opgave 1fragment niet op de siteBlok 1
afbeelding 1
Op afbeelding 1 zie je het timpaan in het portaal van de Sainte-Foy in Conques,
een kerk die tegen het midden van de twaalfde eeuw werd gebouwd. Op dit
timpaan is het Laatste Oordeel weergegeven.
Binnen de christelijke heilsgeschiedenis neemt het Laatste Oordeel een
belangrijke plaats in. Met het Laatste Oordeel breekt, na de Schepping en de
Verlossing, de voltooiing van de heilsgeschiedenis aan.
13pLeg in het kort uit wat de christelijke heilsgeschiedenis inhoudt. Betrek de
Schepping, de Verlossing en het Laatste Oordeel in je antwoord.
afbeelding 1
De middeleeuwse gelovige werd bij de ingang van de kerk geconfronteerd met
het Laatste Oordeel. Ook in zijn dagelijks bestaan was er genoeg aanleiding om
over leven en dood na te denken.
21pLeg dit uit.
afbeelding 1, afbeelding 2, afbeelding 3 en afbeelding 4
De middeleeuwse gelovige herkende de voorstelling onmiddellijk. Rechtsonder
in de hel is duidelijk te zien hoe duivels zich meester maken van de zondaars.
34pBespreek nog vier aspecten waaraan je het Laatste Oordeel kunt herkennen.
Geef daarbij aan waar deze te zien zijn in het timpaan.
afbeelding 1
De opbouw of ordening van de voorstelling zorgt voor een goede ‘leesbaarheid’.
43pGeef drie voorbeelden waaruit dat blijkt.
tekst 1, afbeelding 2
De voorstelling van de hel onderwees de middeleeuwse beschouwer over goed
en kwaad. Om de boodschap over te brengen werd de bestraffing van de
zonden op een duidelijke manier verbeeld. De Hoogmoed, die ten val komt, is
hier bijvoorbeeld goed te herkennen in de ridder die van zijn paard wordt
geworpen. Je ziet hem linksonder in de hel.
51pLeg uit waarom de Hoogmoed op deze manier is verbeeld.
Het timpaan moet diepe indruk gemaakt hebben op de gelovigen. Dat kwam niet
alleen door de inhoud en de boodschap. Het kwam ook doordat de
middeleeuwse beschouwer zelden kunstwerken onder ogen kreeg.
61pGeef hiervoor een verklaring.
afbeelding 2, afbeelding 5, afbeelding 6 en afbeelding 7
Niet alleen in Conques, maar ook in andere timpanen, op fresco’s, mozaïeken
en in handschriften uit de middeleeuwen zijn verbeeldingen van de hel te
vinden. De voorstellingen op afbeelding 2, 5, 6 en 7 laten goed zien welke
verschrikkingen daar heersen.
72pHoe komt het dat deze beelden zo angstaanjagend zijn? Noem twee oorzaken.
afbeelding 5
Voorstellingen van de hel konden ook als ‘mooi’ worden ervaren. Bonaventura,
een dertiende-eeuwse theoloog, schreef: “Een afbeelding van de duivel wordt
mooi genoemd wanneer ze de lelijkheid van de duivel getrouw weergeeft, en
dus lelijk is.”
82pGeef aan hoe deze uitspraak moet worden geïnterpreteerd binnen de
middeleeuwse esthetica. Betrek de duivel op afbeelding 5 in je antwoord.
tekst 2
Een andere middeleeuwse theoloog, Bernardus van Clairvaux, stichter van de
kloosterorde van de cisterciënzers, had juist bezwaren tegen afbeeldingen van
monsters en duivels. Dit kwam voort uit zijn overtuiging dat het geloof op een
bepaalde manier beleefd moest worden.
Deze geloofsopvatting van Bernardus kwam ook tot uitdrukking in de bouw en
inrichting van de kerken en kloosters van zijn orde.
92pGeef aan welke visie op het geloof je kunt afleiden uit de brief van Bernardus.
Geef ook aan welke consequenties die visie had voor de architectuur van de
cisterciënzer orde.
tekst 3
In 1958 publiceerde de Nederlandse schrijver Belcampo Het grote gebeuren. Hij
bewerkte het gegeven van het Laatste Oordeel tot een typische ‘Belcampo-
vertelling’.
Een criticus noemde de schrijver “…een humoristisch ontwrichter van
vastgeroeste wereldbeelden en van geaccepteerde manieren om de wereld te
zien.”
102pBreng deze typering in verband met Het grote gebeuren.
video 1
In 1975 zond de VPRO een televisiebewerking uit van Het grote gebeuren. In
overeenstemming met het karakter van Belcampo’s boek relativeerde
televisiemaker Jaap Drupsteen het vreeswekkende karakter van het Laatste
Oordeel.
113pNoem drie manieren waarop de ernst van het onderwerp hier is gerelativeerd.
video 1
De televisiebewerking van Drupsteen past binnen de massacultuur. Toch is het
geen typisch massaproduct.
122pLeg beide beweringen uit.
tekst 3, video 1
Drupsteen kreeg in 1976 de Zilveren Nipkowschijf voor zijn bewerking van Het
grote gebeuren. De prijs wordt uitgereikt aan het beste televisieprogramma van
het jaar.
