opgave 1Vitamine C
Vitamine C heeft de molecuulformule C6H8O6. De structuurformule is hieronder
weergegeven:
Vitamine C is één van de optische isomeren die met deze structuurformule kunnen worden
weergegeven.
12p
Geef het nummer van elk asymmetrisch koolstofatoom in bovenstaande structuurformule.
Veel levende organismen - planten en ook dieren - zijn in staat om zelf vitamine C te
vormen. De belangrijkste reacties die plaatsvinden tijdens deze zogenoemde biosynthese
van vitamine C kunnen schematisch worden weergegeven zoals in figuur 1:
De reacties 1 tot en met 4 vinden plaats onder invloed van enzymen.
De mens dient vitamine C met zijn voedsel binnen te krijgen doordat in het menselijk
lichaam het enzym ontbreekt dat nodig is voor de omzetting van stof III tot stof IV volgens
reactie 4.
In reactie 4 van de biosynthese van vitamine C wordt uitsluitend de OH groep aan
koolstofatoom 3 omgezet.
22p
Leg uit hoe het mogelijk is dat alleen deze OH groep wordt omgezet.
Reactie 4 is een redoxreactie.
32p
Leg uit of stof III in reactie 4 met een oxidator of met een reductor reageert.
In figuur 1 komen, behalve reactie 4, nog meer redoxreacties voor.
Tevens is een reactie weergegeven die op te vatten is als estervorming.
42p
Geef het reactienummer van een andere redoxreactie dan reactie 4 en het reactienummer
van de estervorming.
Noteer je antwoord als volgt:
Redoxreactie: nummer …
Estervorming: nummer …
opgave 3Pyriet
Deze opgave gaat over het artikel 'Pyriet houdt Brinkhorst niet tegen' dat als
informatieblad bij dit examen is verstrekt. Lees dit artikel en maak vervolgens
de vragen van deze opgave.
De inleiding van het artikel bevat chemisch gezien onduidelijkheden. Ook staan er
suggesties in die door de inhoud van het artikel niet worden ondersteund.
Een onduidelijkheid is bijvoorbeeld het gebruik van het woord ‘tegenhouden’ in de zin
“Pyrietlagen houden het nitraat tegen.” De term ‘tegenhouden’ kan bij de lezer het beeld
oproepen dat het nitraat zich in of boven de pyrietlagen ophoopt. Uit de tekst van het artikel
blijkt dat dat beeld onjuist is.
82p
Herschrijf de zin “Pyrietlagen houden het nitraat tegen.” zodanig dat bovenbedoeld
misverstand niet kan optreden.
Het gebruik van de term ‘buffering’ in de laatste zin van de inleiding suggereert dat het
‘tegenhouden’ van nitraat op een proces berust dat in de chemie met de term bufferwerking
wordt aangeduid.
92p
Leg aan de hand van de betrokken stoffen uit dat met het begrip buffer in dit artikel iets
anders wordt bedoeld dan wat in de chemie gebruikelijk is.
In de regels 10 en 11, en ook in regel 17, wordt een omzetting van nitraat beschreven. In de
vergelijking van de halfreactie van het nitraat bij deze omzetting komen, behalve de in het
artikel genoemde deeltjes en elektronen, ook H+ en H2O voor.
104p
Geef de vergelijking van deze halfreactie van nitraat.
Volgens de heer Griffioen kunnen de pyrietlagen wel 150 jaar nitraat uit het grondwater
weghouden, maar zit je daarna in de problemen (regels 20 t/m 23). Je zou daaruit de
conclusie kunnen trekken dat het grondwater schoon blijft zolang er pyrietlagen zijn.
112p
Ben jij het eens met de conclusie dat het grondwater schoon blijft zolang er pyrietlagen
zijn? Beargumenteer je antwoord met behulp van gegevens uit het artikel.
Voor een praktische opdracht willen een paar leerlingen door middel van een experiment
nagaan of de bewering van de heer Roelofs dat bij het binden van sulfide aan ijzer, het ijzer
wordt losgeweekt van fosfaat (regels 35-37) op realiteit berust. Ze nemen aan dat Roelofs
met ‘ijzer’ Fe2+ bedoelt en met pyriet het slecht oplosbare ijzer(II)sulfide.
De leerlingen mengen in een bekerglas vast ijzer(II)fosfaat met een natriumsulfide-
oplossing en laten het geheel enige tijd staan. Daarna moeten ze met het ontstane mengsel
een vervolgonderzoek doen.
