opgave 1fragment niet op de siteBlok 1 Armoede en ondergang
afbeelding 1, tekst 1
Op afbeelding 1 zie je een paneel van een altaarstuk uit het begin van de
veertiende eeuw over het leven van de heilige Nicolaas. Hij gooit
goudstukken door het raam van een arme man met drie huwbare
dochters.
Het verhaal is weergegeven op een manier die in de middeleeuwen heel
gebruikelijk was. De schilder moest zorgen dat de beschouwer het verhaal
kon ‘lezen’.
12pLeg uit hoe hij daartoe het probleem van tijd en ruimte heeft opgelost.
afbeelding 1
De vormgeving van afbeelding 1 is typerend voor de late middeleeuwen.
22pBespreek twee aspecten van de vormgeving waarvoor dat geldt.
tekst 1
De traditie van de sinterklaasviering in onze tijd is te vergelijken met de
boodschap van het middeleeuwse verhaal.
32pGeef aan wat de overeenkomst en het verschil is tussen de boodschap
van de middeleeuwse legende en de inhoud van ons huidige
sinterklaasfeest.
geluidsfragment 1
Het verhaal over de drie dochters is onderwerp van het mirakelspel Tres
Filiae uit circa 1200.
In het geluidsfragment hoor je de klagende vader uit het begin van het
stuk.
42pLeg uit hoe je kunt horen dat deze muziek uit de late middeleeuwen
stamt. Betrek twee kenmerken in je antwoord.
Tres Filiae werd buiten de kerk gespeeld. Het religieus drama was
oorspronkelijk juist binnen de kerkelijke eredienst ontstaan.
51pGeef aan welk nut drama had binnen de kerkelijke eredienst.
Religieuze drama’s waren een combinatie van muziek en spel: de teksten
werden niet gesproken maar gezongen, soms in de vorm van een motet.
Met een motet konden de expressiemogelijkheden van de muziek worden
uitgebreid.
61pLeg uit waarom dit met een motet mogelijk was.
filmfragment 1 en 2, tekst 2
Armoede, schulden en motieven als goudkoorts of hebzucht zijn dankbare
aanleidingen voor drama. In 1927 schreef Bertolt Brecht in de Verenigde
Staten de satirische opera Opkomst en Ondergang van de stad
Mahagonny.
In filmfragment 1 zie je de opening van het stuk, uitgevoerd op het
muziekfestival van Salzburg in 1998. Het verhaal begint met criminelen
die stranden in de woestijn. Filmfragment 2 toont dezelfde scène uit een
opvoering uit 1980 van toneelgroep De Appel in een regie van Erik Vos.
Vos roept met zijn enscenering een andere sfeer op dan filmfragment 1
doet.
73pGeef aan welke sfeer Vos oproept in filmfragment 2. Doe dat aan de hand
van drie keuzes van deze regisseur.
filmfragment 3, tekst 2
In filmfragment 3 zie je de scène waarin Jimmy ter dood veroordeeld
wordt. Uit het vonnis spreekt een satirisch commentaar op de
maatschappij van de jaren twintig.
81pLeg uit welk commentaar Brecht hier geeft op de maatschappij van die
tijd. Betrek het fragment in je antwoord.
filmfragment 3
Brecht haalde de ‘vierde wand’ weg. In zijn optiek ondermijnde die de
essentie van het theater.
92pGeef aan waarom Brecht die vierde wand ondermijnend vond. Geef
daarna aan hoe de vierde wand in het filmfragment wordt doorbroken.
filmfragment 3
Critici vonden dit stuk van Brecht emotieloos. Het publiek krijgt hier
bijvoorbeeld nauwelijks medelijden met Jimmy. Ook Brechts andere werk
werd eerder rationeel dan gevoelig gevonden.
Brecht was het niet eens met de kritiek dat zijn epische theaterstukken
afstandelijk zouden zijn. Hij vond dat er wel degelijk emotie in zijn werk
zat en dat het publiek die ook moest ervaren.
101pLeg uit welke emotie Brecht met zijn stukken wilde oproepen.
filmfragment 2 en 3
Hoewel Mahagonny in 1927 geschreven werd is het stuk nog altijd
populair. Sommige regisseurs vinden het werk ‘heel erg toepasbaar’ op
deze tijd. Dat blijkt ook uit het succes van de toneelversie van Erik Vos.
112pGeef een argument waarom Mahagonny in deze versie binnen de
massacultuur past. Geef ook een argument waarom het stuk niet bij de
massacultuur aansluit.
opgave 2fragment niet op de siteBlok 2 Expressie in dans en schilderkunst
afbeelding 1, tekst 3
Parijs was aan het eind van de negentiende eeuw een stad met een
bruisend cultureel leven, die een grote aantrekkingskracht uitoefende op
kunstenaars. Een van hen was de Amerikaanse danseres Loïe Fuller, die
in die stad veel furore maakte.
Het succes dat Fuller en andere innovatieve danskunstenaars daar ten
deel viel, hing samen met de grootstedelijke dynamiek van Parijs in die
jaren.
