Eindexamen tehatex vwo 2012, tijdvak 1

Geef twee redenen waarom dit onderwerp aansluit bij de romantiek.

Gérôme maakte verschillende reizen naar het Nabije Oosten. Het is echter

onwaarschijnlijk dat dit schilderij een weergave is van iets wat toen werkelijk is

gebeurd.

Geef twee argumenten waarom het onwaarschijnlijk is dat Le Marché d'Esclaves

een weergave is van iets wat toen werkelijk is gebeurd.

Een schilderij als Le Marché d'Esclaves wordt wel beschouwd als visueel

document van een westerse, koloniale visie op het Oosten.

Leg aan de hand van afbeelding 1 uit welk westers beeld van het Oosten uit dit

werk spreekt.

Op afbeelding 2 zie je The Hhareem (De Harem) uit 1850 van de Engelse

kunstenaar John Frederick Lewis. In studies wordt gewezen op het verschil in

benadering van het Oosten tussen schilders uit Frankrijk enerzijds en schilders

uit Engeland anderzijds.

Geef aan waarin de Engelse benaderingswijze vaak verschilt van de Franse.

Benoem vervolgens een kenmerk van The Hhareem dat typerend is voor de

wijze waarop Engelse schilders het Oosten benaderen.

Lewis woonde vanaf 1841 tot 1850 in Caïro. Hoewel Lewis The Hhareem

schilderde tijdens zijn verblijf in deze stad, is het zeer onwaarschijnlijk dat hij

een haremscène in werkelijkheid heeft aanschouwd.

Geef aan waarom het zeer onwaarschijnlijk is dat Lewis een haremscène in

werkelijkheid heeft aanschouwd.

Op figuur 1 hierboven zie je de foto Pasha and Bayadère uit 1858 van de

Amerikaanse fotograaf Roger Fenton. Het betreft een studio-opname van

westerse modellen die figureren in oosterse kledij. Bezoekers van een

tentoonstelling in 1858 waarop deze foto te zien was, meenden echter dat het

een authentiek beeld van het Oosten betrof. Blijkbaar was er in Europa destijds

sprake van een beperkt beeld van het Oosten.

Geef hiervoor een verklaring.

Op afbeelding 3 tot en met 8 zie je videostills uit de installatie Disorient van

Fiona Tan. Afbeelding 3 en 4 tonen stills uit Video 1, afbeelding 5, 6, 7 en 8

tonen stills uit Video 2.

Fiona Tan maakte Disorient voor de 'Biennale 2009' in Venetië. De installatie

bestaat uit twee video's. Video 1 bevat opnamen die Tan maakte in een door

haar zelf gebouwde en ingerichte 'Wunderkammer'. Video 2 bestaat uit door Tan

aan elkaar gemonteerde actuele filmbeelden van locaties die Marco Polo

aandeed op zijn reis naar het Verre Oosten in 1271. De installatie wordt

gecompleteerd door een geluidstrack waarin fragmenten uit het reisverslag van

Marco Polo worden voorgelezen.

De installatie wekt de indruk van een documentaire.

Noem twee kenmerken van de installatie waardoor deze indruk gewekt wordt.

Hieronder volgt een tekstfragment uit het reisverslag van Marco Polo. Dit

fragment is te horen bij beelden van Bagdad (Irak) waarvan je een still ziet op

afbeelding 8:

"In Bagdad wordt het grootste deel van de uit India geïmporteerde parels

schitterende stad."

De titel van de installatie valt op verschillende manieren te verklaren. Een

verklaring is bijvoorbeeld de desoriëntatie door verschillen tussen het beeld van

het 'oriëntalistische' beeld van Oosten, zoals getoond in Video 1 (de

Wunderkammer), en het actuele beeld van het Oosten in Video 2.

Noem nog een andere verklaring voor de titel Disorient. Licht je antwoord kort

toe.

Rondom kunstwerken waarin het Oosten wordt getoond is vaak sprake van

discussie over de vraag hoe waarheidsgetrouw het geschetste beeld van het

Oosten is.

Geef aan of je vindt dat Fiona Tan in Disorient een waarheidsgetrouw beeld van

het Oosten geeft.

− Onderbouw je mening met een argument.

− Betrek daarbij (een aspect van) het kunstwerk in je antwoord.

Beschrijf de expressieve werking van de techniek van de houtsnede aan de

hand van twee aspecten van het werk Familie.

Nolde maakte deel uit van de kunstenaarsgroep Die Brücke. De kunstenaars

van deze groep maakten houtsnedes om esthetische redenen. Maar zij kozen

ook om andere redenen voor het maken van houtsnedes.

