opgave 1Opgave 1 Beroering over de hervormingsplannen kabinet-
Balkenende II
Bij deze opgave horen de teksten 1 tot en met 5.
Inleiding
Het kabinet-Balkenende II (2003- …) wil door ingrijpende maatregelen Nederland uit een
langdurige slechte economische situatie halen en de gevolgen van vergrijzing het hoofd
bieden. Het kabinet kwam in zijn Hoofdlijnenakkoord van mei 2003 onder meer met de
volgende hervormingsplannen:
- Stoppen met werken vóór 65 jaar wordt fiscaal onaantrekkelijk gemaakt;
- Invoeren van een individuele levensloopregeling;
- Aanscherpen Werkloosheidswet en WAO;
- Afdwingen dat CAO-lonen niet of nauwelijks stijgen;
- Meer marktwerking in de zorg.
Deze plannen stuitten op fel verzet. Overleg met de sociale partners resulteerde (na een
voorlopig akkoord in oktober 2003) uiteindelijk in een ongekend heftig conflict tussen
kabinet en vakbeweging. Breekpunt voor het kabinet was de vakbondseis om vast te houden
aan (het verplichte karakter van) een collectieve prepensioenregeling.
Bovendien had het kabinet besloten tot een herziening van het WAO-stelsel dat voor de
vakbeweging op pijnlijke wijze af bleek te wijken van een eerder SER-advies over de
WAO.
12p
Welke twee rollen van de overheid in het sociaal-economisch proces herken je in
bovenstaande inleiding over het kabinet-Balkenende II? Licht je antwoord toe.
Zie laatste zin van de inleiding.
24p
Waarom is het voor de vakbeweging pijnlijk wanneer het kabinet een SER-advies niet
overneemt?
Verklaar deze reactie van de vakbeweging zowel vanuit de samenstelling als de taak van de
SER.
Christen-democraten en liberalen zijn ieder vanuit een verschillend uitgangspunt
voorstander van de terugtredende overheid.
34p
Leg uit welk ideologisch uitgangspunt zowel liberalen als christen-democraten hanteren bij
een ‘terugtredende overheid’.
Lees tekst 1 en 2.
Hoewel er grote tegenstand is in de maatschappij, zet het kabinet-Balkenende II zijn
plannen door en ‘regeert desnoods vanuit de loopgraaf’. (Zie de regels 31-32 van tekst 2)
Ondanks dit beeld van de journalist houdt het kabinet zich aan de spelregels van de
parlementaire regeringsvorm.
42p
Leg met behulp van een gegeven uit tekst 2 uit dat het optreden van het kabinet
niet in strijd
is met kenmerken van de Nederlandse parlementaire regeringsvorm.
Volgens de teksten 1 en 2 lijkt het kabinet het verzet van de vakbeweging onderschat te
hebben. Ook nogal wat politieke commentatoren bleken tot die tijd (Prinsjesdag september
2004) de kracht van de vakbeweging aanvankelijk niet erg serieus te nemen. Er is de laatste
jaren regelmatig discussie over de macht van de vakbeweging. Zo wordt de vraag gesteld of
de afnemende betekenis van de vakbeweging mede een gevolg is van de individualisering
van de samenleving.
53p
Geef commentaar op de volgende stelling: Individualisering draagt bij tot een verzwakking
van de positie van de vakbeweging in het sociaal-economisch krachtenveld.
De debatten tijdens de Algemene Beschouwingen (september 2004) waren voor de oppositie
en de coalitie ook een voorbereiding op de door de vakcentrales aangekondigde landelijke
actiedag op 2 oktober 2004.
Lees tekst 3.
De gezamenlijke oppositiepartijen traden met uitzondering van de SGP op als één blok.
Dit gezamenlijk optreden komt weinig voor en is opmerkelijk te noemen, gezien het feit dat
deze partijen moeilijk onder één gemeenschappelijke politieke noemer zijn onder te
brengen.
62p
Geef aan dat PvdA, GroenLinks, SP, LPF en ChristenUnie niet onder één
gemeenschappelijke politieke noemer zijn onder te brengen.
Lees tekst 4.
De drie fragmenten van tekst 4 zijn van woordvoerders van drie Tweede-Kamerfracties.
De teksten zijn uitgesproken tijdens de Algemene Beschouwingen van 28 september 2004.
De woordvoerders die hier worden geciteerd, zijn – in alfabetische volgorde – van CDA,
LPF en PvdA.
71p
Welk fragment hoort bij de LPF? Licht je keuze toe door een kenmerkend standpunt of
uitgangspunt van die partij te noemen.
Lees tekst 5.
De koningin zou “volgens betrouwbare bronnen” op de achtergrond een rol spelen.
