bronnen

Eindexamen natuurkunde vwo 1985, tijdvak 2Overgetypte versie. De opmaak volgt het origineel zo dicht mogelijk, maar is niet het originele zetwerk.

bij dit examen

Natuurkunde Vwo 1985-II

opgave 11. Een massaspectrometer

Figuur 1.1 is een schematische tekening van een bepaald type massaspectrometer. In de ionenbron I worden éénmaal geïoniseerde 12 C‑atomen gevormd. Deze positieve ionen met een massa m komen met een verwaarloosbare snelheid door een nauwe opening in een ruimte G tussen twee evenwijdige metalen…

Figuur 1.1 is een schematische tekening van een bepaald type massaspectrometer. In de ionenbron I worden éénmaal geïoniseerde 12 C‑atomen gevormd. Deze positieve ionen met een massa m komen met een verwaarloosbare snelheid door een nauwe opening in een ruimte G tussen twee evenwijdige metalen platen waar ze worden versneld. Deze twee platen staan op een afstand van 4,0 cm van elkaar. Ze zijn aangesloten op een spanningsbron met een potentiaalverschil Δ V van 13,0 kV.

Bereken de sterkte van het elektrische veld tussen de twee platen in de ruimte G.
Bereken de snelheid waarmee de éénmaal geïoniseerde koolstofatomen de ruimte G verlaten. Nadat de ionen de ruimte G door een nauwe opening hebben verlaten, bereiken ze een gebied KLMN waarin een homogeen magneetveld aanwezig is, loodrecht op het vlak van tekening. De sterkte van het magneetveld kan…

Bereken de snelheid waarmee de éénmaal geïoniseerde koolstofatomen de ruimte G verlaten. Nadat de ionen de ruimte G door een nauwe opening hebben verlaten, bereiken ze een gebied KLMN waarin een homogeen magneetveld aanwezig is, loodrecht op het vlak van tekening. De sterkte van het magneetveld kan zo worden ingesteld dat de ionen die de ruimte G verlaten de detector D bereiken. In het gebied tussen de geaarde geleiders bij G en D heerst geen elektrisch veld. De detector bestaat uit een diafragma en een opvangdoos en is verbonden met een zeer gevoelige ampèremeter. De baan van de deeltjes ligt geheel in vacuüm. De baan van een koolstofion dat uiteindelijk in de detector terecht komt, is in figuur 1.1 getekend als een punt‑streep lijn.

Bepaal de richting van het magneetveld met behulp van een schets. Voor de kromtestraal R van de baan, die een ion met lading q beschrijft in het magneetveld met sterkte B , geldt: R 2 = 2 m ⋅Δ V B 2 ⋅ q
Toon dit aan. In figuur 1.1 is tevens met behulp van een getrokken lijn een gedeelte van de baan getekend van een ion dat in een iets afwijkende richting, maar met even grote snelheid, de ruimte G verlaat. Op de bijlage is het middengedeelte van figuur 1.1 vergroot weergegeven.
Construeer in de figuur op de bijlage het verdere verloop van de baan van dit ion. Men varieert de magnetische veldsterkte. Bij een magnetische veldsterkte van 0,0582 T is de stroomsterkte in de ampèremeter van de detector maximaal: de stroomsterkte is dan 9,6 ⋅ 10 ‑11 A.
opgave als beeld van het examen
Bereken hoeveel éénmaal geïoniseerde koolstofatomen dan per seconde in de detector terecht komen. In de ionenbron wordt vervolgens een onbekende stof gedaan. Men wil de massa van een molecuul van die stof bepalen. Het potentiaalverschil Δ V tussen de platen die G begrenzen, blijft ongewijzigd. De…

Bereken hoeveel éénmaal geïoniseerde koolstofatomen dan per seconde in de detector terecht komen. In de ionenbron wordt vervolgens een onbekende stof gedaan. Men wil de massa van een molecuul van die stof bepalen. Het potentiaalverschil Δ V tussen de platen die G begrenzen, blijft ongewijzigd. De moleculen van de onbekende stof worden in de ionenbron éénmaal geïoniseerd. Nu blijkt de stroomsterkte door de ampèremeter zijn maximale waarde te bereiken bij een magnetische veldsterkte van 0,0672 T.

