opgave 1Van kind tot burger: Volksopvoeding via het onderwijs in
Nederland (1780-1920)
Gebruik bron 1.
Op grond van deze bron kan Hermanus Johannes Krom gezien worden als een
voorbeeld van een Nederlandse patriot.
12pLeg dit uit door aan te geven dat zijn ideeën kenmerkend zijn voor:
− de patriotten en
− de Nederlandse Verlichting.
De Schoolwet van 1806 brengt, vergeleken met de situatie in de Republiek,
zowel verandering als continuïteit.
24pGeef van beide twee voorbeelden.
Met de Schoolwet van 1806 wilde de overheid het onderwijs democratiseren.
32pLeg uit dat de wet in dat opzicht voortvloeit uit de veranderde opvatting over het
burgerschap.
Na 1806 wordt het Algemeen Beschaafd Nederlands (ABN) in het onderwijs
ingevoerd.
42pNoem twee doelen die de overheid daarmee wilde bereiken.
Gebruik bron 2 en 3.
Stel: je doet onderzoek naar de rol van de overheid in het onderwijs in de
negentiende eeuw. Bij je onderzoek vind je deze bronnen uit de periode 1840-
1851. In deze bronnen komen Thorbecke en de orthodox-protestant Groen van
Prinsterer aan het woord.
52pWelke tekst past bij welke politicus? Licht je keuze telkens toe.
Gebruik bron 2 en 3.
Bij deze bronnen concludeer je dat er in beide visies spanning blijkt te bestaan
tussen het ideaal van vrijheid van onderwijs en het streven naar nationale
eenheid.
64pToon dit voor beide visies aan.
Gebruik bron 2 en 3.
In 1917 komt er met de Pacificatie een einde aan de Schoolstrijd.
72pLeg uit welke politicus uit deze bronnen zijn zin gekregen heeft.
Rond 1870 werd van verschillende kanten vergeefs aangedrongen op een
verbod op kinderarbeid tot twaalf jaar. Een regeringscommissie onderzocht het
probleem.
82pLeg uit waarom deze regeringscommissie alleen tot een verbod op kinderarbeid
wilde overgaan als dit gekoppeld werd aan leerplicht.
Gebruik bron 4.
Met deze bron kun je vaststellen dat Samuel van Houten op grond van zijn
opvattingen over volksonderwijs tot de conservatief- liberalen behoort.
93pLicht dit toe door:
− zijn opvatting over staatssteun voor het volksonderwijs weer te geven en
− de motivering voor zijn standpunt weer te geven en
− daarmee uit te leggen dat Van Houten in dit opzicht een conservatief-liberaal
standpunt inneemt.
Gebruik bron 5.
In zijn verzoekschrift richt Van Eeghen zich tegen de Leerplichtwet.
106pLeg uit dat het verzet van Van Eeghen tegen de invoering van de leerplicht
− gebaseerd is op het uitgangspunt van ‘soevereiniteit in eigen kring’ en
− voortkomt uit zijn opvatting over de rol van het gezin en
− illustratief is voor de Schoolstrijd.
Stelling:
De rooms-katholieken hebben met hun streven naar bijzondere scholen hun
integratie als staatsburger vertraagd.
112pGeef een argument vóór en een argument tegen deze stelling.
Een interpretatie:
Uit de bepaling in de Grondwet van 1887 over het kiesrecht blijkt een opvatting
over burgerschap die overeenkomt met de opvatting van veel achttiende-eeuwse
patriotten over het belang van goed onderwijs.
123pLicht dit toe. Verwerk in je toelichting:
− de inhoud van de bepaling over kiesrecht in de Grondwet van 1887 en
− de opvatting over burgerschap van de patriotten en
− de opvatting over burgerschap die uit deze grondwetsbepaling blijkt.
In 1901 werd de Leerplichtwet aangenomen.
134pLeg uit dat het aannemen van deze wet uitgelegd kan worden als:
− een teken dat de opvattingen binnen het liberalisme tussen 1848 en 1901
ingrijpend veranderden en
− een bevestiging van de nieuwe opvattingen over de positie van kinderen.
Gebruik bron 6.
In deze prent geeft de tekenaar een visie op de tegenstelling tussen liberalen en
confessionelen.
143pWelke visie beeldt de tekenaar uit? Licht je antwoord toe met twee elementen uit
de prent.
Gebruik bron 6.
De rol van de vrouw in deze prent kan slechts symbolisch bedoeld zijn.
151pNoem hiervoor de reden.
opgave 2De koloniale relatie tussen Nederland(ers) en Nederlands-Indië
Een bewering:
Na 1780 discussieerden de patriotten ook over de VOC.