82p
Treedt de koningin hiermee buiten haar staatsrechtelijke bevoegdheden?
Licht je antwoord toe.
Lees de regels 45 tot en met 52 van tekst 1.
In november 2004 bereikten werknemers, werkgevers en kabinet een onderhandelings-
resultaat waarmee de vakbeweging meer van haar eisen binnenhaalde dan op basis van de
oorspronkelijke kabinetsplannen te verwachten viel.
94p
Welke factoren hebben de kansen op succes voor de vakcentrales beïnvloed? Geef twee
voor de vakcentrales gunstige factoren. Geef ook twee ongunstige factoren. Leid deze
factoren af uit de inleiding en de teksten 1 tot en met 5 van deze opgave.
Deze opgave over de hervormingsplannen van het kabinet-Balkenende II illustreert hoe en
onder welke politieke machtsverhoudingen een sociaal akkoord in november 2004 tot stand
kwam. Er zijn verschillende visies te onderscheiden met betrekking tot de vraag hoe
politieke macht in Nederland verdeeld is.
102p
Met welke visie zou jij de uiteindelijk bereikte overeenstemming tussen de sociale partners
en het kabinet het best kunnen verklaren? Licht je keuze toe.
opgave 2Opgave 2 Politieke besluitvorming: de toekomst van de Europese Unie
Op 2 juni 2004 gaf minister van Buitenlandse Zaken Bot in een toespraak aan de Humboldt
Universiteit in Berlijn zijn visie op de Europese Unie. Een deel van deze toespraak is
opgenomen in het bronnenboekje.
Lees tekst 6.
Er zijn verschillende factoren die van invloed zijn op de politieke participatie van burgers
in Nederland. Een voorbeeld van een dergelijke factor is politieke betrokkenheid of
interesse. De lage opkomst bij Europese verkiezingen is een indicatie voor een laag niveau
van electorale Europese participatie (regels 78-80). In tekst 6 staan diverse zinsneden die
verwijzen naar verschillende factoren die verantwoordelijk zijn voor dit lage niveau van
electorale participatie.
112p
Noem twee andere factoren dan gebrek aan politieke betrokkenheid die bijdragen aan het
lage niveau van electorale Europese participatie. Illustreer elke factor met een citaat uit
tekst 6.
Zie de regels 35-50 van tekst 6.
In deze regels geeft minister Bot (CDA) een visie weer die voor wat betreft de Europese
Unie niet exclusief is voor de Christen-democraten. In Nederlands perspectief wordt hier
een visie weergegeven die van oudsher kenmerkend is voor de christen-democratie in
Nederland.
122p
Welk van oorsprong christen-democratisch uitgangspunt herken je in deze regels? Licht je
antwoord toe.
Als je de regels 67-88 van tekst 6 leest, is er volgens minister Bot geen sprake van een
‘democratisch tekort’ in Europa. De parlementsleden zijn verantwoordelijk voor de
democratische controle op het beleid van de Europese Commissie en de Raad van Ministers.
En “Het Europees Parlement bezit daadwerkelijk macht”.
132p
Noem twee argumenten voor de stelling van minister Bot dat het Europees Parlement
daadwerkelijk macht bezit.
142p
Noem twee argumenten voor de stelling dat er ondanks de groeiende macht van het
Europees Parlement nog steeds sprake is van een zeker democratisch tekort in de Europese
besluitvorming.
Minister Bot lijkt een voorzichtig voorstander van een Europees referendum over essentiële
verdragswijzigingen (zie regels 96-102). Hoewel er nog geen Europees referendum is,
beleefde Nederland op 1 juni 2005 wel een primeur met het houden van een nationaal
referendum. In het najaar van 2004 heeft een meerderheid van de Tweede Kamer besloten
een referendum te houden over het wel of niet aanvaarden van de Europese Grondwet.
Op 1 juni stemde 64 procent van de stemmers tegen deze Grondwet. Hoewel het een
raadgevend referendum betrof, hebben de politieke partijen van te voren verklaard zich aan
de uitslag van dit referendum te houden.
Het houden van een dergelijk referendum telde voorstanders en tegenstanders. Argumenten
als ‘Het kost veel geld’ en ‘Referenda vertragen het besluitvormingsproces’ speelden geen
rol in de beslissing om een referendum te houden.
154p
Ben je zelf vóór of tegen een referendum over belangrijke politieke kwesties, zoals
bijvoorbeeld het wel of niet aanvaarden van de Europese Grondwet?
Schrijf een kort betoog waarin je een gemotiveerd antwoord geeft op de vraag. Verwerk
daarin drie argumenten vóór en/of tegen het houden van een referendum.
