Eindexamen tehatex vwo 2002, tijdvak 1

Noem, behalve de zegekar, drie aspecten die verwijzen naar een zegetocht.

Voor dit tapijt maakte Rubens eerst een kleine schets op paneel. Daarna schilderde hij het

modello dat je ziet op afbeelding 2. Een modello vormt het uitgangspunt voor het schilderen

van de kartons. Het formaat van dit modello is 86 × 105 cm. Het formaat van het tapijt op

afbeelding 1 is ongeveer 5 × 7,5 meter. Modello en tapijt zijn elkaars spiegelbeeld.

Omdat het tapijt geweven en het modello geschilderd is, vertonen ze onderling verschillen.

Bespreek twee verschillen tussen modello en tapijt die voortkomen uit de techniek waarin

ze gemaakt zijn.

Het modello diende als voorbeeld voor de assistenten van Rubens. Zij schilderden het

karton dat naar de tapijtweverij ging. Maar zo’n modello had ook een functie bij de

onderhandelingen met de opdrachtgever.

Leg uit welke rol het modello voor de kunstenaar hierbij speelde en welke functie het voor

de opdrachtgever had.

Eucharistie: herdenking van het Laatste Avondmaal van Jezus met zijn apostelen. De hostie

vertegenwoordigt het lichaam van Christus.

Rubens had een gedegen kennis van de antieke kunst. Zo kende hij de Romeinse ’Boog van

Titus’. Op figuur 1 zie je een (enigszins beschadigd) reliëf van deze triomfboog. Het

verbeeldt de intocht van keizer Titus te Rome.

Bekijk afbeelding 2 en figuur 1.

Hoewel Rubens dit reliëf niet letterlijk volgt, kun je zien dat hij erdoor geïnspireerd is.

Noem drie aspecten van de voorstelling van het Romeinse reliëf die Rubens in zijn

tapijtontwerp overneemt.

Bespreek kort twee wijzen waarop Rubens kennis van antieke kunst opdeed.

Voor Rubens en zijn opdrachtgevers had een verwijzing naar antieke voorbeelden, zoals

hier naar Romeinse triomftochten, een politiek-historische betekenis.

Leg dit uit.

Wandtapijten van eerdere datum waren meestal voorzien van aparte decoratieve randen.

Rubens brak met dit soort willekeurige toevoegingen: hij bracht tussen de randen en de

voorstelling een samenhang aan.

Beschrijf hoe Rubens die samenhang heeft bereikt.

Rubens liet zijn ontwerpen grotendeels in zijn atelier door assistenten uitvoeren. Toch werd

het werk dat door zijn medewerkers werd gemaakt aan hem toegeschreven.

Leg uit waarom schilderijen door assistenten uitgevoerd toch als ’meesterwerken van

Rubens’ werden beschouwd.

In de zestiende eeuw hadden diverse hervormers, onder wie Luther en Calvijn, forse kritiek

op de katholieke kerk geuit. Zij kregen vooral in Noord-Europa veel bijval. Deze

geloofsvernieuwing staat bekend als de Reformatie. De katholieke kerk reageerde hierop

door een intensivering van het geloof, een reorganisatie van de kerkelijke instellingen en

het versterken van de banden met katholieke regeringen. Deze tegenaanval staat bekend als

de Contra-Reformatie.

In hun strijd tegen de Reformatie gaven diverse katholieke vorsten Rubens opdrachten voor

religieuze schilderijen en (tapijt)ontwerpen.

Leg uit waarom juist de stijl van Rubens voor dit soort opdrachten goed voldeed. Noem

hierbij twee aspecten van de vormgeving die je in het tapijt kunt zien.

Leg uit waaruit je dat kunt afleiden.

Rechtsboven op een plank staan een paar gipsen beelden.

Leg uit welke functie deze beelden bij de schildersopleiding hadden.

Het opnemen van leerlingen in zijn atelier had voor een schilder belangrijke voordelen.

Bespreek twee belangen die de meester hierbij had.

Italië kende al in de zestiende eeuw academies waar kunstenaars werden geschoold. In de

Noordelijke Nederlanden vond de opleiding tot kunstenaar doorgaans in het atelier van een

meester plaats. De scholing bij een meester kende, naast overeenkomsten, ook een paar

belangrijke verschillen met een opleiding aan een Italiaanse kunstacademie.

Bespreek twee verschillen tussen deze vormen van kunstonderwijs.

Rembrandt zelf kreeg zijn belangrijkste scholing in het atelier van de schilder Pieter Lastman.

