opgave 1Door de tijd heen
De volgende historische beschrijvingen hebben te maken met de
medische wetenschap en staan in willekeurige volgorde:
1 Christiaan Barnard voerde in Kaapstad de eerste geslaagde
harttransplantatie uit die door de televisie over de hele wereld bekend
werd.
2 De Griekse arts Hippocrates legde na onderzoek het verband tussen
trommelstokvingers en longaandoeningen en toonde aan dat dit geen
straf van de goden was.
3 Edward Jenner infecteerde de zoon van zijn tuinman met koepokken
om hem immuun te maken voor pokken. Daarmee ontdekte hij het
pokkenvaccin, dat in de Britse industriesteden veel arbeiders het leven
zou redden.
4 Egyptische artsen begonnen na de uitvinding van het schrift hun
recepten op te schrijven voor volgende generaties.
5 Nicolas Rolin, een rijk lid van de opkomende stedelijke burgerij,
stichtte in Beaune (Frankrijk) een hospitaal voor de armen: het Hôtel-
Dieu.
6 William Harvey deed onderzoek naar de bloedsomloop door bij
vrijwilligers een ader te openen en leverde daarmee een bijdrage aan
de wetenschappelijke revolutie.
12pZet deze beschrijvingen in de juiste chronologische volgorde, van vroeger
naar later. Noteer alleen de nummers.
opgave 4Vroegmoderne tijd
Een uitspraak van Leonardo da Vinci (1452-1519):
"Ervaring is steeds de leermeesteres geweest van al wie goede
geschriften heeft nagelaten."
62pLeg uit dat deze uitspraak kenmerkend is voor de Renaissance.
In 1531 besluit Karel V drie Collaterale Raden in de Nederlanden in te
stellen. Dit besluit past bij een kenmerkend aspect van die tijd.
73pNoem dit kenmerkend aspect en geef met het voorbeeld van één
Collaterale Raad aan, waardoor dit besluit van Karel V hierbij past.
Gebruik bron 4.
In het jaar waarin deze tekst wordt geschreven valt de Pacificatie van
Gent uiteen.
82pLeg uit dat deze bron een oorzaak voor dit uiteenvallen illustreert.
Gebruik bron 4.
Een bewering:
De opstellers van het Plakkaat van Verlatinge zullen het eens zijn
geweest met de strekking van deze tekst.
92pLeg uit of deze bewering juist is.
In 1618 besluit een calvinistische kerkvergadering dat er een nieuwe
Bijbelvertaling moet komen op basis van de oorspronkelijke teksten. De
Staten-Generaal betalen later de kosten van deze 'Statenvertaling'.
102pLeg uit dat de Staten-Generaal dit besluit waarschijnlijk namen om de
binnenlandse problemen van de Republiek in die tijd te verminderen.
Gebruik bron 5 en bron 6.
Een historicus komt bij deze twee foto's van kerkgebouwen in Amsterdam
tot de volgende beweringen:
1 'Ons' Lieve Heer op Solder' is een goede illustratie van de
godsdienstpolitiek van de Republiek.
2 De bouw van de Sint Nicolaaskerk laat zien dat aan het eind van de
negentiende eeuw deze politiek door Verlichtingsideeën is veranderd.
114pOndersteun beide beweringen, telkens met een verwijzing naar de daarbij
passende foto.
In 1691 verscheen in de Republiek het boek De betoverde wereld van de
predikant Balthasar Bekker. Het boek was een reactie op een pauselijke
oorkonde uit 1584 over magie en hekserij. In zijn boek kwam Bekker na
bestudering van de Bijbel en geschriften uit de oudheid tot de conclusie
dat bezetenheid, wonderen en de duivel waarschijnlijk niet bestaan.
123pLicht dit toe door:
− uit te leggen dat Bekker in de traditie van de wetenschappelijke
veranderingen van zijn tijd stond en
− aan te geven waarom zijn opvattingen verwant gevonden werden aan
de ideeën van Spinoza.
Gebruik bron 7.