162pLeg uit dat hun kritiek op de VOC aansloot bij hun politieke programma.
Stelling:
De verhouding tussen de Republiek en de Indonesische archipel in de periode
1602-1799 was koloniaal.
174pNuanceer deze stelling door:
− het noemen van twee kenmerken van een koloniale verhouding en
− bij elk kenmerk aan te geven in welk opzicht dit wel of niet past bij de
verhouding tussen de Republiek en de Indonesische archipel tussen 1602
en 1799.
Multatuli heeft het Cultuurstelsel gekarakteriseerd als ‘Javaanse zeden
overgezet in Staatsblad-termen’. In het Staatsblad worden alle wetten
gepubliceerd.
182pLeg uit dat het Cultuurstelsel aan de karakterisering van Multatuli voldeed.
Gebruik bron 7.
In de bron komt het dualistische bestuursstelsel van Nederlands-Indië naar
voren.
192pLeg dit uit door:
− eerst aan te geven wat het dualistisch bestuursstelsel inhoudt en
− daarna aan te geven hoe dit dualistisch bestuursstelsel in de bron naar
voren komt.
Gebruik bron 7.
De kritiek op het Cultuurstelsel zoals in de bron leidt na 1845 tot aanpassingen.
202pLeg dit uit door:
− met een gegeven uit de bron aan te geven dat Steyn Parvé de situatie rond
1845 op Java weergeeft en
− zonder de bron een oorzaak voor deze situatie rond 1845 te noemen.
Gebruik bron 8.
Een bewering:
De tabel ondersteunt de stelling dat het concubinaat (ongehuwd samenleven) in
Nederlands-Indië tussen 1880 en 1925 minder geaccepteerd werd.
212pBeredeneer of deze bewering juist is.
Stelling:
Nederlands-Indië was rond 1910 wel een staatkundige maar geen bestuurlijke
eenheid.
222pToon de juistheid van deze stelling aan.
Gebruik bron 9.
Professor Stibbe legt in deze tekst een verband tussen de politieke en de
economische ontwikkeling van Nederlands-Indië.
234pNoem het verband dat professor Stibbe legt en leg uit of deze tekst past bij de
Ethische Politiek.
Een bewering:
De mogelijkheden die de Ethische Politiek de Indonesische bevolking bood,
vonden hun begrenzing in het superioriteitsgevoel van veel Nederlanders.
244pGeef hiervan twee passende voorbeelden en leg daarmee deze bewering uit.
De volgende gebeurtenissen staan in willekeurige volgorde:
1 Soekarno en Hatta worden gearresteerd en verbannen door gouverneur-
generaal De Jonge.
2 De Ethische Politiek doet zijn intrede.
3 De Max Havelaar wordt gepubliceerd.
4 De Decentralisatiewet wordt ingevoerd.
5 De muiterij op de Zeven Provinciën breekt uit.
6 De Partai Nasional Indonesia (PNI) wordt opgericht.
7 In Wallstreet vindt de grote Beurskrach plaats die het begin vormt van de
Crisisjaren.
252pZet deze gebeurtenissen in de juiste tijdvolgorde, van vroeger naar later. Noteer
alleen de nummers.
Gebruik bron 10.
Een onderzoeker trekt op grond van deze bron een aantal conclusies:
− Deze bron is geschikt om te onderzoeken wat het koloniale beleid in
Nederlands-Indië rond 1932 is.
− De opvatting van De Jonge sluit aan bij de verandering in de opvatting over
de uitoefening van gezag in Nederlands-Indië tussen het einde van de
negentiende eeuw en 1932.
− De Jonge sluit zich hier aan bij de Ethische Politiek.
264pOndersteun elke conclusie met een aan de bron ontleend argument.
Gebruik bron 11.
276pNoem de drie argumenten die Van Roijen in zijn rede opvoert en maak per
argument aannemelijk wie hij daarmee, binnen of buiten de Veiligheidsraad, wil
overtuigen.
Gebruik bron 12.
Een bewering:
Deze foto is bruikbaar voor de propaganda van zowel de Nederlanders als de
Republikeinen.
282pToon de juistheid van deze bewering aan.
Let op: de laatste vraag van dit examen staat op de volgende pagina.
De Nederlandse houding tegenover Nederlands-Indië in het begin van de
twintigste eeuw vertoonde overeenkomsten met die tegenover Nieuw-Guinea na
1950.
294pLicht dit toe door:
− aan te geven waarin die houding overeenkwam en
− aannemelijk te maken dat de Nederlandse houding tegenover Nieuw-Guinea
na 1950 verklaard kan worden uit de Nederlandse houding tegenover
Indonesië na 1950.
Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
