bronnen

Eindexamen natuurkunde vwo 1983, tijdvak 1Scan van het oorspronkelijke examen.

bij dit examen

figuur bij de opgaveBenodigde gegevens kunnen worden opgezocht in het tabellenboek Binas. Het is de bedoeling dat van tabel 7 de tussen haakjes geplaatste, afgeronde waarden gebruikt worden. DE CENTRALE VERWARMING. Veel huizen zijn uitgerust met een gasgestookte centrale verwarming. Een uitgebreid buizenstelsel verbindt de ketel met de radiatoren. Een elektrisch aangedreven pomp doet het water in ketel, buizen en radiatoren circuleren. In de verwarmingsinstallatie van de heer De Vries is een circulatiepomp opgenomen, aangedreven door gelijkstroom. Op de pomp staat vermeld: 24 V; 4,0 A. a. 1. Bereken het elektrische vermogen van de circulatiepomp. Om energie te besparen schakelt de heer De Vries gedurende 4 zomermaanden de centrale verwarming uit. Ook de circulatiepomp wordt uitgeschakeld. De prijs van elektrische energie bedraagt 20 cent per kWh. 2. Bereken hoeveel geld de heer De Vries bespaart door het uitschakelen van de circulatiepomp. Uit de meterstanden berekent de heer De Vries dat zijn verwarmingsketel 3,87 aardgas verbruikt per uur bedrijfstijd. Het aardgas wordt geleverd onder een druk van 103 kPa (1 kPa 10° Pa) en een temperatuur van 15°C. Bij verbranding van 1,00 m° aardgas van 273 K en 101 kPa komt 30-105 J vrij. b. Bereken het thermisch vermogen van de brander. Het ketelrendement bedraagt 82%. Van alle bij de verbranding vrijkomende energie wordt dus 82% overgedragen aan het circulatiewater. Noem twee redenen waarom bij de verbranding van aardgas in de ketel het rendement niet 100% bedraagt. De ketel brandt enige tijd. Het warme water dat uit de ketel vertrekt heeft een temperatuur van 84 °C, Het koudere retourwater heeft een temperatuur van 65 °C. d. Bereken hoeveel kg water per seconde door de ketel wordt gepompt. De ketel van de heer De Vries heeft een ‚„waakvlam”: dat is een kleine vlam die voort- durend brandt. Bij het aanslaan van de ketel wordt het uitstromende gas door deze waak- vlam ontstoken. In de gasleiding is een beveiliging aangebracht: als de waakvlam door één of andere oorzaak dooft, wordt korte tijd later de gastoevoer naar de ketel volledig afgesloten door een week- ijzeren klep. In figuur 1 is schematisch de bouw van deze beveiliging getekend. De beweging van de klep wordt bestuurd door een thermokoppel. Een thermokoppel bestaat in principe uit een stroomkring waarin twee draden van verschil- lend metaal zijn opgenomen. Zie figuur 2. In de schakeling van figuur 2 loopt een stroom als de plaatsen waar de twee metalen met elkaar verbonden zijn, een verschillende tempe- ratuur hebben. Deze stroom wordt veroorzaakt door een potentiaalverschil in de keten. Dit potentiaalverschil, ook thermospanning genoemd, neemt toe als het temperatuurverschil tussen de contactplaatsen groter wordt. e. Leg uit wat er in de beveiliging gebeurt als de waakvlam dooft.