Een interpretatie:
Volgens abbé Bernier is de handelwijze van de revolutionairen niet in
overeenstemming met het sociaal contract volgens Locke.
134pLicht deze interpretatie toe door:
− (zonder bron) een omschrijving te geven van het idee van het sociaal
contract volgens Locke en
− duidelijk te maken dat volgens Bernier de revolutionairen op religieus
gebied niet handelen in overeenstemming met het sociaal contract en
− duidelijk te maken dat volgens Bernier de revolutionairen op politiek
gebied niet handelen in overeenstemming met het sociaal contract en
− te verklaren waarom Bernier juist het idee van het sociaal contract
gebruikt om kritiek te leveren op de revolutionairen.
De 'Wet Le Chapelier' moest in 1791 een ideaal van de Franse Revolutie
bewerkstelligen en werd in de negentiende eeuw gebruikt om vakbonden
te verbieden.
143pLicht dit toe door:
− de kern van de wet weer te geven en
− het ideaal te noemen dat er in 1791 mee beoogd werd en
− duidelijk te maken waardoor deze wet in de negentiende eeuw de
socialisten tegenwerkte.
Alexis de Tocqueville (1805-1859) was een Franse aristocraat, politiek
filosoof en staatsman, die in 1856 een studie publiceerde over de Franse
Revolutie. Hierin trekt hij de volgende conclusies:
1 Het gevaarlijkste ogenblik voor een slechte regering breekt aan op het
moment dat zij begint zich te hervormen.
2 Het volk is vandaag de verklaarde vijand van alle onderworpenheid en
morgen bereid om weer te dienen met de grootst mogelijke hartstocht.
154pOndersteun elk van deze conclusies met een daarbij passende
gebeurtenis uit de (voorgeschiedenis van de) Franse Revolutie.
opgave 5Door de tijd heen
In de volgende (auto)biografieën komen thema's naar voren die op dat
moment actueel zijn:
1 In haar Dagboek beschreef Anne Frank hoe ze voor de Duitse
bezetter onderduikt in Amsterdam.
2 In De duizend dagen, John F. Kennedy in het Witte Huis beschreef
Arthur M. Schlesinger het bezoek van president Kennedy aan Berlijn.
3 In Indonesian Patriot beschreef Mohammad Hatta zijn rol bij het
uitroepen van de onafhankelijkheid van Indonesië.
4 In Oorlogsroes beschreef Ernst Jünger de waanzin van de
loopgravenoorlog.
5 In Springtij beschreef Ton Regtien zijn bijdrage aan het
studentenverzet tegen de Vietnamoorlog.
6 In Het revolutionaire Kommunisme, zijn beginselen en zijn taktiek
beschreef de anarchist Christiaan Cornelissen hoe de sociale kwestie
zijn opvattingen veranderde.
162pZet de thema's uit deze zes (auto)biografieën in de juiste chronologische
volgorde, van vroeger naar later. Noteer alleen de nummers.
opgave 6Moderne tijd
Op 30 oktober 1880 deed Ferdinand Domela Nieuwenhuis in het
socialistische tijdschrift Recht voor Allen een oproep aan 'alle arbeiders
van Nederland' om mee te werken aan een enquête over hun
levensomstandigheden. Met deze enquête wilde Domela Nieuwenhuis
een politieke boodschap overbrengen.
174pGeef aan:
− welke politieke boodschap Domela Nieuwenhuis wilde overbrengen
aan de rijke burgerij en bij welk kenmerkend aspect uit die tijd deze
boodschap aansluit en
− welke politieke boodschap Domela Nieuwenhuis wilde overbrengen
aan de arbeiders en bij welk kenmerkend aspect uit die tijd deze
boodschap aansluit.
Een bewering:
De Vlootwet vormde de schakel tussen de Duitse industrialisatie en de
Weltpolitik van Wilhelm II.
182pToon dit aan.