De jury schreef: “En wat Jaap Drupsteen met een en ander deed in creatief
opzicht, vooral dankzij zijn vermogen het technisch tv-klavier breed te bespelen
om die creativiteit tot uitdrukking te brengen, bestempelt hem tot een pionier,
waaraan de televisie zo dringend behoefte heeft.”
131pLeg uit in welk opzicht het werk van Drupsteen in die tijd vernieuwend was voor
het medium televisie. Doe dat aan de hand van de opbouw van zijn beelden.
opgave 2fragment niet op de siteBlok 2
Dit blok gaat over het Faust-thema in literatuur en theater vanaf de middeleeuwen. In de zestiende eeuw werd het verhaal voor het eerst als tragedie opgevoerd. In de negentiende eeuw schreef Goethe zijn versie van Faust. Goethes Faust is tot op heden een bron van inspiratie voor regisseurs en filmmakers.
tekst 4
In Duitsland leefde omstreeks 1500 een zekere Georg Johannes Faust. Hij werd
in zijn tijd bewonderd, maar ook gevreesd. De Faustlegende, zoals die al vijf
eeuwen bestaat, is gebaseerd op mondelinge verhalen en anekdotes over het
leven van deze persoon.
142pVerklaar waarom deze Georg Johannes Faust bij tijdgenoten zowel bewondering
als vrees opriep.
afbeelding 8, tekst 4
Vanaf het moment dat het levensverhaal van Faust was opgetekend verspreidde
het zich in korte tijd over Europa. In de literatuur, het toneel en de beeldende
kunst van de zestiende en zeventiende eeuw werd de Faustlegende een
belangrijk thema.
151pGeef een verklaring voor het feit dat het verhaal zich zo snel verspreidde.
tekst 4
De Historia von D. Johann Fausten werd in 1593 door de Engelse
toneelschrijver Christopher Marlowe, tijdgenoot van William Shakespeare,
bewerkt tot een tragedie.
162pGeef twee redenen waarom de tragedie een geschikte vorm is voor het
Faustverhaal.
video 2
In 1996 reconstrueerde de Engelse theatergroep The Medieval Players een
opvoering uit Marlowes tijd. In videofragment 2 zie je de proloog van The
Tragical History of Dr. Faustus.
In deze proloog zitten elementen die afgeleid zijn van het middeleeuwse theater.
173pGeef daarvan drie voorbeelden en geef steeds aan hoe ze verwijzen naar
middeleeuws theater.
tekst 5, video 3
In videofragment 3 zie je de scène na de proloog. Faust zweert de wetenschap
af en zoekt zijn geluk in de zwarte kunst.
De Faustbewerking van Marlowe is ontstaan in de late renaissance.
182pNoem twee aspecten uit het fragment die naar de tijd van de renaissance
verwijzen.
In de tragedie van Marlowe is Faust een teleurgesteld wetenschapper, die op
het hoogtepunt van zijn carrière besluit de universiteit de rug toe te keren en
zich te wenden tot de zwarte kunst.
192pGeef aan waarom de drang van Faust naar kennis en macht binnen het denken
van de renaissance past. Leg daarna uit dat Faust nog een stap verder gaat dan
dit renaissancedenken.
Het verhaal van Faust kan vergeleken worden met een oergegeven binnen de
christelijke traditie: de zondeval van Adam en Eva.
201pGeef aan wat de overeenkomst is tussen deze verhalen.
tekst 6
In de romantiek ontstaat een hernieuwde belangstelling voor het Faustthema.
De Duitse schrijver Goethe wijdt zijn hele leven aan een toneelbewerking. Zijn
‘dramatische gedicht’ verschijnt uiteindelijk in twee delen: Faust I in 1808 en
Faust II dertig jaar later.
214pLeg uit in welk opzicht Goethes Faust aansluit bij de cultuur van de romantiek.
Doe dat aan de hand van vier kenmerken van de romantiek.
tekst 6
Goethes Faust kan worden opgevat als een zinnebeeldig drama, waarin de
hoofdfiguur op zoek is naar de waarheid omtrent de zin van het menselijk
bestaan.
221pLeg uit wat Faust in zijn zoektocht uiteindelijk heeft geleerd.
afbeelding 9, afbeelding 10, afbeelding 11
Het Faustthema is nog steeds een bron van inspiratie voor kunstenaars. De
Duitse regisseur Peter Stein bracht Goethes Faust in 2001 als een hedendaagse
toneelopvoering. Stein bleef trouw aan de oorspronkelijke tekst, maar
actualiseerde het stuk met behulp van een opvallende enscenering.
233pGeef voor elke afbeelding aan hoe Stein een scène uit Faust in beeld brengt.
afbeelding 9, afbeelding 10, afbeelding 11, afbeelding 12
De toneelversie van Stein werd geprezen vanwege de rijke vormgeving. Het
publiek was onder de indruk van de betekenisvolle beelden die hij opriep. Stein
hanteert dan ook een veelzijdige ‘beeldtaal’.
