Eindexamen natuurkunde vwo 1988 tijdvak 2

bij dit examen

Natuurkunde Vwo 1988-II

opgave 1Opgave 1 Transport van elektrische energie

Voor het transporteren van elektrische energie worden hoogspanningskabels gebruikt. De foto van figuur 1 en de detailtekening van figuur 2 tonen hoe zulke kabels met behulp van isolatoren aan masten kunnen worden opgehangen. Eén van deze kabels wordt nader bekeken. De kabel bestaat uit een ijzeren kern met daar omheen een aluminium mantel. Zie figuur 3. De gehele doorsnede van de kabel is 3,80 cm 2 , de doorsnede van de ijzeren kern is 0,25 cm 2 . De temperatuur van de kabel is 20 °C.

→ Bereken de massa van 1,00 m kabel. De masten staan in een rechte lijn en op onderling gelijke afstand. Zie figuur 4. De massa van het stuk kabel tussen twee masten is 4,0 ⋅ 10 2 kg. Een deel van figuur 2 is op de bijlage vergroot weergegeven.

Met behulp van de kabel wordt elektrische energie van een centrale naar een groep gebruikers getransporteerd. Schematisch is dit in figuur 5 weergegeven.

→ Bereken de weerstand van 1,00 km kabel. Een gedeelte van de energie wordt ten gevolge van de weerstand van de kabel in warmte omgezet. De weerstand van de aarde wordt verwaarloosd. Op zeker moment wordt er door een doorsnede bij punt Q van de hoogspanningskabel 16 MW bij een spanning van 110 kV getransporteerd.

→ Bereken het procentuele spanningsverlies per kilometer kabel in de buurt van punt Q. In figuur 6 is voor een bepaalde dag het door de centrale geleverde vermogen van 8.00 uur tot 9.00 uur 's morgens weergegeven.

→ Bepaal de tussen 8.00 uur en 9.00 uur geleverde energie. In de centrale wordt door een dynamo wisselspanning opgewekt. De inwendige weerstand van de dynamo wordt verwaarloosd. De spanning wordt bij de centrale omhoog en bij de gebruiker omlaag getransformeerd. In figuur 6 is te zien hoe het door de centrale geleverde vermogen tussen 8.00 uur en 8.30 uur toeneemt. De gebruiker heeft daarbij steeds een wisselspanning met een effectieve waarde van 220 V bij een frequentie van 50 Hz ter beschikking. Verwaarloos bij de beantwoording van de volgende vraag het energieverlies dat optreedt bij het transport van centrale naar gebruiker.

→ Leg uit wat er tussen 8.00 uur en 8.30 uur met de volgende grootheden van de dynamo gebeurt: → het toerental van de rotor, → de effectieve spanning, → de effectieve stroomsterkte. Bijlage:

opgave 2Opgave 2 De prismaspectroscoop

Een prismaspectroscoop ziet er van buiten uit als een ronde doos met drie lange buizen. Zie de foto van figuur 7. In de doos bevindt zich een glazen prisma. Bij het uiteinde van buis 1 bevindt zich een spleetdiafragma. Er wordt een kwiklamp voor dit spleetdiafragma geplaatst. Daardoor valt er licht uit de spleet op een lens; deze maakt de lichtbundel uit de spleet evenwijdig. Het licht gaat vervolgens door het prisma. Zie figuur 8. Omdat de brekingsindex van glas afhangt van de golflengte, is de deviatie van de lichtbundel ook van de golflengte afhankelijk. Uit het prisma treden daarom evenwijdige lichtbundels in een richting die voor elke golflengte anders is. Daarna gaan de bundels door een tweede lens die de bundels weer convergeert. De verschillend gekleurde spleetbeelden die in het brandvlak van de tweede lens zijn ontstaan, worden bekeken met een oculair (loep) door een normaal ziende waarnemer met ongeaccommodeerd oog. De tweede lens en het oculair bevinden zich in buis 2. Een aantal golflengten van het zichtbare licht en een deel van de golflengten van de ultra-violette straling die de kwiklamp uitzendt, staan in figuur 9. De golflengten in deze figuur zijn uitgedrukt in nm.

Licht met golflengten tussen 380 nm en 750 nm is zichtbaar. De constante van Planck bedraagt 6,63 ⋅ 10 -34 Js.