122pBespreek twee factoren die aan deze dynamiek bijdroegen.
afbeelding 1 en 2, tekst 3 en 4
Net als Loïe Fuller veroverde ook de Amerikaanse danseres Isadora
Duncan het Europese publiek.
Fuller en Duncan zetten zich af tegen de Europese traditie van het
romantisch ballet uit de negentiende eeuw.
132pLeg uit wat het fundamentele verschil was tussen hun benadering van
dans en de traditie van het negentiende-eeuwse ballet.
tekst 4
Duncan danste op blote voeten. Dat sloot aan bij de nieuwe opvattingen
over dans.
142pLeg dit uit. Betrek twee aspecten in je antwoord.
filmfragment 1, tekst 5
In filmfragment 1 zie je Hexentanz van de Duitse Mary Wigman. Deze
solo wordt gezien als uitdrukking van angst.
153pGeef aan hoe Wigmans bewegingen, haar uiterlijke verschijning en de
muziek bijdragen aan een verontrustende sfeer.
afbeelding 3
Wigman was bevriend met de schilder Emil Nolde. Beiden waren
gefascineerd door dans als expressiemiddel. In talrijke voorstellingen
heeft Nolde dans verbeeld. Op afbeelding 3 zie je vrouwen die een wilde
sacrale dans tussen brandende kaarsen uitvoeren.
In dit schilderij uit 1912 drukt Nolde de extase zo direct mogelijk uit.
163pBespreek drie aspecten van de vormgeving waarmee hij dat doet.
Nolde was lid van Die Brücke. Deze groep expressionistische kunstenaars
liet zich onder meer inspireren door primitieve culturen van niet-westerse
volkeren.
171pLeg uit waarom deze niet-westerse primitieve culturen hen inspireerden.
afbeelding 4, tekst 6
Na de Tweede Wereldoorlog kwam in West-Europa een nieuw soort
expressionisme op. In Nederland ontstond de Experimentele kunst en
internationaal werd Cobra opgericht, een groep kunstenaars die spontane
uitdrukking van gevoelens nastreefde. Een van hen was Karel Appel.
Op afbeelding 4 zie je Appels Vrijheidsschreeuw uit 1948. De titel verwijst
in eerste instantie naar het gevoel van bevrijding na de Tweede
Wereldoorlog.
182pBespreek nog twee andere vormen van vrijheid waar Appel met deze titel
naar verwijst.
afbeelding 5, filmfragment 2
In 1961 maakte journalist Jan Vrijman de film De werkelijkheid van Karel
Appel. Je ziet hieruit een deel in het fragment.
Appel zei over zijn werkwijze tegen Vrijman: “Ik rotzooi maar een beetje
an”.
192pGeef aan waarom het lijkt of Appel ‘maar een beetje aanrotzooit’. Leg
daarna uit waarom die uitspraak geen juiste kwalificatie van zijn
kunstenaarschap is. Betrek het filmfragment in je antwoord.
De opmerking van Appel ging een eigen leven leiden en wekte grote
verontwaardiging bij pers en publiek. Dit kwam Vrijman goed uit. Hij wilde
zich met zijn film verzetten tegen het idee van de ‘Heilige Kunst’. De
verontwaardiging over Appels uitspraak kwam daarbij goed van pas.
201pLeg dit uit.
filmfragment 3, tekst 7
Appels Vrijheidsschreeuw kan gezien worden als een reactie op de
Tweede Wereldoorlog. In Duitsland verwerkten kunstenaars de oorlog
vanuit een geheel ander perspectief. De vroege jeugd van de Duitse
choreografe Pina Bausch, geboren in 1940, werd getekend door
terugkerende bombardementen en vernietiging. Bausch droeg haar
angsten, haar melancholie en pessimisme een heel leven met zich mee
en dat werkte door in haar creaties.
In filmfragment 3 zie je een scène uit Café Müller uit 1978, waarin Bausch
zelf meedanst. De vrouwen lijken getraumatiseerd.
213pBespreek drie manieren waarop dit wordt uitgedrukt in de dans.
filmfragment 3, tekst 8
In fragment 3 wordt gedanst op een melancholische aria over het verlies
van een geliefde.
Eenzaamheid en verdriet om verloren liefde zijn thema’s die Bausch vaak
aansnijdt in haar choreografieën. Het toneelbeeld speelt daarbij een
belangrijke rol.
222pLeg uit hoe het toneelbeeld bijdraagt aan de inhoud van Café Müller.
Betrek twee aspecten van de vormgeving in je antwoord.
Bausch schiep een nieuw expressionistisch danstheater. Zij reageerde
daarin anders op de oorlog dan Karel Appel.
231pLeg uit hoe Bausch op de oorlog reageert. Betrek de maatschappelijke
situatie in je antwoord.
Na het overlijden van Pina Bausch bracht de Duitse regisseur Wim
Wenders in 2011 de film Pina 3D uit. Samen met de choreografe had hij
jarenlang gezocht naar een geschikte manier om haar werk optimaal in
beeld te brengen. De driedimensionale filmtechniek bleek een schot in de
roos. Het expressionisme van Bausch komt hierin goed tot zijn recht.
