opgave 1Opgave 1 Het publieke leven van de smartphone-generatie
De eerste generatie die nooit een wereld zonder internet of smartphone
heeft meegemaakt, wordt de iGen genoemd. In Picture Perfect doet
journalist Kelli van der Waals verslag van haar gesprekken met jongeren
uit generatie iGen over hun online leven:
tekst 1
Instagram is, in Suzy’s woorden, een profiel van wie je bent. ‘Het is gewoon:
Dit ben ik. Maar dan wel de sociale, zekere, aardige, mooie kant van jezelf.
De kant waarvan mensen zouden denken: O! In plaats van: O. Waarvan
mensen denken: zij lijkt me wel tof.’
Haar vriendin Aenea, een pienter meisje met fijne gezichtstrekken, vergelijkt
het met hoe je je kleding uitkiest en hoe je daarmee wilt bepalen hoe je
overkomt. Echt een goede vergelijking, vindt Suzy.
bron: Kelli van der Waals, Picture Perfect, 2020
12pLeg met een voorbeeld uit tekst 1 uit:
− wat het betekent dat de mens zich tot zichzelf-in-de-wereld verhoudt,
en
− wat het verschil is tussen mensen en dieren volgens Cassirer.
Influencers, zoals Kim Kardashian, hebben een belangrijke invloed
(gehad) op hoe je eruit zou moeten zien volgens sociale media. Vrijwel
dagelijks posten ze perfect gefotoshopte selfies, die door miljoenen
volgers worden gezien. Uit onderzoek blijkt dat vooral jongeren door deze
online beeldcultuur druk voelen om ook aan een ideaalplaatje te voldoen.
Het maken van een goede selfie voor Instagram is een kunst apart. Suzy
vertelt dat zij en haar vriendinnen voor een selfie een geoefend
fotogezicht opzetten, de ogen wat opengesperd, een beetje pruilen met de
mond. Eén vriendin wordt gezien als ‘het grappige meisje’ van de groep
omdat ze, behalve perfecte selfies, ook lelijke foto’s van zichzelf durft te
posten. Dit wordt door haar vriendinnen erg bewonderd, terwijl ze andere
slechte selfies op Instagram afkeuren.
Authenticiteit is kenmerkend voor de moderne invulling van het goede
leven.
22pLeg uit dat de selfies op Instagram kunnen passen bij dit moderne ideaal
van authenticiteit.
Beargumenteer vervolgens met het voorbeeld van de selfies op Instagram
of volgens jou dit moderne ideaal van authenticiteit zichzelf ondermijnt.
Het kijken en bekeken worden op Instagram draagt bij aan de druk die
jongeren door de online beeldcultuur ervaren om aan een ideaalplaatje,
zoals dat van Kim Kardashian, te voldoen. Op een openbaar
Instagramaccount kan iedereen rondneuzen en ongevraagd commentaar
leveren. In dat opzicht is op Instagram sprake van normalisering.
Michel Foucault beschreef normalisering aan de hand van het
Panopticum, waarin macht automatiseert.
32pLeg uit dat macht op Instagram automatiseert.
Leg vervolgens met het voorbeeld van ‘aan een ideaalplaatje voldoen’ uit
dat op Instagram sprake is van normalisering.
Kim Kardashian staat onder andere bekend om haar grote, ronde
achterwerk. Inmiddels is dit voor velen een schoonheidsideaal geworden.
Zo is de Brazilian Butt Lift-operatie wereldwijd een populaire cosmetische
ingreep geworden, die steeds meer ingeburgerd raakt. Hierbij wordt vet uit
het lichaam weggezogen en ingebracht in de billen.
Deze ingreep heeft veel discussie opgeroepen, onder andere vanwege
het risico op ernstige complicaties.
Door virtualisering wordt het lichaam steeds meer als een
consumptieartikel gezien.
41pLeg uit dat het lichaam door virtualisering steeds meer als een
consumptieartikel wordt gezien.
Wat je vindt van de Brazilian Butt Lift-operatie hangt af van de waarden
en normen die je hanteert.
52pBeargumenteer met het voorbeeld van de Brazilian Butt Lift-operatie of
het volgens jou een probleem is als het lichaam wordt gezien als een
consumptieartikel, met:
− een relevante morele waarde, en
− een daaruit afgeleide norm.