figuur bij de opgave3 In de gebruikte beveiliging is de lengte van de constantaandraad 0,45 m. De totale lengte van de koperdraad is 1,2 m. Beide draden hebben een doorsnede van 4,0 mm² Als de waakvlam brandt, bedraagt de thermospanning 32 mV. De weerstandsverandering ten gevolge van de hogere temperatuur van de ene contactplaats dient te worden verwaarloosd. f. Bereken de stroomsterkte in de spoel als de waakvlam brandt. koper constantaan figuur 2
figuur bij de opgaveDE BLOEDSOMLOOP. In het menselijk lichaam pompt het hart bloed rond. In figuur 3 is schematisch de bloeds- omloop voorgesteld. Het bloed wordt vanuit de linkerkamer (L) door een buizenstelsel (slagaders en aders) via de rechterboezem naar de rechterkamer (R) gepompt. Van de rechterkamer stroomt het bloed via de longen en de linkerboezem terug naar de linker- kamer (de kleine bloedsomloop). De snelheid waarmee het bloed door een bloedvat stroomt kan met de hieronder beschreven methode worden gemeten. Daarbij nemen wij ter vereenvoudiging aan dat de snelheid van het bloed v op alle plaatsen in een doorsnede van een bloedvat even groot is en niet met de tijd verandert. Men maakt gebruik van het feit dat in het bloed positieve en negatieve ionen aanwezig zijn. Loodrecht op de bloedstroom in een bloedvat wordt een magnetisch veld aangebracht. Zie figuur 4. In de figuur is de richting van de bloedstroom aangegeven. Tussen de punten Pen Q, gelegen aan weerszijden van het bloedvat, ontstaat een potentiaalverschil waarvan de grootte afhangt van de snelheid van het bloed. a. _Beredeneer welk punt, P of Q, de hoogste potentiaal krijgt. Aangetoond kan worden dat voor de grootte van het potentiaalverschil tussen P en Q geldt: = Hierin is: B de magnetische veldsterkte v de snelheid van het bloed R de straal van het bloedvat. b. Controleer deze vergelijking aan de hand van een eenhedenbeschouwing. Men verricht metingen aan de aorta van een volwassen mens. De doorsnede van de aorta kan bij benadering als cirkelvormig en constant worden opgevat. Deze doorsnede D bedraagt 4,0 cm² Als de magnetische veldsterkte 0,15 T bedraagt, meet men een potentiaalverschil van 0,68 mV. c. Toon aan dat door het hart 80 cm² bloed per seconde in de aorta wordt gepompt. De hoeveelheid bloed die per seconde rondgepompt wordt, hangt onder meer af van het drukverschil dat het hart onderhoudt tussen A en B. Zie figuur 3. Het drukverschil tussen die punten A en B bedraagt 15 kPa. d. Bereken het vermogen dat het hart moet ontwikkelen om het bloed van A naar B te pompen. In werkelijkheid is de doorsnede van de slagaders niet constant: telkens als door samen- trekking van de linker-hartkamer bloed in de aorta wordt gedreven, neemt de druk toe en worden de elastische wanden van de slagaders opgerekt. Deze oprekking en druktoename vindt echter niet gelijktijdig over de gehele lengte van de slagaders plaats, maar plant zich als een golf voort. We spreken van een „polsgolf”. Bij benadering geldt voor de golfsnelheid van zo’n polsgolf: Hierin is: c_de snelheid van de polsgolf p de dichtheid van bloed (1,06-10° D de doorsnede van het bloedvat p is de bloeddruk; dit is de druk die het bloed op de wand van het vat uitoefent. 219232F- 14
figuur bij de opgave5 Bij een volwassen mens is de snelheid van de polsgolf in de aorta gemiddeld 6,0 mrs”! Tijdens de samentrekking van de linkerkamer varieert de bloeddruk in de aorta tussen 119 kPa en 113 kPa. e. Bereken de verwijding A D van de aorta. Door ziekte, of door het ouder worden, worden de bloedvaten minder elastisch. f. Leg uit welke invloed dat heeft op de snelheid van de polsgolf. figuur 3 figuur 4