Voor een consistent betoog wordt één punt toegekend.
opgave 3Opgave 3 Massamedia: oorlog tussen pers en politiek
Bij deze opgave horen de teksten 7 en 8.
Lees de vetgedrukte inleiding en de regels 1 tot en met 20 van tekst 7.
Minister van Justitie Donner klaagde over het gebrek aan kwaliteit bij de pers. “Bij iedere
andere tak van bedrijvigheid zou de wetgever allang hebben ingegrepen.” (regels 15-18)
De wetgever grijpt niet in omdat dit in strijd zou zijn met één van de grondwettelijke
rechten van Nederland.
163p
Welk grondrecht wordt hier bedoeld? Leg uit wat dit grondrecht inhoudt en welke grenzen
in de Grondwet aan dit grondrecht gesteld zijn.
Lees alinea 2, de regels 21 tot en met 50 van tekst 7.
In alinea 2 uiten journalisten kritiek op de houding van de overheid tegenover de
journalistiek. Rimmer Mulder van de Leeuwarder Courant noemt die houding zelfs
antidemocratisch (regel 50). Massamedia waaronder kranten, radio en televisie vervullen
een aantal politiek-maatschappelijke functies. Enkele daarvan zijn van bijzonder belang in
een democratie, bijvoorbeeld de informatiefunctie. Uit alinea 2 zou je kunnen concluderen
dat volgens de journalisten die aan het woord komen, de overheid het de journalisten
moeilijk maakt om functies die van belang zijn voor het functioneren van de democratie
naar behoren te vervullen.
174p
Welke twee functies die de massamedia hebben voor de democratie staan volgens deze
journalisten onder druk? Noem andere functies dan de informatiefunctie.
Leg per functie uit wat maakt dat die functie onder druk staat.
Doe dit aan de hand van uitspraken uit de tweede alinea (regels 21-50).
Lees alinea 3, regels 51 tot en met 64.
183p
Noem drie journalistieke normen of regels die zouden moeten voorkomen dat de pers zich
‘overgeeft aan halve waarheden, hele leugens, sensatiezucht etc.’.
Lees alinea 4, regels 65 tot en met 101.
Jacques Wallage, burgemeester van Groningen, is kritisch over de rol van de pers.
193p
Welke theorie over de invloed van de media herken je in alinea 4? Leg deze theorie uit en
geef daarbij een citaat uit alinea 4.
Lees alinea 5, regels 102 tot en met 117.
202p
Op welk verschijnsel in de journalistiek heeft Folkert Jensma van
NRC Handelsbladkritiek?
Kies uit de volgende begrippen: framing, hypes, verschraling, infotainment.
Geef de betekenis van het door jou gekozen begrip.
De vragen 21 tot en met 24 hebben betrekking op tekst 8 in het bronnenboekje.
Lees tekst 8.
In het punt ‘Commercialisering’ bekritiseert Planken de negatieve invloed van de komst van
commerciële televisie op de publieke omroep en de kranten.
212p
Welke invloed kan commercialisering hebben op de programmering van
de publiekeomroep? Geef twee voorbeelden.
Het Commissariaat voor de Media ziet toe op de naleving van regels en voorschriften door
de publieke omroep.
222p
Op welke regels of voorschriften uit de Mediawet ziet het Commissariaat voor de Media
toe? Noem twee voorbeelden van die regels en licht elk voorbeeld toe.
Planken stipt aan dat de komst van commerciële zenders ook een negatieve uitwerking heeft
gehad op kranten.
231p
Noem een negatief gevolg van commerciële tv-zenders voor de financiële positie van
kranten.
In het laatste punt roept Planken de politiek op om ‘de pers’ niet op één hoop te gooien.
Met betrekking tot de dagbladpers worden vaak twee categorieën van landelijke dagbladen
onderscheiden.
242p
Tot welke categorie wordt
NRC Handelsblad gerekend? Noem ook de andere categorie en
geef een voorbeeld van een dagblad dat tot deze categorie wordt gerekend.
Het debat over de kwaliteit van de pers werd in NRC Handelsblad op 17 september gesloten
met een artikel van Piet Hagen, getiteld: ‘Debat over pers weinig feitelijk’. Hij sprak daarin
ook over het artikel ‘Oorlog tussen pers en politiek’ van Gerard van Westerloo (tekst 7 is
een sterk verkort en bewerkt deel van het volledige artikel) en concludeerde: “Het leverde
interessante discussiestof op voor de opiniepagina. Jammer alleen dat de feitelijke
onderbouwing zo mager was.”
