Eindexamen tehatex vwo 2003, tijdvak 1

Leg uit met welke bedoeling in die tijd rariteitenverzamelingen werden aangelegd en geef

aan wat een opvallend kenmerk is van de hier getoonde collectie.

Omdat de kostbare voorwerpen meestal in gesloten kasten werden bewaard en ook om een

verzameling meer bekendheid te geven, werden soms portretten van een collectie

geschilderd. Het schilderij van Hainz op afbeelding 1 is zo’n portret. Je zou het niet zonder

meer een stilleven kunnen noemen. Op afbeelding 2 zie je zo’n stilleven, het werd

geschilderd door Willem Claesz Heda.

Leg uit waarin dit schilderij van Hainz afwijkt van zeventiende-eeuwse stillevens zoals dit

voorbeeld van Heda.

Tussen alle kostbaarheden is in een vak rechts een mensenschedel neergelegd.

Geef aan wat in dit schilderij de symbolische betekenis van deze schedel is.

Ook op het stilleven van Willem Claesz Heda zijn symbolische verwijzingen te zien.

Noem twee van deze verwijzingen.

Te midden van de kunstvoorwerpen zie je hier en daar tropische schelpen liggen. Dit geeft

aan dat men in de zeventiende eeuw overeenkomsten zag tussen kunstvoorwerpen en

producten uit de natuur.

Geef aan welke overeenkomst men daarin zag.

De kennis van de wereld werd aanzienlijk vergroot door de ontdekkingsreizen, de

landenbeschrijvingen en de meegebrachte natuur- en kunstvoorwerpen, die sterk tot de

verbeelding spraken. Zo schilderde Jan van Kessel de Oude in 1666 een tableau van elk van

de vier toen bekende werelddelen. Op afbeelding 3 zie je taferelen uit Zuid-Amerika. De

opzet van het geheel doet in verschillende opzichten denken aan die van een

rariteitenkabinet.

Noem twee kenmerken van een rariteitenkabinet die je in dit tableau ziet.

De voorstellingen op dit schilderij zou je, net als de meeste rariteitencollecties, als

encyclopedisch kunnen bestempelen. In het licht van latere wetenschappelijke inzichten

houdt het encyclopedisch karakter van dit schilderij echter geen stand.

Leg dit uit aan de hand van twee aspecten.

Leg uit welk aspect van de koepel aanleiding geweest kan zijn voor een dergelijke

omschrijving.

Op afbeelding 6 zie je het interieur van het Pantheon zoals dat door Giovanni Paolo Pannini

omstreeks 1750 geschilderd werd. Op figuur 2 zie je links de plattegrond van het Pantheon

en rechts die van de Hagia Sophia.

Bij de koepel van de Hagia Sophia werd een nieuw constructiesysteem toegepast, waarbij

de koepel op een vierkant grondplan werd geplaatst.

De ruimte onder de koepel is bij de Hagia Sophia veel opener dan die bij het Pantheon. Dit

verschil wordt onder meer veroorzaakt door de koepelconstructie.

Licht dit toe. Betrek in je antwoord beide gebouwen.

De koepel van de Hagia Sophia was een ongekende constructieve prestatie.

Daarnaast had de koepel, waarin zich oorspronkelijk een afbeelding van Christus bevond,

symbolische betekenissen, zowel in religieus als in politiek opzicht.

Licht deze twee symbolische waarden van de koepel toe.

Op figuur 3 zie je een foto van de Rijksdag, het parlementsgebouw in Berlijn dat in

opdracht van de Duitse keizer aan het eind van de negentiende eeuw door Paul Wallot werd

gebouwd. Het natuurstenen gebouw kreeg een koepel van staal en glas.

De Duitse keizer had kritiek op de vormgeving van het gebouw, met name vanwege de

koepel, die hij het toppunt van slechte smaak vond.

Licht aan de hand van twee argumenten toe waarom volgens negentiende-eeuwse

opvattingen deze koepel van slechte smaak zou getuigen.

In 1933, enkele weken na de machtsovername door Adolf Hitler, brandde de vergaderzaal

van de Rijksdag volledig uit. De koepel werd later wegens instortingsgevaar opgeblazen.

Na de Duitse eenwording in 1990 werd de Rijksdag als parlementsgebouw in ere hersteld.

De Britse architect Norman Foster kreeg de opdracht voor de renovatie. Er ontstond

discussie over wat er met de koepel moest gebeuren. Het aanvankelijke idee van een

historische reconstructie van de koepel van Wallot werd verworpen. Foster maakte

verschillende ontwerpen, waaruit toch weer een glazen koepel werd gekozen.

Op afbeelding 7 zie je de nieuwe koepel en op afbeelding 8 de vergaderzaal. Deze zaal

bevindt zich onder de lichtschacht van de koepel. Op figuur 4a zie je een doorsnede van het

nieuwe gebouw en op figuur 4b zie je de doorsnede van de koepel.