121p
Formuleer een onderzoeksvraag die de leerlingen voor dit vervolgonderzoek moeten stellen.
133p
Beschrijf de werkwijze van het vervolgonderzoek. Geef hierin onder meer de naam (namen)
van de te gebruiken stof(fen) of oplossing(en).
Centraal in het artikel staat ‘de’ nitraatnorm. In het begin van het artikel wordt als norm
genoemd dat volgens de Europese Commissie het grondwater in Nederland niet meer dan
vijftig milligram nitraat per liter mag bevatten. In de regels 44 t/m 46 wordt deze
grondwaternorm bedoeld. Op andere plaatsen in het artikel (regels 7 en 39) wordt op een
andere nitraatnorm gedoeld. Deze norm, die de mestnorm genoemd zou kunnen worden,
schrijft voor hoeveel nitraat per hectare per jaar boeren door het uitrijden van mest op
landbouwgrond en grasland mogen brengen.
De heer Boukes (regels 7 en 8) vindt kennelijk dat de mestnorm gewijzigd moet worden.
142p
Zou de heer Boukes vinden dat de hoeveelheid mest die boeren per hectare per jaar mogen
uitrijden, verhoogd of verlaagd dient te worden? Geef een verklaring voor je antwoord aan
de hand van gegevens uit het artikel.
152p
Ben je het eens met het standpunt van de heer Roelofs (regels 38 en 39) dat de mestnorm
niet gewijzigd moet worden? Motiveer je antwoord met een argument dat je aan het artikel
ontleent.
opgave 4No NO
In een dieselmotor wordt dieselolie verbrand. In de cilinders van de motor wordt deze
brandstof toegevoegd aan een overmaat lucht. Bij de temperatuur die in de cilinders heerst,
verbrandt de dieselolie tot voornamelijk koolstofdioxide en water.
Daarnaast wordt bij deze temperatuur stikstofmonooxide gevormd.
De vorming van stikstofmonooxide in de cilinders van de dieselmotor is een
evenwichtsreactie:
N
2 + O
2 NO
Wanneer het gasmengsel waarin bovenvermeld evenwicht heerst langzaam wordt afgekoeld,
neemt de hoeveelheid NO af.
163p
Leg uit aan de hand van een gegeven uit Binas-tabel 57A dat de hoeveelheid NO afneemt
wanneer dit gasmengsel wordt afgekoeld. Vermeld in je uitleg de getalwaarde van dit
gegeven. Ga ervan uit dat dit gegeven ook geldt onder de omstandigheden die in de
dieselmotor heersen.
De temperatuur van het gasmengsel dat uit de uitlaat van een dieselmotor komt, is veel
lager dan de temperatuur die in de cilinders heerst. Het gasmengsel dat de cilinders verlaat,
wordt dus in korte tijd sterk afgekoeld. Tijdens deze snelle afkoeling neemt de hoeveelheid
NO in het gasmengsel niet merkbaar af. Uit de uitlaat komt dus meer NO dan wanneer het
gasmengsel uit de cilinders langzaam zou worden afgekoeld tot de temperatuur die buiten
de cilinders heerst. Ook als het gasmengsel dat de cilinders heeft verlaten langere tijd bij
deze lagere temperatuur bewaard blijft, verandert de hoeveelheid NO niet meer.
172p
Verklaar waarom ook na langere tijd de hoeveelheid NO in het gasmengsel dat de cilinders
heeft verlaten niet meer verandert.
Het NO draagt onder meer bij aan smogvorming en het ontstaan van zure regen. Daarom is
aan de uitstoot van NO een maximumgrens gesteld.
De NO uitstoot van dieselmotoren kan worden verminderd door een oplossing van ureum
(CH4ON2) in het gasmengsel te spuiten dat de cilinders verlaat.
Een katalysator in het uitlaatsysteem zorgt ervoor dat reacties optreden tussen ureum, NO
en nog een stof die in het gasmengsel aanwezig is dat vanuit de cilinders in de uitlaat komt.
Deze reacties kunnen worden weergegeven in één reactievergelijking. Als reactieproducten
komen in deze reactievergelijking uitsluitend CO2, N2 en H2O voor.
In deze vergelijking komen ureum en NO voor in de molverhouding CH4ON2: NO = 1: 2.
184p
Geef deze reactievergelijking.