241pLeg uit waarom dat met de 3D-techniek zo goed tot zijn recht komt.
opgave 3fragment niet op de siteBlok 3 Zingen en schreeuwen
tekst 9
In de negentiende eeuw hadden veel kunstenaars het verlangen om met
hun werk uitdrukking te geven aan emoties. Velen lieten zich daarbij
inspireren door de werken van romantische schrijvers. Het oeuvre van de
Duitse dichter Wolfgang von Goethe was erg geliefd. Dat gold met name
voor zijn tragedie Faust.
De inhoud van dit toneelstuk sluit aan bij de cultuur van de romantiek.
253pBespreek drie kenmerken van de romantiek die je in Faust aantreft.
afbeelding 1, geluidsfragment 1
In 1814 schreef de Oostenrijkse componist Franz Schubert het lied dat je
hoort in het geluidsfragment. Het is gebaseerd op Goethes Faust en heeft
als titel Gretchen am Spinnrade. Gretchen zit aan haar spinnenwiel en
smacht naar haar geliefde.
De pianopartij versterkt het verhaal en geeft de gemoedstoestand van het
meisje weer.
263pBespreek drie manieren waarop de piano in de loop van het lied
Gretchens gevoelens verklankt.
Het lied ontwikkelde zich in de romantiek tot een belangrijke kunstvorm.
271pLeg uit waarom het lied juist voor die periode de ideale kunstvorm was.
afbeelding 2
Op afbeelding 2 zie je een tekening van een ‘Schubertiade’. Dat was een
huisconcert voor de vrienden van de componist. Deze bijeenkomsten
waren aan het begin van de negentiende eeuw van groot belang voor
Schubert en zijn vertolkers.
282pGeef twee redenen waarom zulke bijeenkomsten voor hen van belang
waren.
filmfragment 1
Schubert musiceerde in kleine kring met zijn vrienden: zangers, dichters
en beeldend kunstenaars en gaf vooral huiskamerconcerten. De Duitse
componist Richard Wagner kreeg daarentegen de kans naar eigen inzicht
een schouwburg te laten bouwen, speciaal voor zijn groots opgezette
romantische muziekdrama’s.
In 1865 vond de première plaats van zijn opera Tristan und Isolde, over
de noodlottige liefde tussen ridder Tristan en prinses Isolde.
In filmfragment 1 zie je de prinses in de aria Liebestod. Ze raakt in
vervoering bij het idee haar gestorven ridder te volgen in de dood. Dat
zou de ultieme vervulling van hun liefde zijn. De manier waarop hier de
emotie wordt verklankt is kenmerkend voor Wagner.
293pBespreek twee manieren waarop de muziek haar emotie ondersteunt. Leg
daarna uit welk effect dit moest hebben op het publiek.
Wagner liet zich voor zijn opera’s inspireren door middeleeuwse verhalen,
zoals de ridderroman Tristan uit 1200 van de Duitse schrijver Gottfried
von Strassburg.
Het kiezen van zo’n middeleeuwse legende past in de romantiek.
301pLeg dit uit.
Wagners ideaal was het Gesamtkunstwerk.
312pGeef aan wat hij onder een Gesamtkunstwerk verstond. Leg daarna uit
wat Wagner ermee bij het publiek wilde bereiken.
filmfragment 2, tekst 10
De stem is net als het lichaam een geschikt instrument om direct emoties
uit te drukken. De klassiek geschoolde Duitse zangeres Nina Hagen zong
ooit een popversie van Gretchen am Spinnrade, maar werd vooral bekend
met een ander, eigen repertoire. Haar Unbeschreiblich weiblich werd in
1978 een grote hit. In filmfragment 2 zie je haar dit lied zingen.
Hagen groeide uit tot de Duitse representant van de punkbeweging die
omstreeks 1975 in Engeland opkwam. Binnen deze subcultuur uitten
jongeren hun onvrede over hun uitzichtloze maatschappelijke situatie.
Bekijk filmfragment 2.
323pBespreek drie manieren waarop die onvrede tot uitdrukking komt in
Unbeschreiblich weiblich.
filmfragment 3, tekst 11
Extremer dan Nina Hagen zijn de hedendaagse ‘grunters’ in metal en
hardcore van de eenentwintigste eeuw. In filmfragment 3 zie je Angela
Gossow optreden. Daarna legt ze in een masterclass uit hoe de
schreeuwtechniek werkt.
Gossow blijkt in het dagelijks leven niet samen te vallen met haar act.
Hagen kleedde en gedroeg zich zowel op het podium als daarbuiten
‘punk’.
332pLeg uit waarom dit voor Hagen vanzelfsprekend was. Leg daarna uit
waarom het voor Gossow logisch is om niet met haar act samen te vallen.
Bronvermelding
De in dit examen gebruikte bronnen zijn vermeld in het examen zelf en/of in het correctievoorschrift, dat na afloop van het
examen wordt gepubliceerd.