Bepaal met behulp van bovenstaande gegevens de massa van een molecuul van de onbekende stof uitgedrukt in de atomaire massa-eenheid. Bijlage:

opgave 22. Polsstokhoogspringen

Tegenwoordig maakt men bij het polsstokhoogspringen gebruik van een stok gemaakt van glasfiber. De 4,80 m lange stok is cilindervormig en hol. De buitendiameter is 4,0 cm, de binnendiameter is 3,6 cm. De massa van de stok is 2,3 kg.
Bereken de dichtheid van glasfiber. Een atleet houdt deze polsstok aan het uiteinde A en in het punt B vast. Zie figuur 2.1. De atleet houdt de polsstok horizontaal. Daarbij oefent hij alleen verticaal gerichte krachten op de polsstok uit. B ligt 1,10 m van A af.
Bereken de grootte van de krachten die in A en B op de polsstok werken. Beschouw hierbij A als een vast draaipunt. De atleet rent naar de lat toe, plaatst de stok op de grond en met behulp van de veerkracht van de stok wordt de bewegingsenergie die bij de aanloop is verkregen, omgezet in…

Bereken de grootte van de krachten die in A en B op de polsstok werken. Beschouw hierbij A als een vast draaipunt. De atleet rent naar de lat toe, plaatst de stok op de grond en met behulp van de veerkracht van de stok wordt de bewegingsenergie die bij de aanloop is verkregen, omgezet in zwaarte-energie. Zie de figuren 2.2, 2.3 en 2.4. Tijdens de sprong voegt de atleet nog wat extra mechanische energie aan het systeem van stok en atleet toe: eerst door zich krachtig van de grond af te zetten en vervolgens door zich tijdens z'n tocht omhoog langs de stok naar boven te werken. Deze extra energietoevoeging is naar verhouding gering en mag daarom worden verwaarloosd. Ook de invloed van de luchtwrijving mag worden verwaarloosd. De atleet heeft een massa van 80 kg. Zijn zwaartepunt bevindt zich tijdens de aanloop 0,90 m boven de grond. Tijdens de aanloop tot de afzet houdt hij het zwaartepunt van de stok ook 0,90 m boven de grond. Vlak voor de afzet is de snelheid van de atleet met de polsstok 8,8 m ⋅ s ‑1 . Neem aan dat de polsstok na de afzet ten slotte verticaal staat en geen snelheid meer heeft. De atleet gaat met een te verwaarlozen horizontale snelheid gestrekt over de lat. Zie figuur 2.4.

Bereken de hoogte van het zwaartepunt van de springer op het moment dat hij over de lat gaat. Polsstokhoogspringers gaan in werkelijkheid niet gestrekt over de lat. Ze doen dat meer op de wijze die in figuur 2.5 is geschetst.
Leg uit dat de atleet in dit geval over een hoger liggende lat kan komen.
Na het passeren van de lat komt de atleet neer op een dikke matras. De verplaatsing van de bovenkant van de matras door de vallende atleet wordt u genoemd. Ten gevolge van deze verplaatsing oefent de matras een veerkracht F veer op de atleet uit. In figuur 2.6 is de veerkracht van de matras tijdens…

Na het passeren van de lat komt de atleet neer op een dikke matras. De verplaatsing van de bovenkant van de matras door de vallende atleet wordt u genoemd. Ten gevolge van deze verplaatsing oefent de matras een veerkracht F veer op de atleet uit. In figuur 2.6 is de veerkracht van de matras tijdens het neerkomen en terugveren van de atleet weergegeven. e, Bepaal de versnelling van de atleet als de matras maximaal is ingedrukt. De oppervlakte onder de bovenste grafiek bedraagt 2,9 ⋅ 10 3 Nm, de oppervlakte onder de onderste grafiek bedraagt 1,0 ⋅ 10 3 Nm. Op het moment dat de atleet de matras treft, is zijn snelheid 8,0 m ⋅ s ‑1 Na het terugveren komt de atleet weer los van de matras als de uitwijking u = 0. f .1 Leg uit of de grafiek van figuur 2.6 met de wijzers van de klok mee of tegen de wijzers van de klok in, wordt doorlopen. f .2. Bereken de snelheid van de atleet op het moment dat hij weer los komt van de matras.