Een dieselmotor van een groot schip zonder voorziening waarmee de NO uitstoot wordt
verminderd, produceert 53 kg NO per uur.
Deze scheepsmotor wordt uitgerust met de beschreven voorziening. Per seconde wordt
150 mL ureumoplossing (80 g ureum per L) ingespoten.
195p
Bereken met hoeveel procent de NO uitstoot afneemt. Ga ervan uit dat alle ureum reageert
volgens de boven vraag 18 beschreven reactie.
opgave 5Waterproof papier
Papier bestaat hoofdzakelijk uit cellulose. In cellulosemoleculen komen veel OH groepen
voor. Daardoor worden in papier de cellulosemoleculen door middel van waterstofbruggen
aan elkaar gebonden. Niet alle OH groepen in de cellulosemoleculen zijn betrokken bij de
vorming van waterstofbruggen tussen de cellulosemoleculen. Door de aanwezigheid van
vrije OH groepen in de cellulosemoleculen kan papier gemakkelijk water opnemen.
Een bepaalde papiersoort bevat 9,0 massaprocent water.
205p
Bereken het gemiddelde aantal watermoleculen dat in deze papiersoort per OH groep van de
cellulosemoleculen gebonden is. Ga er bij de berekening van uit dat watervrij papier
volledig uit cellulose bestaat. Cellulose kan worden weergegeven met de formule
(C6H10O5)n; de schematische structuurformule staat in Binas-tabel 67 A3.
Schrijfpapier moet zo worden gemaakt dat het zo weinig mogelijk water opneemt. Tijdens
het fabricageproces van dit soort papier worden daarom stoffen toegevoegd om het papier
‘waterproof’ te maken. Bij een methode om papier waterproof te maken gebruikt men de
stof abieetzuur. Abieetzuur kan worden weergegeven met de schematische structuurformule
die op de bijlage is afgedrukt. In deze schematische structuurformule zijn de C atomen van
de zesringen niet getekend; de H atomen die aan die C atomen zijn gebonden, zijn
weggelaten.
212p
Teken in de structuurformule op de bijlage alle ontbrekende H atomen.
In het vervolg van deze opgave wordt abieetzuur weergegeven met de formule HR.
Bij het waterproofmaken van papier wordt het abieetzuur eerst omgezet tot het matig
oplosbare natriumzout van abieetzuur (NaR). De R– ionen uit dit zout reageren met
Al(H2O)63+ ionen afkomstig van opgelost aluminiumsulfaat, dat tijdens het fabricageproces
van papier wordt toegevoegd. Om abieetzuur om te zetten tot het natriumzout van
abieetzuur, laat men het abieetzuur reageren met een oplossing van een stof X.
222p
Geef de naam van een stof X die daarvoor geschikt is.
Bij een andere methode om papier waterproof te maken, gebruikt men de stof met de
volgende structuurformule:
stof
AStof A wordt gevormd door dimerisatie van butylketeen, C4H9 – CH = C = O. Bij deze
reactie treedt koppeling op van twee moleculen butylketeen. De reactie is op te vatten als
een additiereactie, waarbij het C atoom en het O atoom van het ene molecuul zich hechten
aan de C atomen van de C = C binding van het andere molecuul. Als de additie op deze
manier plaatsvindt, kunnen twee dimeren ontstaan. Eén ervan is stof A. Het andere dimeer
is een structuurisomeer van stof A.
232p
Geef de structuurformule van dat andere dimeer van butylketeen. Gebruik de notatie C
4H
9om de butylgroep weer te geven.
Bij het waterproofmaken van papier met behulp van stof A treedt een reactie op tussen
moleculen van stof A en de OH groepen van cellulose. Deze reactie kan als volgt in een
reactievergelijking worden weergegeven (hierin is het cellulosemolecuul weergegeven met
HO - Cell):
Men kan zich voorstellen dat deze reactie in drie stappen verloopt:
• in de eerste stap reageert een molecuul van stof A met een watermolecuul:
• in de tweede stap reageert een cellulosemolecuul met een molecuul van het product van
de reactie tussen stof A en water
• in de derde stap treedt in een molecuul van de stof die in de tweede stap is gevormd
uitsluitend een inwendige verhuizing op van een H atoom waarbij een molecuul van het
reactieproduct wordt gevormd.
243p
Geef de tweede en derde stap in reactievergelijkingen met structuurformules weer. Gebruik
de notatie HO - Cell voor een cellulosemolecuul en C4H9 voor de butylgroep.