→ Bereken de energie van de meest energierijke fotonen die de waarnemer ziet als hij het kwikspectrum bekijkt. De loop van twee stralen van licht met een golflengte van 577 nm is tot lens 2 in figuur 8 aangegeven. Ze lopen in het gelijkzijdige prisma evenwijdig aan één der zijden. De invalshoek bij de overgang van lucht naar glas is 55,6°.

→ Bereken de brekingsindex van het hier gebruikte glas voor licht met een golflengte van 577 nm. Na het verlaten van het prisma lopen de stralen van licht met een golflengte van 577 nm evenwijdig aan de gemeenschappelijke hoofdas van lens 2 en oculair. Stralen van licht met een golflengte van 436 nm maken tussen prisma en lens 2 een hoek van 2,0° met deze hoofdas. De brandpuntsafstand van lens 2 bedraagt 8,5 cm. De brandpuntsafstand van het oculair is 3,0 cm.

→ Teken op de bijlage de verdere stralengang van de stralen van licht met een golflengte van 436 nm van prisma tot oog. De hoek tussen beide soorten licht is voor de duidelijkheid overdreven groot getekend.

→ Bereken de hoek tussen stralen van licht met een golflengte van 436 nm en die met een golflengte van 577 nm als ze uit het oculair treden. In buis 3 van de spectroscoop bevindt zich een glazen plaatje waarop een schaalverdeling is geëtst. Zie figuur 10. Het plaatje met de geëtste streepjes en de getallen wordt met wit licht bestraald. Het witte licht uit de verschillende punten van de schaalverdeling wordt door lens 3 tot evenwijdige bundels gemaakt. Deze worden door het prisma gedeeltelijk gereflecteerd. Zie figuur 11. De schaalverdeling wordt samen met de spleetbeelden scherp waargenomen via lens 2 en het oculair.

→ Wat is de reden dat de schaalverdeling zó geplaatst is dat het licht van de schaalverdeling naar het oog niet door het prisma gaat?

De waarnemer kijkt nu door het oculair naar de spectraallijn van 577 nm. Wanneer hij daarna naar een vel wit papier kijkt, ziet hij deze lijn nog steeds door de nawerking van het oog. De kleurindruk is echter complementair aan die van de spectraallijn van 577 nm.

→ Leg uit welke kleurindruk hij nu krijgt. Gebruik bij het beantwoorden van de vraag de kleurendriehoek in figuur 12.

opgave 3Opgave 3 Een grammofoonplaat

Men laat een smalle evenwijdige bundel monochromatisch licht loodrecht op een grammofoonplaat vallen. Zie figuur 13. In figuur 14 (een vergroting van een deel van figuur 13) is te zien dat zich in het oppervlak van de plaat groeven bevinden. Het materiaal waarvan de plaat gemaakt is, absorbeert 90 % van het opvallende licht.

→ Leg uit dat van de vlakke delen van de plaat meer licht terug komt dan uit de groeven. De vlakke stukken tussen de groeven zijn zo smal dat ze werken als buigingscentra. Het licht, dat afkomstig is van de verschillende buigingscentra, interfereert met elkaar: het verlichte deel van de plaat werkt als tralie. Het interferentiepatroon is zichtbaar op een scherm dat op 2,00 m afstand van de plaat staat opgesteld. De afstand tussen de middens van de beide 1 e orde maxima op het scherm bedraagt 23 mm. De golflengte van het gebruikte licht is 6,3 ⋅ 10 -7 m.

→ Bereken de afstand tussen de middens van de groeven van het verlichte deel van de plaat. De plaat draait 33 maal per minuut rond. Als de naald op de plaat wordt gezet, bevindt de punt van de naald zich 14,4 cm van het middelpunt van de plaat. De muziek stopt 24,0 minuut later; de naald bevindt zich dan 6,1 cm van het middelpunt.

→ Bereken de gemiddelde afstand tussen de groeven die hieruit volgt. Als de plaat wordt afgespeeld, bevindt de naald zich in een groef. Doordat de golfvormige groef onder de punt van de naald doordraait, voert de naaldpunt een trilling uit loodrecht op de richting waarin de groef zich verplaatst. In figuur 15 is een detail van het oppervlak van de plaat 100 keer vergroot weergegeven. Deze groeven bevinden zich 9,3 cm van het midden van de plaat. De plaat draait nog steeds 33 maal per minuut rond.