In Picture Perfect vertelt Timo over de rol die zijn smartphone speelt in het
vullen van zijn dag. ‘Ik zit maar te scrollen, in welke app dan ook, totdat ik
dezelfde foto’s begin te zien. Daar kan ik zo ongeveer een uurtje of drie
mee vullen.’ Soms wil Timo gewoon even wat opzoeken en komt hij
ongemerkt ‘heel diep in Instagram terecht’. Als hij dan daarna zijn telefoon
weglegt, is hij helemaal kwijt wat hij eigenlijk aan het doen was en baalt
hij van de weggegooide tijd.
Om ervoor te zorgen dat gebruikers lang van dezelfde app gebruik blijven
maken, is de rij met plaatjes op die apps eindeloos. Dit heet de
bottomless scroll.
Volgens Aristoteles ben je een goed mens als je deugdzaam leeft en een
ware vriend van jezelf bent.
61pLeg met een voorbeeld van een ethische deugd uit wanneer Timo volgens
Aristoteles goed omgaat met de bottomless scroll op Instagram.
71pLeg uit of Timo volgens de opvatting van Aristoteles een ware vriend van
zichzelf is.
Instagram is een voorbeeld van wat Martin Heidegger ‘moderne techniek’
noemt. Heidegger ziet drie gevaren van de moderne techniek.
81pLeg voor een van deze gevaren uit dat dit te herkennen is in het
voorbeeld van Timo en de bottomless scroll.
Immanuel Kants opvatting van vrijheid en Jeremy Benthams opvatting van
geluk kunnen opgevat worden als verschillende manieren om invulling te
geven aan het goede leven.
94pLeg met Kants opvatting van vrijheid uit dat Kant het zou afkeuren dat
Timo zich laat leiden door de bottomless scroll.
Leg vervolgens met Benthams opvatting van geluk uit dat Bentham het
zou afkeuren dat Timo zich laat leiden door de bottomless scroll.
Beargumenteer tot slot hoe jij wilt omgaan met sociale media, met:
− een afweging van Kants opvatting van vrijheid en Benthams opvatting
van geluk, en
− kritiek op een vooronderstelling bij een van deze twee opvattingen.
opgave 2Opgave 2 De ruimte
In juli 2021 vloog miljardair Richard Branson mee met een testvlucht van
ongeveer tien minuten in een raket van zijn eigen commerciële
ruimtevaartbedrijf. Nog geen week later deed Jeff Bezos hetzelfde in een
raket van zíjn eigen commerciële ruimtevaartbedrijf. Beide miljardairs zien
kansen voor ruimtetoerisme. Ze hopen de komende jaren ruimtereisjes
aan te bieden van een paar minuten of uren. Reisjes waarin je voor een
bedrag van enkele tonnen de bolling van de aarde ziet en gewichtloosheid
ervaart. Een van de redenen om zo veel geld neer te tellen, is volgens de
miljardairs de buitengewone ervaring. Die ervaring omschrijven ze als ‘het
overzichtseffect’:
tekst 2
Het overzichtseffect is iets wat astronauten ervaren als ze de aarde vanuit de
ruimte zien en worden overweldigd door hun liefde voor onze planeet. Het
wordt ook wel een transcendente ervaring genoemd. De astronauten zijn los
van de aarde terwijl ze zich er tegelijk fundamenteel onderdeel van voelen.
De wereld die ze buiten zich zien en hun binnenwereld smelten samen in één
holistisch zijn.
bron: stadsastronaut.nl, Het Overzichtseffect, 2021
Onderzoek laat zien dat het overzichtseffect pas echt optreedt als je in
afzondering, meerdere keren, langdurig naar de aarde staart. Dit kan
bijvoorbeeld gebeuren wanneer je maanden in het internationale
ruimtestation werkt.
Ruimtetoerisme kan worden opgevat als een voorbeeld van de
markteconomische spiritualisering in de transformatie-economie.
Deze spiritualisering heeft twee implicaties.
102pLeg beide implicaties uit met het voorbeeld van het overzichtseffect.
Milieubewegingen wijzen erop dat ruimtevaart vervuilend is en gevaarlijk
ruimteafval oplevert. Volgens hen kan geld dat aan ruimtetoerisme wordt
besteed beter worden ingezet om milieuproblemen op aarde op te lossen.
De ruimtemiljardairs brengen daar tegenin dat de commerciële
ontwikkeling van ruimtetoerisme inzet op het verduurzamen van
raketvluchten door materialen te recyclen. Ruimtevluchten zullen
goedkoper worden, waardoor ze over enkele decennia gebruikt kunnen
worden om vervuilende industrie van de aarde naar de ruimte te brengen.