Stel dat het artikel van Van Westerloo (‘gedegen’ volgens Planken) in een wetenschappelijk
tijdschrift had gestaan. Daar gelden andere maatstaven dan in de journalistiek. In een
wetenschappelijk tijdschrift dient de kwaliteit van de pers te worden beoordeeld naar de
maatstaven van sociaal-wetenschappelijk onderzoek. Men kan dan bijvoorbeeld een vraag
stellen naar de generaliseerbaarheid van de gedane uitspraken.
252p
Formuleer twee kritische (onderzoeks)vragen die betrekking hebben op de
generaliseerbaarheid van uitspraken die genoemd worden in de vetgedrukte inleiding en in
de regels 1 tot en met 20 van tekst 7.
opgave 4Opgave 4 Mens en werk: veranderingen op de arbeidsmarkt
Bij deze opgave horen tekst 9 en de tabellen 1 tot en met 3 uit het bronnenboekje.
In 2003 publiceerden economen van de Universiteit van Amsterdam een boek onder de titel
Weg van het overleg?. Tekst 9 is een samenvatting van een deel van dit boek. In deze tekst
geven de auteurs een aantal veranderingen op de arbeidsmarkt weer.
Lees de regels 1-22 van tekst 9.
261p
Hoe wordt een samenleving genoemd waarin veel mensen in de dienstensector werken en
relatief weinig mensen in de industriële sector?
272p
Leg uit welke van onderstaande ontwikkelingen van toepassing is op de regels 11 tot en met
22 van tekst 9.
Kies uit één van de volgende ontwikkelingen:
• ontstaan van conjuncturele werkloosheid
• toename van de sociale ongelijkheid
• veranderingen binnen de arbeidsverhoudingen
• veranderde maatschappelijke arbeidsverdeling
Lees de regels 23-28 van tekst 9.
Nieuwe toepassingsmogelijkheden van informatietechnologie kunnen leiden tot centralisatie
of decentralisatie in de arbeidsorganisatie.
284p
Leg uit dat beide gevolgen van informatietechnologie – centralisatie en decentralisatie in de
arbeidsorganisatie – mogelijk zijn.
Lees de regels 28-36 van tekst 9.
De invoering van nieuwe technologie gaat volgens de auteurs samen met ‘grotere
verschillen in scholing, inkomen, arbeidsvoorwaarden, sociale zekerheid en
medezeggenschapsrechten’.
294p
Leg uit hoe de invoering van nieuwe technologie kan leiden tot grotere verschillen in
inkomen. Betrek in je uitleg de invloed van nieuwe technologieën op zowel de boven- als
op de onderkant van het loongebouw / de lonen.
Lees de regels 37-57 van tekst 9.
Hoe mensen de kwaliteit van hun werk ervaren, hangt af van factoren op het gebied van
arbeidsomstandigheden, arbeidsinhoud en arbeidsvoorwaarden.
302p
Welke drie factoren op het gebied van
arbeidsinhoud herken je in deze regels?
Zie tabel 1.
In de afgelopen jaren is het aantal telewerkers toegenomen. Telewerken is een vorm van
arbeid die op afstand van werk- of opdrachtgever wordt uitgevoerd met behulp van
informatie- en communicatietechnologie (De Vries & Wijers, 1998).
312p
Zijn telewerkers volgens de gegevens in tabel 1 beter af dan niet-telewerkers of is dit niet
het geval? Gebruik twee gegevens uit tabel 1 die je antwoord ondersteunen.
Lees de regels 58-73 van tekst 9.
De auteurs constateren een toename van de arbeidsparticipatie van vrouwen: het traditionele
kostwinnersgezin maakt plaats voor het anderhalf-huishouden waar twee personen
gemiddeld anderhalve arbeidsplaats bezetten en arbeid en zorgtaken combineren (regels
69-73).
Stel dat je onderzoek wilt doen naar verklaringen van deze ontwikkeling. Je maakt daarbij
gebruik van de benaderingswijzen van maatschappijleer. De vergelijkende benaderingswijze
laat je in je onderzoek buiten beschouwing.
324p
Noem de drie benaderingswijzen en formuleer bij elk van deze drie benaderingswijzen een
onderzoeksvraag. De antwoorden op de drie onderzoeksvragen moeten meer inzicht geven
in de oorzaken van de opkomst van anderhalf-huishoudens waar twee personen gemiddeld
anderhalve arbeidsplaats bezetten en arbeid en zorgtaken combineren.
334p
Is met de komst van het anderhalf-huishouden het emancipatiebeleid van de overheid
grotendeels geslaagd? Beargumenteer je antwoord door een kenmerk van het
emancipatiebeleid te noemen en gegevens uit tabel 2 en/of tabel 3 te gebruiken.
