bronnen

Eindexamen geschiedenis vwo 1999, tijdvak 1

bij dit examen

Verderop in het examen bij vraag 11 bevindt zich een stelopdracht.Reserveer voldoende tijd
om deze opdracht te kunnen uitvoeren.

opgave 1Europa en de Buitenwereld (1150–1350)

12p
Geef één reden waarom monniken in de Middeleeuwen het overschrijven van
handschriften van groot wetenschappelijk belang vonden.
Gebruik bron 1.
22p
Leg aan de hand van twee gegevens in de regels 1 tot en met 12 van bron 1 uit, dat de
redenering van de schrijver in deze regels kenmerkend is voor een middeleeuwer.
Gebruik bron 1.
In dit handschrift uit de tijd rond 1400 wordt de ’Spiegel’ van Jacob van Maerlant
genoemd (zie regel 13).
32p
Leg uit waarom het aanhalen van de ’Spiegel’ opmerkelijk te noemen is.
Zowel van Marco Polo als van Willem van Rubroek zijn reisverhalen bewaard gebleven.
Het reisverhaal van Marco Polo werd veel bekender dan dat van Van Rubroek.
44p
Noem, om de grotere bekendheid van het reisverhaal van Marco Polo te verklaren, een
verschil in de aard van de verslagen én noem een verschil in het doel van de verslagen.
De standensamenleving veranderde onder invloed van economische ontwikkelingen
tussen 1150 en 1350 van karakter.
54p
Geef kort twee van deze economische ontwikkelingen aan en leg uit tot welke verandering
dit leidde in de standensamenleving van die tijd.
Gebruik bron 2.
Johannes van Marignolli geeft in zijn verhaal een beschrijving van door hem bezochte
gebieden. Daarin vermeldt hij gegevens, die soms aansluiten bij het traditionele beeld dat
in de voorafgaande periode in Europa bestond over verre landstreken, maar daar soms
ook van afwijken.
64p
Geef aan de hand van één voorbeeld uit de bron aan dat Johannes van Marignolli een
traditioneel beeld van landstreken in de buiten-Europese wereld bevestigt. Geef ook aan
de hand van één voorbeeld aan dat hij van dat traditionele beeld afwijkt.
De verovering van Constantinopel door de Kruisvaarders in 1204 was voor de paus als
hoofd van de christianitas een reden tot blijdschap en een reden tot bezorgdheid.
72p
Licht zowel de blijdschap als de bezorgdheid toe.
Gebruik de bronnen 3 en 4.
Beide kaarten zijn rond 1300 gelijktijdig in gebruik.
84p
Geef een verschil aan in de wijze waarop Europa wordt afgebeeld en verklaar dat verschil
vanuit de doelen waarvoor de kaarten zijn gemaakt.
Gebruik bron 5a en 5b.
Het optreden van Frederik II heeft de Arabieren verbaasd.
94p
Laat met behulp van twee voorbeelden, één uit bron 5a en één uit bron 5b, zien waarom
het optreden van Frederik II verbazing bij de Arabieren opriep.
Gebruik bron 5b.
Sommige historici twijfelen aan de betrouwbaarheid van deze bron.
102p
Haal uit bron 5b een feitelijk gegeven en leg uit waarom dit gegeven de bron minder
betrouwbaar maakt.
1115p
Lees de onderstaande inleiding en schrijf dan, overeenkomstig de instructies, een
samenhangend betoog.
Inleiding:
De wijze waarop in de loop van de geschiedenis kennis werd verworven, veranderde
voortdurend. In de ene periode vonden meer ingrijpende veranderingen plaats dan in de
andere.
Hoofdvraag:
In hoeverre was de periode 1150–1350 voor Europa een periode van ingrijpende
verandering op het gebied van kennisverwerving?
Instructies:
Schrijf een samenhangend betoog. Je moet ter bevordering van de samenhang de cursief
gedrukte kopjes in je betoog opnemen.
Typering van de situatie rond 1150
Rond 1150 berustte kennis op twee fundamenten. Deze fundamenten bepaalden het beeld
van de wereld waarin men leefde.
A. Beschrijf deze twee fundamenten, elk met een concreet voorbeeld uit die tijd.
Horizonverbreding
In de periode na 1150 zijn er ruimere mogelijkheden om in nader contact te komen met
culturen buiten Europa.
B. Noem van deze culturen één cultuur, waarbij sprake is van een hoog kennisniveau, en
beschrijf twee ontwikkelingen waardoor Europa er intensiever mee in contact komt.
Uitbreiding van kennis
Als gevolg van de horizonverbreding wordt de Europese cultuur met kennis op
verschillende terreinen verrijkt.
C. Noem voor elk van de drie onderstaande terreinen een voorbeeld en maak telkens
duidelijk dat hier sprake is van verrijking van kennis:
1. kennis uit de Klassieke Oudheid
2. de manier waarop kennis wordt verworven
3. toepassingen van verworven kennis in de praktijk
Blokkerend element bij kennisverwerving
D. Licht aan de hand van een voorbeeld toe dat er obstakels bleven bestaan bij het
verwerven van kennis.
Conclusie
E. Rond het betoog af met een afweging waarin wordt ingegaan op de hoofdvraag. Deze
afweging moet logisch voortvloeien uit de onder A tot en met D gegeven antwoorden.