opgave 33. Een NTC‑weerstand

figuur bij de opgave
Een NTC-weerstand (verder kortweg NTC genoemd) is een weerstand
waarvan de weerstandswaarde afneemt naarmate zijn temperatuur
stijgt.
Een NTC, opgenomen in een elektrische schakeling, zal door zijn eigen
warmteontwikkeling van weerstandswaarde veranderen.
Een bepaalde NTC wordt bij kamertemperatuur opgenomen in de
schakeling van figuur 3.1. De beide meters zijn ideaal. De
spanningsbron heeft een niet te verwaarlozen inwendige weerstand Ri.
Nadat de schakelaar S is gesloten, stijgt de temperatuur van de NTC. Men meet met regelmatige
tussenpozen het potentiaalverschil over de NTC en de stroomsterkte door de NTC tot de gemeten
waarden niet meer veranderen omdat de NTC dan niet verder in temperatuur stijgt. De meetresultaten
worden in figuur 3.2 weergegeven door de grafiek tussen D en E.
figuur bij de opgave
a
Beredeneer in welke richting tijdens de proef de grafiek wordt doorlopen, van D naar E of van E
naar D.
b
1. Bepaal de bronspanning van de spanningsbron.
b
2. Bepaal de inwendige weerstand Ri van de spanningsbron.
Het elektrische vermogen dat de NTC omzet in de schakeling van figuur 3.1 hangt af van de
weerstand van de NTC en dus van zijn temperatuur. In figuur 3.3 is dit vermogen als functie van de
temperatuur grafisch weergegeven door een getrokken lijn.
figuur bij de opgave
c
Bepaal de temperatuur van de NTC behorend bij de toestand die in figuur 3.2 is aangegeven met het
punt X.
De NTC staat warmte af aan de omgeving ten gevolge van het temperatuurverschil tussen de NTC en
die omgeving. Voor de heersende omgevingstemperatuur is in figuur 3.3 het door de NTC afgegeven
vermogen als functie van zijn temperatuur weergegeven door een streepjeslijn. Bij een temperatuur
van de NTC van 25 °C is zijn temperatuurstijging per seconde groter dan bij een temperatuur van
30 °C.
d
Leg uit hoe dit blijkt uit figuur 3.3.
De NTC heeft 1,4 J nodig per graad temperatuurstijging.
e
Bepaal de temperatuurstijging per seconde van de NTC op het tijdstip dat zijn temperatuur 30 °C is.
Vervolgens wordt de NTC, die nog steeds is opgenomen in de schakeling van figuur 3.1, met behulp
van een vlammetje even verwarmd. (De schakelaar in figuur 3.1 is daarbij gesloten.) De temperatuur
van de NTC stijgt hierdoor tot 120 °C. Dan haalt men het vlammetje weg.
f
Beredeneer of de temperatuur van de NTC na het weghalen van het vlammetje stijgt of daalt.