figuur bij de opgaveSPECTRA VAN STERREN, Het intensiteitsverloop in een sterspectrum kan worden opgemeten met een spectrobolo- meter. Zie figuur 5. Hierin wordt met een spleet, twee lenzen en een prisma een spectrum ontworpen. De straling op één plaats in het spectrum wordt opgevangen door een zeer dunne, gezwarte platinadraad. Deze draad is als weerstand R4 opgenomen in de schakeling van figuur 6. Men beweegt de platinadraad R4 eenparig langs het spectrum. Intensiteitsverschillen in het spectrum resulteren in verschillen in de uitslag van de (ideale) voltmeter. De weerstanden R, en zijn volkomen gelijk. Weerstand R3 is ook een gezwarte platina- draad, identiek aan de platinadraad die R4 vormt. De weerstanden en Rs zijn in het donker geplaatst. a. 1. Leg uit dat de uitslag van de voltmeter nul is als er geen straling via de spleet in de spectrobolometer wordt toegelaten. 2. Leg uit welk van de punten A en B de hoogste potentiaal heeft als R4 wel door ster- licht bestraald wordt. Voor het prisma in de spectrobolometer kan men kiezen tussen twee exemplaren, die uiterlijk gelijk zijn, maar van verschillende glassoorten gemaakt zijn. In figuur 7 is voor de twee glassoorten (len II) de brekingsindex als functie van de golflengte van het door- vallende licht weergegeven. b. Leg uit of men beter het prisma van glassoort of dat van glassoort II in de spectrobolometer kan gebruiken, als men een zo lang mogelijk spectrum wenst. Een open sterhoop is een verzameling van soms enige honderden dichtbijeenstaande sterren. In figuur 8 is het Hertzsprung-Russelldiagram van een aantal sterren uit de sterhoop Perseï getekend. We gaan de sterren « (een rode superreus) en 9 (een rode dwerg) met elkaar vergelijken. Deze sterren hebben dezelfde effectieve temperatuur. c. Bepaal de verhouding van de middellijnen van de sterren a en 5. In het spectrum van ster 8 zijn de Ca- en Ca*-absorptielijnen ongeveer even sterk, terwijl de sterkte van de Fe-absorptielijnen geheel verschillend is van de sterkte van de Fe*-absorptielijnen. d. Leg met behulp van tabel 22 uit het BINAS-boek uit of in het spectrum van de ster 6 de Fe- of de Fe*-absorptielijnen het sterkst zullen zijn. De dichtheid van de absorberende buitenste lagen van ster a is zeer veel kleiner dan die van ster B. In het spectrum van ster is de sterkte van een bepaalde Ca-absorptielijn even groot als de sterkte van een bepaalde Ca*-absorptielijn. Noch in het spectrum van ster a, noch in het spectrum van ster 8 komen Ca°*-ionen voor. Men vergelijkt nu ook de sterkte van de overeenkomstige Ca-absorptielijn en Ca* -absorptie- lijn in het spectrum van de ster «. e. Leg uit welke absorptielijn (die van Ca of die van Ca* in het spectrum van ster a het sterkste is.
figuur bij de opgavefiguur 6 figuur 7 7 figuur 8
figuur bij de opgave8 Met een sterrekijker onderzoekt men sterren van de sterhoop Perseï en van de sterhoop Praesepe. Men meet van vele sterren van beide sterhopen het vermogen dat door de kijker ontvangen wordt. Ook bepaalt men uit de spectra van deze sterren hun effectieve tempe- ratuur. In figuur 9 zijn de resultaten van een gedeelte van deze metingen (na correctie voor absorptie door de aardse atmosfeer) weergegeven. De sterren van de sterhoop Perseï zijn met kruisjes aangegeven, die van Praesepe met rondjes. f.__Hoe blijkt door vergelijking van figuur 9 met het Hertzsprung-Russelldiagram uit het BINAS-boek, dat de sterren van de sterhoop Praesepe waarvan hier de metingen zijn weergegeven, geen witte dwergen en geen reuzen zijn? Neem aan dat alle metingen betrekking hebben op hoofdreekssterren. De sterhoop Perseï staat op m van de aarde. g. Bepaal op welke afstand van de aarde de sterhoop Praesepe zich bevindt.