In het milieudebat staan vijf soorten argumenten centraal.
112pLeg uit bij welk soort argument in het milieudebat het argument van de
ruimtemiljardairs past.
Geef vervolgens met een ander argument uit het milieudebat een
argument tegen de ontwikkeling van ruimtetoerisme.
Schrijver en journalist Marjolijn van Heemstra is gefascineerd door de
ruimte en de ruimtevaart. Ze zet zich echter nadrukkelijk af tegen wat
commerciële ruimtevaartbedrijven willen, namelijk de maan of Mars
koloniseren en daar delfstoffen winnen. Volgens Van Heemstra behoren
deze hemellichamen de gehele mensheid toe en kun je ze daarom niet
toe-eigenen als bezit.
Volgens John Locke heeft het vrije individu van nature drie
onvervreemdbare rechten.
122pLeg Lockes opvatting van bezit uit en betrek daarbij deze drie rechten.
Leg vervolgens uit dat Locke een andere opvatting zou hebben over het
bezit van hemellichamen dan Van Heemstra.
Van Heemstra onderzoekt of het overzichtseffect mogelijk is zonder zelf
de ruimte in te hoeven. Zo hoopt ze een nieuw perspectief te vinden op de
aarde en op de toekomst, een wijds perspectief dat haar kan verlossen
van de nauwe blik op alledaagse problemen. Ze ervaart die nauwe blik als
gebrokenheid, als gemis aan verbinding. En ze koppelt dit gevoel aan het
consumentisme van de vrije markt, waarin mensen voortdurend met die
nauwe blik gericht zijn op hun kleine, individuele opvattingen en belangen.
131pLeg uit dat Van Heemstra’s gevoel van gebrokenheid aansluit bij de
opvatting dat de vrije markt tot sociaal atomisme leidt.
Van Heemstra hoopt dat het overzichtseffect haar kan laten ervaren dat
ze onderdeel is van een groter geheel en verbinding heeft met alles wat
haar omringt: bomen, oceanen, mensen. Daarom probeert ze meer te
leren over de ruimte, kijkt ze in het donker naar de sterren en bespreekt
ze haar zoektocht met ruimte-onderzoekers.
Socrates zou het een goede zaak vinden dat zij haar leven onderzoekt,
want volgens hem is het niet-onderzochte leven niet de moeite waard.
142pBeargumenteer of jij denkt dat een onderzoek naar de ruimte zoals dat
van Van Heemstra bijdraagt aan een goed leven, met:
− Socrates’ uitspraak, en
− een definitie van ‘relaties’ die niet uitgaat van sociaal atomisme.
Van Heemstra’s onderzoek naar de ruimte komt grotendeels voort uit haar
vraag naar zin. Ze vindt een antwoord bij een joodse scheppingsmythe
waarin een vat vol licht in scherven breekt. De scherven vormen het leven
– mensen, dingen, woorden en ideeën – en al dat versnipperde licht blijft
verlangen om als lichtbron weer één geheel te vormen.
Volgens Charles Taylor vindt er op dit moment, voortkomend uit de
Verlichting, een ‘supernova’ plaats als het gaat om de vraag naar zin.
Søren Kierkegaard heeft kritiek op de verlichtingsfilosofen.
153pLeg deze kritiek van Kierkegaard uit met zijn opvatting over het christelijke
geloof als paradox.
Leg vervolgens uit dat deze opvatting van Kierkegaard zou kunnen
aansluiten bij het idee van Taylors ‘supernova’.
Beargumenteer tot slot of Kierkegaards opvatting over het christelijk
geloof als paradox volgens jou aansluit bij Van Heemstra’s opvatting over
zin vanuit de joodse scheppingsmythe.
In haar onderzoek naar de ruimte stuit Van Heemstra op de term
‘kosmologisch bewustzijn’:
tekst 3
[Kosmologisch bewustzijn] wijst ons niet alleen op hoe nietig we zijn maar ook
op hoe uitzonderlijk we zijn in het heelal. […] Kosmologisch bewustzijn is het
diepe besef te leven op een statistisch gezien onbeduidende planeet in een
onpeilbaar universum. Maar misschien kun je het ook zo formuleren: […] dat
alles wat je nabij is in verbinding staat met iets veraf, dat het bekende door
het onbekende in beweging wordt gezet.
bron: Marjolijn van Heemstra, In lichtjaren heeft niemand haast, 2021
Bruno Latour heeft een radicaal empirische interpretatie van de ervaring.