Bekijk afbeelding 7 en 8 en figuur 4a en 4b.

Er waren verschillende redenen waarom men een koepel op de vernieuwde Rijksdag wilde.

Geef aan welke symboliek met een koepel was gediend en geef daarnaast een beeldend

argument voor deze keuze.

De koepel bestaat uit een stalen (kooi)constructie.

Noem twee bouwkundige voordelen van een dergelijke constructie.

In de opdracht aan de architect stond onder meer de eis dat het ontwerp de communicatie en

de openheid moest stimuleren.

Leg uit op welke manier de koepel aan deze eis voldoet. Geef twee argumenten.

In de honderd jaar tussen de bouw en de verbouwing in de jaren negentig van de twintigste

eeuw zijn de opvattingen over de functie en vormgeving van overheidsgebouwen ingrijpend

veranderd.

Bespreek deze verandering aan de hand van het oorspronkelijke gebouw en de verbouwing

door Forster.

Leg aan de hand van de voorstelling uit waarom dit altaarstuk zoveel indruk op de

bevolking moet hebben gemaakt.

Duccio heeft geprobeerd om de personen in een ruimtelijke omgeving te situeren.

Een aantal figuren heeft hij zo geplaatst dat hun positie ruimtelijk gezien niet mogelijk is.

Geef hiervan drie voorbeelden en geef daarbij aan in welk opzicht hun plaatsing

problematisch is.

Het is goed te zien dat Duccio de zichtbare werkelijkheid heeft verkend. In

cultuurhistorisch opzicht kan deze verkenning in verband gebracht worden met de nieuwe

positie die de Kerk destijds binnen de samenleving wilde innemen.

Leg dit uit.

Op afbeelding 10 is De geseling van Christus te zien die Piero della Francesca omstreeks

1460 schilderde.

Piero heeft de geseling op een minder dramatische wijze in beeld gebracht dan Duccio.

Leg dit uit aan de hand van drie verschillen.

Naast schilder was Piero ook wiskundige. Als vijftiende-eeuwse schilder met interesse voor

wiskunde toont hij hier een logisch geconstrueerde ruimte waarin de figuren op een

overtuigende manier zijn geplaatst.

Voor het construeren van de ruimte en de plaatsing van de figuren maakte Piero gebruik van

het lineair perspectief.

Leg uit wat in dit verband de functie is van het pavimento.

Piero had een voorliefde voor wiskundige vormen. Zo zijn nogal wat onderdelen van het

gebouw links op het schilderij gebaseerd op het vierkant. In figuur 5 is te zien dat

vierkanten ook nog een rol spelen in het perspectief van het schilderij.

Leg uit wat de relatie is tussen de vierkanten van figuur 5 en de wijze waarop Piero het

lijnperspectief heeft toegepast. Betrek in je antwoorden de punten X en Y.

Van Piero is bekend dat hij zich ook bezighield met de theorie van het lineair perspectief.

Hij schreef diverse verhandelingen over het onderwerp.

Noem twee beweegredenen waarom schilders als Piero zich op wetenschappelijke wijze

bezighielden met het perspectief en geef bij elke beweegreden een korte toelichting.

Piero schreef dat de gezichtshoek in een perspectivische constructie nooit groter mag zijn

dan 40 graden. Bij een grotere hoek ontstaan er vervormingen. In de achttiende en

negentiende eeuw ontstonden er echter panorama’s die een beeld lieten zien van 360

graden. Op afbeelding 11 en figuur 6 zie je fragmenten van het Panorama Mesdag.

Om dit panorama als een overtuigende optische illusie te kunnen presenteren moest de

inrichting ervan aan een aantal voorwaarden voldoen.

Bespreek drie van deze voorwaarden aan de hand van afbeelding 11 en figuur 6.

Panorama’s waren in de negentiende eeuw in het algemeen geliefd bij een groot publiek.

Geef hiervoor twee verklaringen.

In de parkeergarage van het stadhuis in Den Haag maakte Marin Kasimir in 1995 een

panorama van 820 graden. Het bevindt zich op een rechte wand en bestaat uit een montage

van op elkaar aansluitende foto’s van het straatbeeld in de directe omgeving van het

stadhuis. Dit panorama is 75 meter lang en heeft als titel Zoom in/Turn around. Op

afbeelding 12 en 13 zie je twee fragmenten van elk ruim drie meter. Afbeelding 14 geeft

een overzicht van meer fragmenten.

Verklaar de titel van het panorama aan de hand van de afbeeldingen 12 en 13.

Kasimir betrekt in zijn panorama het aspect tijd.

Leg uit hoe hij dat doet.

Schilders kunnen de werkelijkheid die zij willen weergeven aanpassen aan hun ideeën.