242pBespreek twee kenmerken van die beeldtaal die je kunt afleiden uit de
afbeeldingen.
tekst 6
In de oude versies van het verhaal moest Faust naar de hel. Hij had immers
zwaar gezondigd. Bij Goethe mag hij uiteindelijk toch naar de hemel. Daaruit
blijkt dat de opvatting over Goed en Kwaad in de negentiende eeuw is
veranderd.
251pLeg uit waarom Faust van Goethe naar de hemel mag.
opgave 3fragment niet op de siteBlok 3
Dit blok gaat over de componist Igor Strawinsky (1882 – 1971), die grote invloed heeft gehad op de ontwikkeling van de theaterdans in de twintigste eeuw. Het ballet l’Oiseau de Feu of De Vuurvogel uit 1910 komt aan de orde, gevolgd door het theaterstuk l’Histoire du Soldat, het Verhaal van de Soldaat, uit 1918.
In opdracht van Serge Diaghilev, manager en inspirator van de Ballets Russes,
componeerde Igor Strawinsky de muziek voor negen balletten die het
gezelschap tussen 1909 en 1929 op de planken zette.
De aanpak van Ballets Russes is een goed voorbeeld van een manier van
werken die vaker voorkwam bij kunstenaars in de cultuur van het Moderne.
261pGeef aan wat deze manier van werken inhield.
tekst 7, video 4
Het ballet De Vuurvogel is gebaseerd op Russische volkssprookjes. In
videofragment 4 zie je de openingsscène, waarin de Vuurvogel opkomt. De
choreografie is een reconstructie van de oorspronkelijke versie van Michel
Fokine uit 1910.
Fokine wordt wel ‘de vader van het balletexpressionisme’ genoemd, omdat hij
voor elke rol een typerende choreografie maakte.
273pNoem drie bewegingselementen uit deze dans waarmee Fokine de Vuurvogel
karakteriseert.
Strawinsky voelde er aanvankelijk niet veel voor om muziek voor een ballet te
componeren. Hij zei: “Als onderwerp trok De Vuurvogel mij niet aan. Het vergde,
als alle verhalende balletten, een beschrijvende muziek die ik niet wilde maken.”
Hieruit spreekt een moderne opvatting over muziek, die aansloot bij de anti-
romantische tendensen in het begin van de twintigste eeuw.
281pLeg dit uit.
afbeelding 13, video 5
De Vuurvogel was een publiekstrekker, die regelmatig opnieuw werd uitgevoerd.
In 1926 waren de kostuums en decors van de oorspronkelijke productie aan
vervanging toe. Diaghilev liet ze dit keer ontwerpen door Natalia Gontcharova.
De vormgeving in de productie die je hier ziet, is op haar ontwerp geïnspireerd.
293pGeef aan hoe de figuur van Katschei is voorgesteld als de verpersoonlijking van
het Kwaad. Doe dat aan de hand van drie aspecten.
video 6
In videofragment 6 zie je de scène waarin de Vuurvogel haar magische kracht
inzet om het Kwaad uit te putten. De Vuurvogel en de prinsessen behoren tot de
‘goeden’, Katschei en zijn helpers zijn de slechteriken.
Het onderscheid tussen Goed en Kwaad is zichtbaar gemaakt in de dans.
303pNoem drie verschillen tussen de dans van de ‘goeden’ en de ‘kwaden’ waaruit
dat blijkt.
video 6
Ook in de muziek is het verschil tussen Goed en Kwaad tot uitdrukking gebracht.
312pLeg aan de hand van twee muzikale middelen uit hoe de componist dit heeft
gedaan.
tekst 8, video 7
In 1918 schreef Strawinsky de muziek voor l’Histoire du Soldat, het Verhaal van
de Soldaat. Het was een kleinschalige muziektheatervoorstelling, waarin werd
het tot een dansvoorstelling, waarvan je het begin ziet in videofragment 7.
Strawinsky’s muziek voor l’Histoire du Soldat is moderner dan zijn balletmuziek
voor De Vuurvogel.
322pNoem twee kenmerken van de muziek waaraan je dat kunt horen.
video 7
Net als Fokine heeft choreograaf Kylián zijn wortels in het expressionisme.
332pLeg uit hoe dat blijkt uit de scène in videofragment 7. Betrek tenminste twee
aspecten van de dans in je antwoord.
Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.
video 8
In videofragment 8 zie je dat de Duivel, na het huwelijk van de soldaat en de
prinses, niet van het toneel is verdwenen. Zijn rol is nog niet uitgespeeld. Hij
wacht op zijn kans om alsnog genadeloos toe te slaan.
342pBespreek kort op welke manier dit is verbeeld. Betrek het decor en de dans in je
antwoord.
Net als De Vuurvogel is l’Histoire du Soldat gebaseerd op Russische
volksvertellingen. Het is een variant op de Faust-legende, waarin de viool
gebruikt is als metafoor voor de ziel. Dit zal kunstenaars uit het begin van de
twintigste eeuw hebben aangesproken: een muziekinstrument dat de ziel
symboliseert.
351pLeg uit bij welke stroming binnen het modernisme deze metafoor aansluit.
Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