Geef nog twee andere redenen waarom de Brücke kunstenaars kozen voor het

maken van houtsnedes.

Op afbeelding 9 zie je Stilleben mit Holzfigur uit 1911 van Emil Nolde. Dit

schilderij maakte hij voordat hij zijn reis naar Nieuw-Guinea ondernam. Behalve

door het maken van reizen naar exotische oorden kwamen kunstenaars aan het

begin van de twintigste eeuw ook op andere manieren in contact met niet-

westerse 'primitieve kunst'.

Noem nog drie andere manieren waarop kunstenaars destijds in contact

kwamen met 'primitieve kunst'.

Op figuur 3 hieronder zie je Stilleben mit Holzfigur op een tentoonstelling met

expressionistische kunst in 1912 in Museum Folkwang. De sculpturen zijn

afkomstig uit Oceanië, en door bemiddeling van het echtpaar Nolde toegevoegd

aan de kunstverzameling van dit museum. Het op deze wijze tentoonstellen van

dergelijke sculpturen was voor die tijd uitzonderlijk.

Geef aan waarom het op deze wijze tentoonstellen van dergelijke sculpturen

voor die tijd uitzonderlijk was.

Op figuur 4 hieronder zie je een zaal in het Museum Folkwang met tegen de

achterwand het werk Das Leben Christi uit circa 1912 van Emil Nolde. De foto is

gemaakt rond 1930.

In Das Leben Christi (Het leven van Christus) verbeeldde Nolde het leven van

Christus in negen scènes. Op afbeelding 10 zie je Der ungläubige Thomas (De

ongelovige Thomas). Dit schilderij maakt deel uit van Das Leben Christi (en is

rechtsonder te zien op figuur 4). Nolde was erg geinteresseerd in kunst uit de

middeleeuwen.

Het leven van Christus is een thema dat in de middeleeuwse kunst veelvuldig is

uitgebeeld. Zowel de vormgeving van het schilderij Der ungläubige Thomas, als

de presentatie van Das Leben Christi passen in deze traditie.

Geef aan op welke manier deze traditie doorwerkt in de vormgeving van het

schilderij Der ungläubige Thomas.

Geef vervolgens aan hoe deze traditie doorwerkt in de presentatie van Das

Leben Christi.

Op afbeelding 11 zie je het werk Brückechor (1983) van de Duitse kunstenaar

Georg Baselitz. Uit de titel van dit werk blijkt dat Baselitz een relatie legt tussen

zijn werk en de Duitse expressionisten uit het begin van de twintigste eeuw. Ook

Baselitz' schildertrant doet denken aan schilderijen van de expressionisten.

Ondanks deze relaties met het expressionisme geeft Baselitz aan zich meer

verwant te voelen met de emotieloosheid en helderheid van Mondriaan.

Geef aan wat Baselitz met deze uitspraak bedoelt.

Op afbeelding 12 zie je een sculptuur (zonder titel) uit 1983 van Baselitz. Op

afbeelding 13 zie je Standbein Spielbein (Standbeen speelbeen) uit 1982 van

Markus Lüpertz. En afbeelding 14 toont de sculptuur Tanzende Frau (Dansende

vrouw) uit 1911 van de expressionist Ernst Ludwig Kirchner.

Uit de sculpturen van Baselitz en Lüpertz spreekt een andere benaderingswijze

van primitieve sculpturen dan uit de sculptuur van Kirchner.

Geef aan waarin Baselitz' benadering verschilt van die van Kirchner. Noem

daarbij een kenmerk van Baselitz' sculptuur waaruit het verschil in benadering

blijkt.

Geef aan waarin Lüpertz' benadering verschilt van die van Kirchner.

Noem daarbij een kenmerk van Lüpertz' sculptuur waaruit het verschil in

benadering blijkt.

Over de positie van Duitse kunstenaars binnen Europa, eind jaren zestig en

begin jaren zeventig, zegt Lüpertz: "De Duitsers waren de negers van Europa."

Wat bedoelt Lüpertz met die uitspraak? Maak een keuze uit onderstaande

beweringen.

A Lüpertz bedoelt dat musea en critici de Duitse neo-expressionisten in de

jaren zestig zagen als de nieuwe primitieven.

B Lüpertz bedoelt dat musea en critici vonden dat de Duitse neo-

expressionisten in de jaren zestig slaafs gehoor gaven aan de wensen van

de florerende kunsthandel in Europa.

C Lüpertz bedoelt dat musea en critici in de jaren zestig de Duitse Neo-

expressionisten negeerden.