Van Rembrandt wordt gezegd dat zijn keuze om bij Lastman in de leer te gaan getuigde van

een uitgesproken ambitie.

Leg dit uit.

Op afbeelding 3 zie je van Lastman ’Coriolanus en de Romeinse vrouwen’, een werk uit 1625.

Dat Rembrandt werd beïnvloed door Lastman blijkt uit een werk dat een jaar later ontstond en

dat je ziet op afbeelding 4. Niet alleen kleurgebruik, licht en detaillering zijn vergelijkbaar,

ook is er een opvallende overeenkomst in de wijze waarop de figuren geordend zijn. Deze

ordening was het resultaat van regels die aan de schilderkunst werden opgelegd.

Noem drie overeenkomsten in de wijze waarop in beide schilderijen de figuren geordend zijn.

In 1614 schilderde Lastman ’Suzanna en de ouderlingen’. Het betreft een bijbelverhaal,

waarin een badende vrouw belaagd wordt door twee mannen die haar willen verleiden tot

overspel. Dit werk zie je op afbeelding 5. In 1636 schilderde Rembrandt ’Suzanna’

gebaseerd op hetzelfde verhaal. Dit schilderij zie je op afbeelding 6.

Rembrandt geeft het onderwerp nu heel anders weer dan Lastman. Over Rembrandts

religieuze werk uit deze periode is gezegd: ’De nadruk ligt bij hem niet meer op het

uitbeelden van een verhaal, maar op een geïsoleerd moment waarbij de aandacht wordt

gevestigd op de gemoedsgesteldheid van een enkel individu’.

Leg uit waarom bovenstaand citaat niet van toepassing is op het werk van afbeelding 5 en

wel op dat van afbeelding 6.

Het verschil tussen Rembrandt en Lastman komt niet alleen tot uitdrukking in de

benadering van het onderwerp. Ook uit de wijze waarop Rembrandt Suzanna naakt

weergeeft, blijkt dat hij afstand heeft genomen van de opvattingen van Lastman en van de

door Lastman nagevolgde Italiaanse schilderkunst.

Leg uit hoe dat aan het naakt op afbeelding 6 te zien is.

In 1642 schildert Rembrandt ’De Nachtwacht’, te zien op afbeelding 7. Dankzij zijn

ervaring als historieschilder breekt hij op gedurfde wijze met de bestaande traditie in de

zogenoemde schutterstukken.

Leg aan de hand van twee aspecten van de vormgeving uit op welke wijze ’De Nachtwacht’

vernieuwend was ten opzichte van andere groepsportretten.

Ook in zijn techniek bleek Rembrandt anders dan zijn collega’s. Op afbeelding 8 zie je een

detail van ’De Nachtwacht’.

Beschrijf aan de hand van dit detail Rembrandts olieverftechniek en leg uit wat er

vernieuwend aan was.

Opdrachten voor (groeps)portretten waren in Holland in de zeventiende eeuw zeer

belangrijk voor kunstenaars.

Bespreek twee redenen waarom dergelijke opdrachten binnen de Hollandse zeventiende-

eeuwse beroepspraktijk zo belangrijk waren.

Tegen het einde van Rembrandts leven kwam er een omslag in de schilderkunst. Veel van

zijn leerlingen wendden zich van hem af en kozen een nieuwe schilderstijl.

Geef aan hoe Rembrandts werk na 1660 werd beoordeeld en bespreek de nieuwe stijl die

opkwam.

Leg aan de hand van twee maatschappelijke ontwikkelingen uit waardoor de betrokkenheid

is toegenomen.

Een voordeel van het uitschrijven van een prijsvraag is de ruime keuzemogelijkheid die er

ontstaat voor de opdrachtgever. Er zitten echter ook nadelen aan.

Bespreek vier nadelen die een prijsvraag met zich mee kan brengen.

In 1863 werd een ’open’ prijsvraag uitgeschreven voor de bouw van een ’Muzeüm Willem I’,

zoals het Rijksmuseum toen nog werd genoemd. In het programma van eisen stond

beschreven dat het gebouw in materiaal en bouwstijl een tweeledig doel in zich moest

verenigen: enerzijds moest het dienen als Nationaal Monument, anderzijds zou het de

Nederlandse kunstschatten, voornamelijk werken uit de zestiende en zeventiende eeuw,

moeten huisvesten.

Op figuur 3 zie je het winnende ontwerp. Het was ingezonden door de Duitse architect

Ludwig Lange.

