond hij ongemakkelijk. Na afloop was Goswami teleurgesteld

over ‘dineren in het donker’.

Aristoteles heeft in zijn deugdethiek oog voor de omstandigheden waarin

mensen zich bevinden.

Geef Aristoteles’ onderscheid tussen emoties, vermogens en

karakterhouding weer.

Leg vervolgens met dit onderscheid uit dat Goswami volgens Aristoteles

voortreffelijkheid zou kunnen ontwikkelen door zijn ervaring van

teleurstelling bij ‘dineren in het donker’.

Goswami is er door zijn teleurstellende ervaring met ‘dineren in het

donker’ niet van overtuigd dat het nabootsen van beperkingen helpt bij het

verkrijgen van maatschappelijke erkenning van mensen met een

beperking. Terwijl hij juist graag wil bereiken dat mensen met een

beperking niet worden uitgesloten of gediscrimineerd.

Tegenwoordig vatten wij maatschappelijke erkenning op als ‘niet worden

gediscrimineerd of uitgesloten’. De betekenis van maatschappelijke

erkenning van mensen met een beperking is vanuit Aristoteles’ opvatting

van het goede leven anders dan vanuit onze hedendaagse opvattingen.

Leg dit verschil in betekenis van maatschappelijke erkenning uit, vanuit:

− de dimensie ‘natuur’ en

− de dimensie ‘instituties’.

Ook volgens Emily Ladau leidt het nabootsen van beperkingen niet tot

maatschappelijke erkenning van mensen met een beperking. Ladau heeft

zelf een beperking en is gebonden aan een rolstoel. Volgens haar helpen

projecten waarbij bijvoorbeeld gezonde schoolkinderen een dag in een

rolstoel moeten zitten niet tegen discriminatie en uitsluiting. Dit soort

projecten van nabootsing leiden volgens haar hooguit tot tijdelijke

inleving, maar dat is iets anders dan erkenning:

[W]e moeten ophouden om ‘inleving’ gelijk te stellen aan ‘erkenning’. We moeten

verschillen omarmen als een gegeven van het menselijk bestaan zonder ze eerst

te hoeven nabootsen.

Erkenning (‘Anerkennung’) speelt een centrale rol in de opvattingen over

vrijheid van Georg Hegel.

Leg uit in welk opzicht de uitspraak van Ladau in tekst 7 kan aansluiten bij

Hegels opvatting over ‘Anerkennung’.

Voor mensen in een rolstoel, zoals Ladau, zijn stoepranden

levensgevaarlijk en voor mensen met een groeistoornis zitten

pinautomaten op een onmogelijke hoogte. Mensen met een beperking zijn

vaker werkloos dan mensen zonder beperking omdat veel studies en

beroepen voor hen alleen mogelijk zijn met aanpassingen, en daar wordt

niet altijd in geïnvesteerd.

Ladau wijst erop dat haar identiteit als persoon met een beperking niet

alleen moeilijk is vanwege haar eigen lichamelijke ongemakken. Haar

identiteit is voor haar namelijk ook verbonden met het onbegrip vanuit

haar sociale omgeving en de belemmeringen die ze ervaart in de manier

waarop de publieke ruimte is ingericht.

In Hegels opvatting over vrijheid speelt behalve het begrip ‘Anerkennung’

ook de sfeer van de zedelijkheid een rol.

Leg met Hegels sfeer van de zedelijkheid uit dat Ladau volgens Hegel niet

vrij zou zijn.

Erkenning heeft te maken met de dimensie ‘relaties’.

Martha Nussbaum hanteert de capabilities approach als criterium voor het

goede leven in een samenleving.

Leg met een voorbeeld van mensen met een beperking uit wat

Nussbaums capabilities approach inhoudt.

Geef vervolgens een eigen opvatting over ‘relaties’ als dimensie van het

goede leven.

Beargumenteer tot slot met deze opvatting of een capabilities approach

voldoende is voor maatschappelijke erkenning van mensen met een

beperking.

Ladau ervaart door pogingen tot ‘inleving’, zoals een middagje in een

rolstoel, geen enkele verandering wat betreft erkenning. Inleving leidt

volgens haar vooral tot medelijden, waardoor het een persoonlijke kwestie

wordt of iemand wel of geen rekening houdt met mensen met een

beperking.

Deze afwijzing van ‘inleving’ en Ladaus oproep voor maatschappelijke

erkenning zouden kunnen aansluiten bij de opvatting van Joan Tronto

over zorg. Volgens Tronto is zorg een publieke taak, maar is deze taak

door invoering van de vrije markt uit het oog verloren omdat er een

scheiding heeft plaatsgevonden tussen de private en de publieke sfeer.

Leg uit wat deze scheiding tussen private en publieke sfeer volgens

Tronto inhoudt.

Leg vervolgens met deze scheiding uit dat Ladaus afwijzing van ‘inleving’

kan aansluiten bij Tronto’s opvatting dat zorg een publieke taak zou

moeten zijn.