→ Bepaal met behulp van figuur 15 de frequentie van de trilling die de naald uitvoert, als de middelste groef van het weergegeven deel van de plaat wordt afgespeeld. Even later glijdt de punt van de naald door een ander gedeelte van de groef en trilt harmonisch met een frequentie van 0,87 ⋅ 10 3 Hz en een amplitude van 3,4 ⋅ 10 ‑5 m.

In figuur 16 (een zijaanzicht) is schematisch weergegeven hoe de naald via een stangetje aan de draaias in de kop van de grammofoonarm bevestigd is. Aan de draaias is ook een spoeltje bevestigd dat zich in een permanent magneetveld bevindt. De richting van dit veld is in de figuren 16, 17 en 18 aangegeven. In figuur 17 (een bovenaanzicht) bevindt de naald zich in de evenwichtsstand; dit tijdstip noemen we t = 0. De groeven verplaatsen zich naar links. De naald bevindt zich op tijdstip t = t 1 voor het eerst na t = 0 in de uiterste stand. Zie figuur 18. Door het trillen van de naald wordt in het spoeltje een inductiespanning opgewekt.

→ Leg uit in welke van onderstaande figuren het juiste spanningsverloop is geschetst.

opgave 4Opgave 4 Een koperen ring

Een koperen ring is aan touwtjes opgehangen aan een hefboom. Onder de ring bevindt zich een spoel met daarin een ijzeren kern die boven de spoel uitsteekt. Zie figuur 19. De spoel wordt aangesloten op een wisselspanningsbron. Ten gevolge van de inductiestroom die in de ring optreedt, ondervindt de ring resulterend een omhooggerichte lorentzkracht F L . De frequentie van de wisselstroom is zo hoog dat alleen de gemiddelde waarde van F L van belang is. Op een bepaald moment hebben de inductiestroom in de ring en de stroom in de spoel de richtingen die in figuur 20 zijn aangegeven. Ook zijn de magnetische veldlijnen getekend die worden veroorzaakt door de stroom in de spoel. De richting van deze veldlijnen is weggelaten uit de figuur. Een doorsnede van figuur 20 is getekend op de bijlage.

→ Leg uit dat de resultante van de lorentzkrachten op de ring omhooggericht is. Teken daartoe in de figuur op de bijlage de lorentzkrachten op de linker- en rechterzijde van de ring. Met behulp van de hefboom wordt F L bepaald bij verschillende hoogtes h van de ring boven de spoel. De hefboom is homogeen en is voorzien van 21 pinnen op een onderlinge afstand van 1,0 cm. Bij een bepaalde meting hangen aan de pinnen die in figuur 19 zijn aangegeven: de ring, die een massa van 120 g heeft, een massa m 1 van eveneens 120 g en een massa m 2 van 35 g. De massa van de touwtjes moet verwaarloosd worden. De stang die de hefboom in het midden ondersteunt, is in verticale richting verschoven tot de hefboom in evenwicht is. De hoogte h blijkt dan gelijk te zijn aan 1,0 cm.

De meting wordt een aantal malen herhaald, steeds met de massa m 2 aan een andere pin. Het resultaat van die metingen is in de grafiek van figuur 21 weergegeven. Vervolgens wordt de ring aan een veer opgehangen. De wisselspanningsbron wordt tijdelijk uitgeschakeld. De spoel bevindt zich dan op 3,0 cm onder de ring. Zie figuur 22. De ring wordt 3,0 cm omlaaggetrokken en dan losgelaten. De ring gaat dan harmonisch trillen met een trillingstijd van 1,26 s. De massa van de veer moet worden verwaarloosd.

→ Bereken de veerconstante van de veer. De ring ondervindt tijdens het trillen alleen de zwaartekracht en de veerkracht. Als de hoogte h van de ring boven de spoel groter is dan 3,0 cm, is de veerkracht kleiner dan de zwaartekracht. De resultante van veerkracht en zwaartekracht is dan omlaaggericht en wordt hier F neer genoemd. De grootte van F neer als functie van h voor h ≥ 3,0 cm is in figuur 23 weergegeven.

→ Bepaal de veerconstante van de veer met behulp van figuur 23. Men hangt de ring weer stil op een hoogte van 3,0 cm boven de spoel. Dan wordt de wisselspanningsbron weer ingeschakeld. De ring beweegt aanvankelijk omhoog. De grootte van F L en F neer zijn in figuur 24 beide weergegeven als functie van h .