162pLeg met Latours interpretatie van de ervaring zijn kritiek op het subject-
objectschema uit.
Beargumenteer vervolgens of het kosmologisch bewustzijn uit tekst 3
volgens jou een goed alternatief kan zijn voor het subject-objectschema.
Van Heemstra benadert de vraag naar zin via het kosmologisch
bewustzijn. Ze zoekt de ruimte op door nachtwandelingen te organiseren
in een stadsbos in haar buurt. In het donker luisteren de nachtwandelaars
naar geritsel, ontdekken ze glimwormen en vertelt een ecoloog over het
belang van duisternis voor bijvoorbeeld vleermuizen. Zonder schemering
zouden deze dieren niet kunnen jagen en zouden ze dus verhongeren.
Aan het eind van de wandeling wacht een kampvuur waar de
nachtwandelaars onder de sterrenhemel gedachten met elkaar kunnen
delen over de eindeloze vertes van de ruimte én over de wereld direct om
hen heen.
De vraag naar zin wordt vaak verbonden met kwetsbaarheid. Ook Van
Heemstra lijkt dat met haar nachtwandelingen te doen.
172pBeargumenteer of Van Heemstra’s nachtwandelingen volgens jou
bijdragen aan zin. Ga daarbij in op:
− kwetsbaarheid in de dimensie zin, en
− kwetsbaarheid in de dimensie natuur.
opgave 3Opgave 3 Caring democracy
De term ‘zorg’ gebruiken we doorgaans voor activiteiten die te maken
hebben met de zorg voor zieken, kleine kinderen en ouderen. Joan Tronto
gaat in haar boek Caring Democracy uit van een bredere definitie van
zorg. Volgens haar betreft zorg “de menselijke activiteit die alles omvat
wat we doen om onze ‘wereld’ te onderhouden, voort te kunnen zetten en
te herstellen, zodat we er zo goed mogelijk in kunnen leven”.
De centrale stelling van Tronto is dat marktdenken en zorg niet goed
samengaan. Een van de voorbeelden van marktdenken is wat Tronto het
‘arbeidsethos’ noemt.
tekst 4
Vanuit het perspectief van arbeidsethos is een burger een individu dat in staat
en bereid is om te werken. Het is de taak van de overheid om eigendom te
beschermen en de orde te handhaven, zodat degenen die ijverig aan de slag
gaan ook de vruchten van hun werk kunnen plukken.
Arbeidsethos gaat terug op en hangt samen met de waarden van een radicaal
individualisme […]: geef mensen gelijke mogelijkheden om te werken en hun
succes of slagen is alleen het gevolg van hun eigen bereidheid om te werken.
bron: Joan Tronto, Caring Democracy, 2013
Met het begrip ‘radicaal individualisme’ geeft Tronto in tekst 4 een
specifieke invulling aan de vrije markt.
Adam Smith is een van de grondleggers van het idee van de vrije markt.
Een van Smiths vooronderstellingen voor een goed functionerende vrije
markt is dat mensen zich op een bepaalde manier tot elkaar verhouden.
182pLeg deze vooronderstelling van Smith uit.
Geef vervolgens met deze vooronderstelling van Smith een kritiekpunt op
Tronto’s stelling in tekst 4 dat de vrije markt samenhangt met radicaal
individualisme.
Volgens Tronto hebben mensen uit de welvarende middenklasse vaak
een geïdealiseerde opvatting van zorg. Ze geeft het voorbeeld van een
typische ‘carrièrepersoon’, iemand die ambitieus is en graag werkt.
tekst 5
Een ‘carrièrepersoon’ denkt goed voor zichzelf te kunnen zorgen en denkt dat
‘zorg’ alleen iets is voor de afhankelijken en zieken ‒ kinderen, mensen met
een slechte gezondheid en ouderen. Maar in werkelijkheid is dit model van de
voor zichzelf zorgende persoon een illusie: hoewel werkende volwassenen
misschien geen noodzakelijke zorg nodig hebben, maken ze wel aanzienlijk
gebruik van andermans zorgdiensten om hun drukke leventjes op de rit te
houden.
bron: Joan Tronto, Caring Democracy, 2013
Tronto bekritiseert deze opvatting over zorg van de welvarende
middenklasse. Met ‘zorgdiensten’, die deze klasse inkoopt op de vrije
markt, bedoelt zij bijvoorbeeld schoonmaak, kinderopvang of zorg voor
bejaarde ouders. Maar deze zorgdiensten worden vaak slecht betaald en
ze worden uitgevoerd door mensen uit kwetsbare groepen, zoals
migranten.