Een gebeurtenis:
Op 4 juni 1913 liep Emily Davison (1872-1913) de renbaan op van de
paardenrace in de Engelse plaats Epsom. Volgens sommige
toeschouwers had ze een sjaal vast met de tekst 'Kiesrecht voor
vrouwen'. Ze werd door paardenhoeven vertrapt en overleed vier dagen
later. Haar begrafenis werd bijgewoond door een grote menigte.
192pToon aan dat deze gebeurtenis past bij twee kenmerkende aspecten van
de moderne tijd.
Gebruik bron 8.
Uit deze bron blijkt dat de Spartakisten menen dat de revolutie die in de
herfst van 1918 was uitgebroken, nog niet is voltooid.
202pToon dit aan door aan te geven:
− wat volgens de Spartakisten het onmiddellijke doel van de revolutie is
en
− (zonder bron) wat volgens hen het uiteindelijke doel van de revolutie
is.
Gebruik bron 9.
Deze bron geeft oorzaken aan voor het succes van Hitler na 1930.
212pOntleen aan de bron twee oorzaken voor dit succes.
Gebruik bron 9.
Stel: Je doet onderzoek naar de vraag hoe de Duitse elite dacht over het
ideeëngoed van Hitler. Je vindt deze brief en je vraagt je af of dit een
bruikbare bron is voor je onderzoek.
222pGeef aan waardoor je twijfelt aan zowel de betrouwbaarheid als de
representativiteit van deze bron voor je onderzoek.
In 1965 publiceert de staatsdrukkerij van de DDR het boek: Bruinboek,
oorlogs- en nazimisdadigers in de Bondsrepubliek. Hierin wordt de brief
aan Von Hindenburg (zie bron 9) opgenomen als een van de
bewijsstukken.
232pLeg uit welke politieke boodschap de DDR met de publicatie van deze
brief kan uitdragen.
Gebruik bron 10.
Veel foto's van deze fotograaf zijn gebruikt door de nazipropaganda maar
deze foto wordt voor publicatie verboden. Ook de geallieerde propaganda
zal deze foto niet willen gebruiken.
242pGeef voor beide partijen aan waarom zij deze foto niet willen gebruiken.
Gebruik bron 11.
Tekenaar Behrendt geeft in deze prent een visie weer op een dan actuele
gebeurtenis.
252pLeg uit, met een verwijzing naar de prent, welke visie op deze gebeurtenis
hij weergeeft.
Gebruik bron 11.
De visie die Behrendt hier weergeeft, past bij het Westerse beeld van de
verhoudingen tussen de DDR en de Sovjet-Unie.
263pLeg dit uit met twee verwijzingen naar de prent.
Op 13 november 1968 kondigde de Russische partijleider Leonid Brezjnev
de Brezjnev-doctrine af. Deze gebeurtenis kan gezien worden als een
reactie op de Praagse Lente eerder dat jaar.
272pOndersteun deze opvatting.
Gebruik bron 12.
In deze prent doet Paul Conrad een voorspelling over de gevolgen van de
Amerikaanse betrokkenheid bij het conflict in Angola.
282pLeg met een verwijzing naar de prent uit welke voorspelling hij hier doet.
Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.
Een bewering:
De naam detente voor de periode in de Koude Oorlog tussen eind jaren
1960 en eind jaren 1970 is juist voor de situatie binnen Europa, maar past
niet bij de situatie buiten Europa.
294pOndersteun beide onderdelen van deze bewering telkens met een
voorbeeld uit deze periode.
Twee ontwikkelingen in de jaren 1960 rond de Britse popgroep The
Beatles, die werd opgericht in 1962:
1 The Beatles droegen er met hun uiterlijk toe bij dat lang haar onder
jongeren populair werd, wat door veel ouderen in de jaren 1960 werd
afgekeurd.
2 Een van hun nummers was de eerste grammofoonplaat in Groot-
Brittannië, waarvan in de voorverkoop in 1964 al één miljoen
exemplaren werden verkocht.
302pVerklaar elk van beide ontwikkelingen vanuit hetzelfde kenmerkend
aspect van de tweede helft van de twintigste eeuw.
Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