figuur bij de opgave71073 1 figuur 9
figuur bij de opgave10 DE SPIEGELREFLEXCAMERA. Deze opgave betreft een spiegelreflexcamera van het in figuur 10 geschetste type. Achter de lens van de camera bevinden zich een diafragma A, de film B, een opklapbare spiegel S, een matglas M en een sluiter. Deze sluiter is opgebouwd uit twee gordijnen G, en Go. Bij het instellen van de camera houdt de fotograaf het toestel voor zijn buik en kijkt van boven op het matglas. Op het matglas ziet hij het beeld dat de lens vormt en dat door S op het matglas wordt gespiegeld. Als de fotograaf afdrukt, klapt de spiegel weg en valt het licht op het eerste sluitergordijn Dit gordijn wordt vervolgens weggeschoven zodat de film belicht wordt. Vlak na het in beweging komen van G, begint sluitergordijn G, af te rollen en dekt zo de film weer af. Tijdens de opname kan het licht dus via een spleet tussen G, en de film belichten. Zie figuur 11. De fotograaf maakt een foto van een klok. Bij de opname gebruikt hij een lens met een brandpuntsafstand van 7,5 cm. De wijzerplaat heeft in werkelijkheid een diameter van 30 cm. De in figuur 12 afgedrukte foto heeft dezelfde afmetingen als het belichte vlak op de film B. a. 1. Bepaal de vergroting bij de beeldvorming door de cameralens. 2. Bereken de afstand tussen de klok en de film tijdens de opname. Om een juist belichte film te krijgen, moeten sluitertijd en diafragma worden ingesteld. De tijdsduur gedurende welke een willekeurig punt van de film belicht wordt, noemt men de sluitertijd. De grootte van de cirkelvormige opening in het diafragma A bepaalt de hoeveelheid licht die de camera binnenkomt. De diafragmawaarde D is gedefinieerd als: Hierin is f de brandpuntsafstand van de lens en d de diameter van de cirkelvormige opening van het diafragma. Voor een juist belichte opname van de klok moet de fotograaf bij D = 3,5 een sluitertijd van 4,0 ms kiezen. fotograaf maakt onder gelijke omstandigheden een tweede opname van de klok waarbij = 8,0. b. Bereken de sluitertijd die nodig is voor een opname die precies gelijk belicht is als de vorige. figuur 12
figuur bij de opgavefiguur 10 figuur 11
figuur bij de opgave12 Voor de opname plaats vindt sluiten de randen van de gordijnen G, en G, precies aan. Zodra G, begint weg te schuiven ontstaat er dus direct een spleet tussen G, en Ga. Het tijdstip waarop gordijn G, tijdens de opname begint te bewegen, noemen we = 0. De rand van G, passeert op f 3,0 ms de bovenrand van de film en op 11,0 ms de onderrand. Het toestel is nu zo ingesteld dat gordijn G op 2,0 ms start. Het snelheids- verloop van Ga is identiek aan dat van G,. In figuur 13 is het snelheidsverloop van G, en tijdens zo’n opname weergegeven. Bepaal de versnelling van G, op t= 2,0 ms. Gebruik het antwoordpapier om het antwoord toe te lichten. d. 1. Is de spleetbreedte op 8,0 ms verschillend van die op t 6,0 ms? Licht het antwoord toe. 2. Leg uit of bij de beschreven beweging van de gordijnen G, en G, alle punten van de film even lang belicht worden. figuur 13
figuur bij de opgave13 De fotograaf stelt een zeer korte sluitertijd in. Hierdoor zal G, op een eerder tijdstip dan 2,0 ms starten. De spleetbreedte is dus zeer klein. Met het aldus ingestelde toestel foto- grafeert hij van dichtbij een snel passerende trein. Het vlak van de film staat tijdens de opname verticaal en evenwijdig aan de spoorrails. Zoals in figuur 14 te zien is, is het beeld op de foto sterk vertekend. e. Leg uit hoe het komt dat verticale lijnen op de passerende trein op de foto scheef staan. 2. Leg uit of de trein naar rechts of naar links rijdt. figuur 14 EINDE