Kasimir doet iets vergelijkbaars met zijn fotografische beelden, bijvoorbeeld door enkele

figuranten te gebruiken. Hij geeft dan ook geen feitelijke registratie van het alledaagse

Haagse stadsgezicht, maar vult dat aan.

Leg dit uit aan de hand van drie voorbeelden.

Mesdag gebruikte speciale technieken om zijn perspectivische illusies vorm te geven. Net

als Mesdag heeft ook Kasimir gebruik moeten maken van bijzondere technieken om in zijn

panorama de illusie op te roepen van een doorlopend beeld.

Leg uit welk technisch probleem Kasimir in zijn panorama moest oplossen.

Leg uit waarom Boccioni het academisch naakt achterhaald vindt.

Boccioni vindt dat de schilderkunst aan het eind van de negentiende eeuw wél vernieuwend

is geweest. In zijn visie was het vooral de landschapsschilderkunst die volop in

ontwikkeling was.

Naar welke kunststroming verwijst Boccioni hier? Leg uit waarom de landschappen van

deze stroming zo vernieuwend waren.

Op afbeelding 15 zie je een schilderij van Boccioni uit 1914 met de titel Dynamiek van een

kop.

Als futurist wilde Boccioni de kunst van de voorgaande eeuwen vernieuwen door de

schoonheid van de moderne, geïndustrialiseerde samenleving als uitgangspunt te nemen.

Leg uit hoe hij dat doet in het schilderij op afbeelding 15.

In dezelfde tijd maakte Boccioni het beeld dat je ziet op afbeelding 16.

De overeenkomst tussen het beeld op afbeelding 16 en het schilderij op afbeelding 15 is

opvallend.

Noem drie aspecten van de vormgeving waarin de twee werken overeenkomen.

Naum Gabo maakte rond 1916 deel uit van het Russisch Constructivisme, waartoe ook

Tatlin, Pevsner en Rodchenko behoorden. Deze groep kunstenaars werkte vanuit het

gegeven dat de samenleving sterk veranderde, zowel in industrieel en technisch als in

politiek opzicht.

Op afbeelding 17 zie je Gabo’s Kop nr. 2 uit 1916.

Dit beeld geeft uitdrukking aan het idee van een kunstwerk als een industrieel product.

Leg dit uit.

Gabo zei (in het Realistisch Manifest): “Jullie ouderwetse beeldhouwers blijven nog steeds

vasthouden aan het eeuwenoude vooroordeel dat je volume en massa niet van elkaar kunt

onderscheiden.”

In de ogen van Gabo is het werk van Boccioni nog ouderwetse beeldhouwkunst.

Volgens Gabo zijn massa en volume wel van elkaar te onderscheiden.

Leg dit uit aan de hand van het beeld van Boccioni op afbeelding 16 en dat van Gabo op

afbeelding 17.

Op afbeelding 18 zie je Rodchenko’s Hangende ruimtelijke constructie uit 1920.

Rodchenko gaat hier nog een paar stappen verder dan Gabo in zijn beeld op afbeelding 17.

Noem drie aspecten waarin het beeld op afbeelding 18 fundamenteel vernieuwend is ten

opzichte van het beeld op afbeelding 17.

De Amerikaanse Minimal Art uit de jaren zestig is volgens veel critici te beschouwen als

een nieuwe vorm van Constructivisme.

Analyseer aan de hand van drie kenmerken van de Minimal Art het beeld van Rodchenko.

Kunstenaars van het Russisch Constructivisme en van de Amerikaanse Minimal Art

verschillen veel in hun opvatting over de maatschappelijke positie van de kunst.

Leg dit uit.

Op figuur 7 zie je een tekening uit 1974 van de Amerikaanse kunstenaar Sol LeWitt

Onvolledig open kubussen. In een raster van 182 vierkanten zijn reeksen met ribben van

kubussen getekend in een bepaalde opeenvolging. LeWitts werk wordt Minimal Art

genoemd, maar zelf ziet hij zijn werk eerder als conceptuele kunst.

Noem twee conceptuele aspecten van het werk op figuur 7.

“De begrenzing of onderverdeling van een stuk van de ruimte is naar huidige inzichten een van de

meest fundamentele eigenschappen van de beeldhouwkunst, ongeacht of deze nu wordt

bepaald door vaste lichamen zoals in plastieken in traditionele zin, of door denkbeeldige

ruimtelijke vormen, of door de actie van personen in de ruimte.”

Op afbeelding 19 zie je De sokkel van de wereld, een werk van de Italiaanse kunstenaar

Piero Manzoni. Op het beeld staat ondersteboven het opschrift ‘Socle du monde, Hommage

à Galilei’. Op een humoristische wijze verandert dit werk onze waarneming van beeld en

ruimte.

Geef aan hoe dit tot stand komt en leg uit wat het verband is met Galilei.