Benoem nog twee uitgangspunten die specifiek zijn voor de traditionele Japanse

architectuur en die ook terugkeren in het 4x4 House.

Geef daarbij aan hoe dit uitgangspunt vorm kreeg in de traditionele Japanse

architectuur én hoe dit uitgangspunt vorm krijgt in het 4x4 House.

De bovenste woonlaag van het 4x4 House verspringt ten opzichte van de

woonlagen eronder. Met deze ingreep werd een functioneel voordeel behaald

voor de bovenste verdieping zonder het basisconcept te verlaten.

Geef aan welk functioneel voordeel met deze ingreep werd behaald. Geef ook

aan in welk opzicht het basisconcept intact blijft.

Het 4x4 House staat aan de kust van de Inland Sea (Japan). Met de vormgeving

van het 4x4 House lijkt Ando verbanden te leggen tussen zijn gebouw en deze

locatie.

Leg uit welk verband met de omgeving spreekt uit de vormgeving van het 4x4

House.

Op afbeelding 17 en 18 zie je Moriyama House, een woningcomplex uit 2005

van de Japanse architect Ryue Nishizawa (van het architectenbureau SANAA).

Vergeleken met de woonhuizen in de directe omgeving maakt het

modernistische wooncomplex van Nishizawa een steriele indruk. Dit komt onder

meer doordat Nishizawa's gebouwen wit zijn.

Noem nog drie andere kenmerken van de vormgeving waardoor die steriele

indruk ontstaat.

Op figuur 7 hierboven zie je de plattegrond van het project Moriyama House. Op

een internetsite wordt het project als volgt omschreven:

"Op een dubbel perceel in een buitenwijk van Tokyo, heeft het

architectenbureau van Ryue Nishizawa een 'buurtje' ontworpen dat bestaat uit

een cluster van stalen minimalistische prefab bouwsels. Het is ontworpen voor

een huisbaas en zes huurders. Elke ruimte is een apart gebouw, zelfs het bad is

een aparte box."

Nishizawa probeert met dit project een antwoord te bieden op maatschappelijke

problemen als:

− de toenemende armoede vanwege de economische crisis.

− de vermindering van sociale samenhang vanwege het toenemend

individualisme.

Geef voor beide problemen aan hoe Nishizawa's project een antwoord biedt.

Op afbeelding 19 en 20 zie je het project Tree Huts uit 2008 van Tadashi

Kawamata. Het project is gesitueerd in Madison Square Park in de wijk

Manhattan in New York.

De boomhutten van Kawamata vormen een sterk contrast met de

wolkenkrabbers op de achtergrond. De wolkenkrabbers hebben een enorm groot

formaat, terwijl de boomhutten relatief klein zijn.

Beschrijf nog een ander opvallend contrast tussen de Tree Huts en de

wolkenkrabbers.

De context, Madison Square Park is gelegen in het (zakelijk) centrum van de

stad, beïnvloedt de betekenis van Kawamata's Tree Huts. Door deze ligging lijkt

uit de boomhutten een verlangen te spreken én krijgt het werk een

maatschappijkritische betekenis.

Geef aan welk verlangen én geef aan welke kritiek er uit dit werk spreekt.

Het volgende stukje tekst is afkomstig van een weblog waarin een bezoeker zijn

ervaring verwoordt van een bezoek aan Moriyama House (afbeelding 17 en 18):

"Het viel me op dat de grote open raampartijen voorzien waren van gordijnen.

Verder zie je details (die je op de strakke foto's in de architectuurbladen niet

ziet), zoals de witte muren die aangetast worden door vuil regenwater. De

barbecue in de tuin kan opgevat worden als een teken van gemeenschappelijk

leven, zoals de architecten dat bedoeld hebben, maar de tuinkabouter is een

soort decoratie waarop ze wellicht niet hadden gerekend. De Japanse bewoners

slenteren door het buurtje zonder acht te slaan op de bijzondere architectuur.

Het Moriyama House is van anderen; van buitenlanders, van architecten, van

toeristen."

De wijze waarop (architectuur)projecten in de praktijk functioneren strookt niet

altijd met de opzet en oorspronkelijke bedoelingen van het ontwerp. Dit geldt

ook voor Ando's 4x4 House, Nishizawa's Moriyama House en Kawamata's Tree

Huts.

Geef voor twee van bovenstaande projecten aan wat ermee beoogd werd, en

waarom deze verwachting misschien niet uitkwam.