opgave 44. Een gaslaser

Een helium-neon gaslaser bestaat uit een cilindervormige glazen buis met aan de uiteinden twee
evenwijdige vlakke spiegels S1 en S2. Zie figuur 4.1.
figuur bij de opgave
In uitstulpingen van de buis zijn een kathode K en een anode A aangebracht die op een hoge
gelijkspanning worden aangesloten.
In de met helium en neon gevulde buis ontstaat dan een gasontlading. Als het helium alleen in de buis
aanwezig zou zijn, zou bij 20 °C de gasdruk 1,3⋅102 Pa zijn. Als het neon alleen in de buis aanwezig
zou zijn, zou bij 20 °C de gasdruk 0,3⋅102 Pa zijn.
a
Bereken de verhouding van het aantal mol helium en het aantal mol neon in de buis.
b
In figuur 4.2 zijn de energieniveauschema's van helium
figuur bij de opgave
en neon vereenvoudigd weergegeven. De toestand
0 eV is de grondtoestand. In de gasontlading botsen
versnelde elektronen tegen neon- en heliumatomen.
Veel van deze atomen komen daardoor in hun eerste
aangeslagen toestand: neon in de toestand 16,6 eV en
helium in de toestand 20,6 eV.
Midden in de buis is de elektrische veldsterkte
5,0,103 V⋅m‑1 en bij benadering gericht langs de as van
de buis van S1 naar S2.
Bereken over welke afstand in dit gebied een elektron
van rust uit moet worden versneld om een stilstaand
neonatoom uit de grondtoestand tot het energieniveau 16,6 eV aan te slaan.
In de gasontlading komen relatief weinig neonatomen door botsing met elektronen in de hogere
aangeslagen toestand 20,6 eV. Toch is het voor een goede werking van de laser noodzakelijk om veel
neonatomen in deze aangeslagen toestand 20,6 eV te krijgen. Dat wordt bereikt door de aanwezigheid
van een overmaat aan heliumatomen in de buis. Een heliumatoom in de aangeslagen toestand 20,6 eV
kan namelijk, via een botsing met een neonatoom dat in de grondtoestand verkeert, zijn inwendige
energie van 20,6 eV volledig overdragen aan het neonatoom dat daardoor in de gewenste
energietoestand 20,6 eV komt.
c
Leg uit of de totale kinetische energie bij zo'n botsing behouden blijft.
Als daarna dit aangeslagen neonatoom uit de toestand 20,6 eV terugvalt naar de toestand 18,6 eV,
komt er een foton vrij dat het karakteristieke rode licht van een helium-neon laser veroorzaakt.
d
Bereken de golflengte van dit rode licht.
Een neonatoom in de aangeslagen toestand 20,6 eV valt gemakkelijker terug naar de toestand 18,6 eV
als er fotonen van 2,0 eV passeren: het wordt gestimuleerd tot het uitzenden van een foton van 2,0 eV
dat in dezelfde richting als de passerende fotonen wordt uitgezonden.
e
Leg uit dat door de aanwezigheid van de spiegels al spoedig veel fotonen evenwijdig aan de as van de
buis heen en weer lopen en weinig in een richting loodrecht daarop.
Om licht uit de laser te laten treden, maakt men spiegel S1 voor 1,0% doorlatend, terwijl spiegel S2 alle
fotonen terugkaatst. De uit S1 tredende laserbundel heeft een vermogen van 0,50 mW.
f
Bereken het aantal fotonen van 2,0 eV dat per seconde S1 bereikt.
De spiegels S1 en S2 zijn opgebouwd uit
doorzichtige laagjes met een brekingsindex n die
afwisselend 3,0 en 1,2 is. Zie figuur 4.3.
Alle laagjes met n = 3,0 zijn even dik, evenals de
laagjes met n = 1,2.
Het licht dat tussen de spiegels heen en weer gaat,
kunnen we ook als een vlakke golf opvatten.
Deze vlakke golven vallen loodrecht in op de
spiegel en worden op elk grensvlak gedeeltelijk
teruggekaatst. De tegen de grensvlakken V1 en V2
teruggekaatste golven moeten elkaar bij het
verlaten van de spiegel maximaal versterken.
Datzelfde moet het geval zijn met de tegen V2 en
V3 teruggekaatste golven. De daarvoor vereiste
dikte van de laagjes met n = 3,0 en n = 1,2 kiest
men minimaal.
figuur bij de opgave
g
g.1. Leg uit hoe groot de dikte van een laagje met n = 1,2 moet zijn, uitgedrukt in de golflengte van het
licht in dit laagje.
g.2. Bereken de dikte van een laagje met n = 1,2.
Einde.