Karl Marx zou kritiek hebben op de opvatting over zorg van de
‘carrièrepersoon’ in tekst 5.
193pLeg deze kritiek van Marx uit met de begrippen onderbouw, bovenbouw
en vals bewustzijn.
Een voorbeeld van een zorgdienst die via de vrije markt aangeboden en
verkregen kan worden, is bijles. Steeds meer leerlingen, van basisschool
tot examenjaar, maken buiten de reguliere schooltijd gebruik van
commerciële bijlesaanbieders. Of de kwaliteit van het onderwijs hierdoor
toeneemt, is onderwerp van discussie.
Vanuit de neoklassieke visie wordt beargumenteerd dat de kwaliteit van
zorg beter wordt door de vrije markt. Tronto beargumenteert vanuit de
tegenovergestelde visie dat de vrije markt schadelijk is voor de kwaliteit
van zorg. Deze zelfde discussie kan ook worden toegepast op onderwijs.
203pGeef vanuit de neoklassieke visie een argument dat de kwaliteit van het
onderwijs toeneemt door commerciële bijles.
Geef vervolgens Tronto’s visie weer dat de vrije markt schadelijk is voor
de kwaliteit van zorg.
Geef tot slot met deze visie van Tronto een argument dat commerciële
bijles schadelijk is voor de kwaliteit van het onderwijs.
Volgens Tronto gaan zorg en marktdenken niet goed samen, en dat roept
de vraag op hoe zorg dan wel georganiseerd zou moeten worden. Tronto
schetst een ideaalbeeld van een samenleving waarin zorg centraal staat:
tekst 6
De sleutel tot een goed leven, voor iedereen, is om een ‘zorg-vol’ leven te
kunnen leiden, een leven waarin men de zorg krijgt van anderen als dat nodig
is, waarin men voor zichzelf kan zorgen én waarin men de ruimte heeft om
voor anderen te zorgen ‒ voor andere mensen, dieren, instituties en idealen ‒
die het leven zijn betekenis geven. Een werkelijk vrije samenleving maakt
mensen vrij om te zorgen.
bron: Joan Tronto, Caring Democracy, 2013
Volgens Tronto zijn met de invoering van de vrije markt de privésfeer en
de publieke sfeer gescheiden.
212pLeg Tronto’s opvatting uit dat deze scheiding leidt tot een verschraling
van het morele debat in het publieke domein.
Leg vervolgens met tekst 6 uit dat deze scheiding wordt opgeheven in
Tronto’s ‘zorg-volle’ samenleving.
Alasdair MacIntyre actualiseert het klassieke deugdbegrip met de
begrippen ‘praktijken’, ‘interne goederen’ en ‘externe goederen’.
223pGeef MacIntyres onderscheid tussen interne goederen en externe
goederen weer.
Leg vervolgens met dit onderscheid uit dat praktijken volgens MacIntyre
een bescherming kunnen bieden tegen de corrumperende invloed van de
vrije markt als institutie.
Leg tot slot met MacIntyres actualisatie van het deugdbegrip uit welke rol
praktijken volgens hem zouden kunnen spelen in het tot stand brengen
van Tronto’s ‘zorg-volle’ samenleving.
Tronto stelt dat in een samenleving waarin zorg centraal staat, mensen
zich bewust zijn van elkaars wederzijdse afhankelijkheid: mensen hebben
elkaar nodig om een ‘zorg-vol’ (tekst 6) leven te leiden. Daarom zullen ze
in zo’n samenleving ook bereid zijn te betalen voor betere salarissen voor
werk in bijvoorbeeld de schoonmaak, kinderopvang en verpleging.
Tronto wil het neoliberale marktdenken begrenzen. Volgens haar is
daarvoor nodig dat het individualistische mensbeeld van het neoliberale
marktdenken plaats maakt voor een relationeel mensbeeld van
wederzijdse afhankelijkheid.
231pBeargumenteer of de neoliberale marktlogica volgens jou beter begrensd
kan worden met dit individualistische mensbeeld of met dit relationele
mensbeeld.
Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift.