De hieronder vermelde uitspraken a, b en c zijn gedaan door de bij 1, 2 en 3

vermelde architecten. De uitspraken typeren hun visie op architectuur.

a Je kunt niet zomaar iets nieuws neerzetten. Wat je om je heen ziet, wat al

bestaat, moet je in je opnemen. Het is die kennis die je moet gebruiken en

moet combineren met hedendaagse denkwijzen.

b Ik wil mensen bewust maken van een stad of een plek. Als dit gebeurt zullen

mijn ideeën en mijn werk mensen raken.

c Ik ben erg geïnteresseerd in het ontsluiten van architectuur, om een mooie

relatie te bewerkstelligen tussen het gebouw en alles wat daarmee

samenhangt.

1 SANAA (Kazuyo Sejima en Ryue Nishizawa)

2 Tadashi Kawamata

3 Tadao Ando

Geef aan welke uitspraak bij welke architect hoort.

Noteer als antwoord alleen de letter (a, b, c) en het nummer (1, 2, 3).

Leg voor één van deze aspecten uit op welke wijze het enerzijds aantrekt én

anderzijds afstoot.

In recensies wordt vaak een relatie gelegd tussen Kapoors Joods-Indiase

afkomst en zijn werk. Kapoor zelf is er op tegen dat zijn werk vanuit deze

culturele optiek wordt bezien en begrepen.

Leg uit waarom Kapoor er op tegen is dat zijn werk op deze manier bezien

wordt.

Op afbeelding 22 zie je Untitled (Plastic Bags) uit 2008. Dit werk is gemaakt

door de Frans-Algerijnse kunstenaar Kader Attia, die opgroeide in een buitenwijk

van Parijs. Zijn kunstopleiding volgde hij in Parijs en Barcelona.

Attia buigt zich over vragen als: Wat is sculptuur? En: Wat is kunst? In Untitled

(Plastic Bags) houdt Attia zich onder andere bezig met hele formele, basale

aspecten van de beeldhouwkunst. Bijvoorbeeld de spanning tussen massa en

volume, in dit geval weinig massa ten opzichte van veel volume.

Beschrijf nog drie andere basale aspecten van beeldhouwkunst die een

belangrijke rol spelen in Untitled (Plastic Bags).

Attia zegt dat hij op het idee kwam voor Untitled (Plastic Bags) toen hij werkte

voor een goede-doelen-organisatie. Hij deelde voedsel uit aan daklozen. De

daklozen kwamen naar hem toe met plastic zakken die hij met etenswaren

moest vullen. Op een dag liet een van de daklozen zo'n zak achter op een

bankje. De indruk dat deze plastic zak een sculptuur was bleef bij Attia hangen.

Door dit verhaal van Attia treden contrasten op de voorgrond tussen de plastic

zakken in de situatie waarin hij ze in eerste instantie aantrof en de situatie

waarin ze functioneren als kunstwerk. Een van deze contrasten is bijvoorbeeld

de tijdelijke functie die de plastic zakken spelen in het dagelijks gebruik

(wegwerpproduct) en de 'eeuwige' rol die ze als kunstwerk hebben.

Beschrijf nog twee andere contrasten die door het verhaal van Attia op de

voorgrond treden.

Wolfgang Laib verzamelt ongeveer zes maanden per jaar stuifmeel van onder

meer hazelnootstruiken en paardenbloemen in de omgeving van zijn woonplaats

in Duitsland. Het andere deel van het jaar exposeert hij werken die hij met dit

materiaal maakt. Die tentoongestelde werken zijn kwetsbaar en moeten worden

onderhouden door het museum of de eigenaar van het werk.

Op afbeelding 23 zie je de kunstenaar aan het werk tijdens het maken van een

vierkant van stuifmeel. Dit werk lijkt op Kapoors kunstwerken, gemaakt met

uitgestrooid pigmentpoeder. De keuze voor stuifmeel is echter essentieel voor

Laib, vanwege de bedoelingen van zijn werk.

Beschrijf een bedoeling die Laib met zijn kunst heeft. Leg daarbij uit waarom

stuifmeel zo'n essentiële rol vervult.

Kapoor, Attia en Laib maken hun werk in een tijd die gekenmerkt wordt door

globalisering. Door de globalisering lijken de oude scheidslijnen tussen westerse

en niet-westerse kunst te verdwijnen. Volgens kunstcriticus Rutger Pontzen is

dit echter schijn. Hij stelt dat de westerse kunst een bolwerk van macht en

dominantie blijft.

Geef aan of je het wel of niet eens bent met deze stelling en waarom. Betrek

ook (het werk van) twee van de volgende kunstenaars in je antwoord: Kapoor,

Attia en Laib.