opgave 2Een nieuwe eeuw, nieuwe verhoudingen? Nederland

1880–1919: op het breukvlak van twee eeuwen
124p
Noem twee kenmerken van het moderne gezin rond 1880 en leg voor elk kenmerk uit
waarom voor veel arbeiders het ideaal van het moderne gezin toen nog niet te
verwezenlijken was.
In 1880 stichtte de leider van de antirevolutionairen, dr.A. Kuyper, in Amsterdam een
universiteit waar studenten uit eigen protestantse kring onderwijs konden volgen. Kuyper
noemde deze onderwijsinstelling ’Vrije Universiteit’.
134p
A. Leg uit wat Kuyper bedoelde met het woord ’Vrije’ in die naamgeving.
B. Leg vanuit het emancipatiestreven van orthodox-protestanten uit waarom Kuyper een
eigen universiteit zo belangrijk vond.
Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.
Gebruik bron 6.
In deze bron spreekt Kuyper over een aantal ontwikkelingen in de maatschappij van zijn tijd.
Hij zoekt naar een evenwicht tussen positieve en negatieve kanten van de modernisering.
144p
Geef aan de hand van de bron aan, dat Kuyper zoekt naar dat evenwicht.
Aan het einde van de negentiende eeuw kwamen overal in Nederland initiatieven vanuit
de burgerij tot het bouwen van goede arbeiderswoningen.Voor deze initiatieven zijn
uiteenlopende motieven aan te wijzen.
154p
Leg uit dat hierbij sprake was van zowel motieven voortkomend uit idealisme als
motieven voortkomend uit het eigenbelang van de initiatiefnemers.
Gemeentelijke Geneeskundige Diensten in grote steden liepen rond 1900 voorop in het
verzamelen van gegevens over de slechte woonsituatie van de armen.
162p
Geef hiervoor een verklaring.
Gebruik bron 7.
De rooms-katholieke leider Schaepman vat in de regels 1 tot en met 8 de inhoud van de
pauselijke encycliek Rerum Novarum samen. Hij voegt daar in de regels 9 tot en met 21
zijn kritiek op het eind negentiende eeuwse kapitalisme aan toe.
174p
Geef twee kernpunten van Schaepmans kritiek op het kapitalisme van die tijd.
Gebruik bron 7.
182p
Beargumenteer met welke opvatting van Schaepman, uit de regels 9 tot en met 21, een
socialist het rond 1890 hartgrondig oneens zal zijn.
Gebruik bron 8.
De tekenaar becommentarieert een doelstelling van de Nationale Tentoonstelling van
Vrouwenarbeid.
193p
Beredeneer aan de hand van twee beeldelementen wat het commentaar van de tekenaar is
op deze doelstelling.
Gebruik bron 9.
Stel:
Een historicus doet onderzoek naar de opkomst van de vakbeweging in Nederland tussen
1880 en 1919. Hij vindt deze bron met informatie over maatschappelijke ontwikkelingen
die kenmerkend zijn voor die periode.
204p
Noem twee maatschappelijke ontwikkelingen waaraan hij gedacht zou kunnen hebben.
Licht je antwoord toe met telkens een ander gegeven uit de bron.
Gebruik bron 10.
Een interpretatie:
De schilderes ziet prostitutie als onderdeel van de sociale kwestie.
214p
Ontleen aan de bron drie beeldelementen en leg aan de hand daarvan uit dat deze
interpretatie juist is.
Gebruik bron 11.
Deze tekening uit 1908, door Albert Hahn gemaakt voor het Zondagsblad van de SDAP, is
typerend voor de strijdcultuur van de socialisten in die tijd.
224p
Maak aan de hand van de bron aannemelijk dat dit type tekening de strijd van de
socialisten enerzijds bevorderde, maar anderzijds de groei van hun aanhang belemmerde.
De grondwet van 1917 vormt een mijlpaal, maar geen eindpunt, in het emancipatiestreven
van maatschappelijke groepen.
234p
Toon aan dat deze uitspraak opgaat voor:
A. de socialisten
B. de rooms-katholieken.
Met de komst van de moderne samenleving in Nederland nam het aantal ’typisch
vrouwelijke’ beroepen toe.
242p
24 Leg deze samenhang uit aan de hand van twee voorbeelden van beroepen uit twee
verschillende bedrijfstakken.
Einde