Over dit ontwerp werd ongewoon heftig gediscussieerd.

Leg aan de hand van de omschrijving van de opdracht uit welk bezwaar zal zijn aangevoerd

tegen de stijl van dit ontwerp.

Doordat het ontwerp zoveel commotie veroorzaakte, werd besloten de bouw van het

museum uit te stellen. In 1875 werd er opnieuw een prijsvraag uitgeschreven; nu niet ’open’

maar ’besloten’.

Leg uit wat voor de opdrachtgever het voordeel is van een besloten prijsvraag.

Pierre Cuypers, in 1863 winnaar van de tweede prijs, stuurde twee ontwerpen in: het ene

renaissancistisch van aard, het andere gotisch. Het renaissance-ontwerp kreeg de eerste

prijs. Je ziet dit ontwerp op afbeelding 9. Op basis hiervan mocht Cuypers het museum gaan

bouwen. Hij kreeg tot 1880 de tijd zijn plannen verder uit te werken; op afbeelding 10 zie je

daar een uitgewerkte tekening van. Het bleek meer gotisch van aard dan het oorspronkelijke

renaissancistische ontwerp.

Hoewel het ontwerp op afbeelding 9 niet uitgesproken renaissancistisch is en dat op

afbeelding 10 niet typisch gotisch, zijn de ontwerpen wel met beide termen te karakteriseren.

Leg uit waarom afbeelding 9 als renaissancistisch en afbeelding 10 als gotisch

gekarakteriseerd kan worden.

Dat de ontwerpen door critici als renaissancistisch en gotisch werden herkend, wijst erop

dat zij een gedegen kennis hadden van stijlen.

Geef een verklaring voor dit gegeven.

Het ontwerp dat uiteindelijk gebouwd werd leidde opnieuw tot een openbare discussie.

Illustratief in dit verband is de spotprent die te zien is op figuur 4.

Het onderschrift luidt: ’Wijding van het Bisschoppelijk Paleis, genaamd het Rijksmuseum

te Amsterdam’.

Wat was de kern van de ditmaal gevoerde discussie?

In het Rijksmuseum nemen ornamenten een zeer belangrijke plaats in. Cuypers ontwierp

veel van deze decoraties zelf.

Geef aan waarom Cuypers het toepassen van ornamenten in monumentale bouwwerken

essentieel vond.

Op afbeelding 11 en 12 zie je schetsen voor ornamenten die Cuypers ontleende aan

middeleeuwse voorbeelden van de Nederlandse kunst. In andere ontwerpen greep hij terug

op Nederlandse voorbeelden uit latere perioden zoals de renaissance en de barok.

Leg uit welke motivatie Cuypers had om ornamenten uit zulke uiteenlopende perioden in dit

gebouw bijeen te brengen.

De ambachtslieden die de decoraties van het Rijksmuseum uitvoerden, kunnen worden

vergeleken met de arbeidsgemeenschap van een middeleeuwse bouwloods.

Leg deze vergelijking uit.

Noem twee kenmerken die kubistisch kunnen worden genoemd en geef een aspect dat

futuristisch is.

Net als de futuristen was Duchamp geïnteresseerd in machinerieën. In dit schilderij heeft hij

kenmerken van machines verwerkt.

Leg dit uit aan de hand van de voorstelling.

Zijn belangstelling voor machines en machinale productie brengt Duchamp een jaar later tot

een nieuwe vorm van kunst: in 1913 presenteert hij zijn eerste ’ready-made’, een fietswiel

gemonteerd op een keukenkruk, die je op afbeelding 14 ziet. Met dit werk reageerde

Duchamp waarschijnlijk op de metalen sculptuur ’Gitaar’ die Pablo Picasso iets eerder had

gemaakt. Deze sculptuur zie je op afbeelding 15.

Op geheel eigen wijze vormen deze kunstwerken nieuwe uitgangspunten voor het maken

van kunst. Toch sluit het beeld van Picasso meer bij de traditie aan dan de ready-made van

Duchamp.

Geef aan in welk opzicht het beeld van Picasso nog in de kunsttraditie past en op welke wijze

de ready-made van Duchamp daar los van staat. Noem daartoe van elk werk twee aspecten.

Het oorspronkelijke fietswiel is reeds in 1916 verloren gegaan. Later heeft Duchamp

verschillende replica’s ervan gesigneerd. Het signeren van kopieën past in zijn denken over

de originaliteit van kunst.

Bespreek Duchamps visie op originaliteit als criterium voor kunst.